पञ्चमः स्कन्धः – एकोनविंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

पञ्चमः स्कन्धः – एकोनविंशोऽध्यायः

---

श्रीशुक उवाच – किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसंनिकर्षाभिरतः परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरत भक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– राजन्! किम्पुरुष वर्षमा श्री लक्ष्मणजीका दाजु, आदिपुरुष, सीतापति श्रीरामको चरणको नजिकै रहने परम भागवत हनुमान्‌जी अरू किम्पुरुषहरूसँग अनन्य भक्तिभावले उहाँको निरन्तर उपासना गर्नुहुन्छ ।। १ ।।
 
आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ हनुमान्‌जी आर्ष्र्टिषेण र अन्य गन्धर्वहरूद्वारा गाइएको आफ्ना स्वामी भगवान् श्रीरामको परम कल्याणमयी कथा सुन्नुहुन्छ र आफैँ पनि यस मन्त्रको जप गर्दै स्तुति गर्नुहुन्छ ।। २ ।।

ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नमः साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥
 

नेपाली भावानुवादः ॐकार स्वरूप पवित्र कीर्ति भएका भगवान् श्रीरामलाई नमस्कार छ। हजुरमा सत्पुरुषका लक्षण, शील र श्रेष्ठ आचरण विद्यमान छन्। हजुरको चित्त लोक-मर्यादा पालनका लागि सधैँ संयमित रहन्छ। हजुर साधुताको परीक्षाका लागि कसी समान हुनुहुन्छ र ब्राह्मणभक्त हुनुहुन्छ। यस्ता महापुरुष, महाराज श्रीरामलाई हाम्रो बारम्बार नमस्कार छ ।। ३ ।।

यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं 

    स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । 

प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं 

    ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवन्! हजुर विशुद्ध बोधस्वरूप, अद्वितीय र आफ्नो स्वरूपको प्रकाशले त्रिगुणको व्यवस्थालाई हटाउने हुनुहुन्छ। हजुर सर्वान्तर्यामी, परम शान्त, शुद्ध बुद्धिले मात्र जान्न योग्य, नाम-रूपरहित र अहङ्कारशून्य हुनुहुन्छ; म हजुरकै शरणमा छु ।। ४ ।।
 
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं 

    रक्षोवधायैव न केवलं विभोः । 

कुतोऽन्यथा स्याद्रमतः स्व आत्मनः 

    सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! हजुरको मनुष्यावतार केवल राक्षसहरूको वधका लागि मात्र होइन, यसको मुख्य उद्देश्य त मानव जातिलाई शिक्षा दिनु नै हो। नत्र आफ्नै स्वरूपमा रति गर्ने साक्षात् आत्माराम जगदीश्वरलाई सीताजीको वियोगमा त्यसरी दुःखी हुनुपर्ने कुनै कारण नै छैन ।। ५ ।।
 
न वै स आत्माऽऽत्मवतां सुहृत्तमः सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर त आत्मज्ञानीहरूको आत्मा र परम सुहृद् भगवान् वासुदेव हुनुहुन्छ। तीनै लोकका कुनै पनि वस्तुमा हजुरको आसक्ति छैन। त्यसैले हजुरलाई न त पत्नीको वियोगले व्याकुल पार्न सक्छ, न त लक्ष्मणलाई त्याग्दा शोक नै हुन सक्छ (यो त केवल लीला मात्र हो) ।। ६ ।।
 
न जन्म नूनं महतो न सौभगं 

    नवाङ् न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतुः । 

तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौक 

    श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः निश्चय नै उत्तम कुलमा जन्म, सौन्दर्य, वाकचतुर्या, बुद्धि वा श्रेष्ठ आकृति— यीमध्ये कुनै पनि गुण हजुरको प्रसन्नताका लागि कारण बन्न सक्दैनन्। किनकि हजुरले यी सबै गुणले रहित हामी वनवासी वानरहरूसँग पनि मित्रता गाँस्नुभयो ।। ७ ।।
 
सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नरः 

सर्वात्मना यः सुकृतज्ञमुत्तमम् । 

भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं 

य उत्तराननयत्कोसलान्दिव मिति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवता, असुर, वानर वा मनुष्य— जो कोही भए पनि उनीहरूले श्रीरामको रूपमा रहनुभएका साक्षात् श्रीहरिको नै भजन गर्नुपर्दछ। उहाँ अलिकति गरेको भजनलाई पनि धेरै मान्नुहुन्छ। उहाँले वैकुण्ठ जाँदा सम्पूर्ण अयोध्यावासीहरूलाई पनि आफूसँगै लैजानुभयो ।। ८ ।।
 
भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमो परमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः भारतवर्षमा पनि भगवान् नर-नारायणको रूप धारण गरी आत्मज्ञानीहरूमाथि अनुग्रह गर्नका लागि कल्पको अन्त्यसम्म अदृश्य रूपले तपस्या गरिरहनुहुन्छ। यो तपस्या यस्तो छ, जसले धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य र शान्तिको वृद्धि गराई आत्मस्वरूपको प्राप्ति गराउँछ ।। ९ ।।
 
तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभिः प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां सांख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाणः परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ देवर्षि नारदजीले सावर्णि मनुलाई उपदेश दिनका लागि भारतवर्षका वर्णाश्रम धर्म मान्ने प्रजाहरूसँग मिलेर सांख्य, योग र पञ्चरात्र शास्त्रद्वारा भगवान् नर-नारायणको उपासना गर्नुहुन्छ र यस प्रकार स्तुति गर्नुहुन्छ ।। १० ।।
 
ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ॐकार स्वरूप, अहङ्काररहित, गरिबका धन, परम शान्त स्वभाव भएका ऋषिश्रेष्ठ भगवान् नर-नारायणलाई नमस्कार छ। हजुर परमहंसहरूका गुरु र आत्मारामहरूका स्वामी हुनुहुन्छ; हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ ।। ११ ।।
 
गायति चेदम् – कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः । द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर जगत्‌को सृष्टि आदिमा कर्ता भएर पनि कर्म-बन्धनमा पर्नुहुन्न। शरीरमा रहेर पनि शरीरका धर्म (भोक, प्यास आदि) ले हजुरलाई छुँदैन। द्रष्टा हुनाले हजुरको दृष्टि दृश्यका दोषले दूषित हुँदैन। यस्ता असङ्ग र विशुद्ध साक्षी स्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ ।। १२ ।।
 
इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे योगेश्वर! ब्रह्माजीले भन्नुभएको योगको वास्तविक कुशलता यही हो कि मानिसले मृत्युको समयमा देहाभिमान त्यागेर भक्तिपूर्वक हजुरको निर्गुण स्वरूपमा आफ्नो मन स्थिर गरोस् ।। १३ ।।
 
यथैहिकामुष्मिककामलम्पतः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः लोक र परलोकको भोगमा आसक्त मूर्ख व्यक्ति जसरी सन्तान, पत्नी र धनको चिन्ता गर्दै मृत्युसँग डराउँछ, त्यसरी नै यदि विद्वान् पनि देह-त्यागसँग डराउँछ भने उसको ज्ञान प्राप्तिको प्रयत्न केवल श्रम मात्र हुन्छ ।। १४ ।।
 
तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां तन्माययाहममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावमिति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अधोक्षज! त्यसैले हजुर हामीलाई आफ्नो स्वाभाविक भक्तियोगको शिक्षा दिनुहोस्, जसले गर्दा यो नश्वर शरीरमा हजुरकै मायाले गर्दा उब्जिएको 'म र मेरो' भन्ने दुर्भेद्य अहङ्कारलाई हामी तुरुन्तै त्याग्न सकौँ ।। १५ ।।
 
भारतेऽप्यस्मिन् वर्षे सरिच्छैलाः सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभः कूटकः कोल्लकः सह्यो देवगिरिर्ऋष्यमूकः श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्यः शुक्तिमानृक्षगिरिः पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकीलः कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रशः शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याताः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! यस भारतवर्षमा धेरै पर्वत र नदीहरू छन्। मलय, मङ्गलप्रस्थ, मैनाक, त्रिकूट, ऋषभ, कूटक, कोल्लक, सह्य, देवगिरि, ऋष्यमूक, श्रीशैल, वेङ्कट, महेन्द्र, वारिधार, विन्ध्य, शुक्तिमान, ऋक्षगिरि, पारियात्र, द्रोण, चित्रकूट, गोवर्धन, रैवतक, ककुभ, नील, गोकामुख, इन्द्रकील र कामगिरि जस्ता हजारौँ पर्वतहरू यहाँ छन्। ती पर्वतहरूबाट निस्किएका नदी र नदहरू पनि असंख्य छन् ।। १६ ।।
 
एतासामपो भारत्यः प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यी नदीहरूको नाम लिनाले मात्र पनि जीव पवित्र हुन्छ। भारतवर्षका प्रजाहरू यिनै नदीहरूमा स्नान र आचमन गर्दछन् ।। १७ ।।
 
चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्धः शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिर्ऋषिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रुश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्यः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यहाँका मुख्य नदीहरूमा चन्द्रवसा, ताम्रपर्णी, अवटोदा, कृतमाला, वैहायसी, कावेरी, वेणी, पयस्विनी, शर्करावर्ता, तुङ्गभद्रा, कृष्णा, वेण्या, भीमरथी, गोदावरी, निर्विन्ध्या, पयोष्णी, तापी, रेवा, सुरसा, नर्मदा, चर्मण्वती, सिन्धु, अन्ध र शोण (नद), महानदी, वेदस्मृति, ऋषिकुल्या, त्रिसामा, कौशिकी, मन्दाकिनी, यमुना, सरस्वती, दृषद्वती, गोमती, सरयू, रोधस्वती, सप्तवती, सुषोमा, शतद्रु, चन्द्रभागा, मरुद्वृधा, वितस्ता, असिक्नी र विश्वा पर्दछन् ।। १८ ।।
 
अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्द्ध्वधजन्मभिः शुक्ल लोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्य मानुषनारकगतयो बह्व्य आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस भारतवर्षमा जन्म लिने पुरुषहरूले सात्त्विक, राजस र तामस कर्म अनुसार क्रमशः दिव्य (स्वर्ग), मानव वा नारकीय योनि प्राप्त गर्दछन्। आफ्नो वर्ण अनुसारको धर्म विधिवत् पालन गर्नाले यहाँ मोक्ष समेत प्राप्त हुन सक्छ ।। १९ ।।
 
यो ऽसौ भगवति सर्व भूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्त्येनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्त भक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थि रन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्गः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित! जब मानिसले महापुरुषहरूको सङ्गत पाउँछ, तब अविद्याको गाँठो फुस्किएर परमात्मा वासुदेवमा अनन्य र अहैतुक भक्ति जागृत हुन्छ। यही भक्तियोग नै मोक्षको मुख्य मार्ग हो ।। २० ।।

एतदेव हि देवा गायन्ति – 

अहो अमीषां किमकारि शोभनं 

    प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः । 

यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे 

    मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरू पनि भारतवर्षमा जन्मेका मानिसको महिमा यसरी गाउँछन्— "अहो! यी भारतवासीहरूले त्यस्तो के शुभ कर्म गरे होलान्, जसका कारण स्वयं श्रीहरि उनीहरूमाथि प्रसन्न हुनुभयो? उनीहरूले भगवान्‌को सेवाका लागि योग्य यो मनुष्य जन्म प्राप्त गरे। यस सौभाग्यका लागि त हामी देवताहरूको पनि इच्छा रहन्छ" ।। २१ ।।
 
किं दुष्करैर्नः क्रतुभिस्तपोव्रतै 

    र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । 

न यत्र नारायणपादपङ्कज स्मृतिः 

    प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीले कठोर यज्ञ, तप, व्रत र दान गरेर प्राप्त गरेको यो तुच्छ स्वर्गबाट के लाभ? यहाँ त अत्यधिक इन्द्रिय-भोगका कारण भगवान् नारायणको चरणकमलको स्मृति नै हराउँछ ।। २२ ।।
 
कल्पायुषां स्थानजयात्युनर्भवात् 

    क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । 

क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः 

    संन्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः कल्पौँसम्म बाँच्ने ब्रह्मलोकको आयुभन्दा भारतवर्षमा प्राप्त हुने क्षणभरको आयु नै श्रेष्ठ छ। किनकि यहाँका विवेकी पुरुषहरूले क्षणिक मानव शरीरद्वारा गरिएका सम्पूर्ण कर्म भगवान्‌मा अर्पण गरेर अभय पद प्राप्त गर्न सक्दछन् ।। २३ ।।
 
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा 

    न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः । 

न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः 

    सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ भगवत्कथाको अमृत-नदी बग्दैन, जहाँ भगवान्‌का भक्त साधुहरू रहँदैनन् र जहाँ उत्सवका साथ भगवान्‌को पूजा-भजन हुँदैन, त्यस्तो स्थान चाहे स्वर्ग वा ब्रह्मलोक नै किन नहोस्, बस्न योग्य हुँदैन ।। २४ ।।
 

प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो     ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । 

न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते 

    भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥

नेपाली भावानुवादः यस भारतवर्षमा ज्ञान, विवेक र कर्मका साधनले सम्पन्न मनुष्य जन्म पाएर पनि जसले मोक्षका लागि प्रयत्न गर्दैन, ऊ जालबाट फुत्किएर पनि लोभले फेरि त्यहीँ अल्झिने वनको चरा जस्तै पुनः बन्धनमा पर्दछ ।। २५ ।।
 
यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि 

    र्त्रिरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः । 

एकः पृथङ्नामभिराहुतो मुदा 

    गृह्णाति पूर्णः स्वयमाशिषां प्रभुः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! भारतवासीहरूको सौभाग्य कस्तो छ! उनीहरूले यज्ञमा विभिन्न देवताका नामले श्रद्धापूर्वक हवि प्रदान गर्दा साक्षात् श्रीहरि नै ती विभिन्न नामले प्रसन्न भएर हवि ग्रहण गर्नुहुन्छ ।। २६ ।।
 
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां 

    नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यतः । 

स्वयं विथत्ते भजतामनिच्छता 

    मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्‌ले सकाम भावले माग्नेहरूलाई उनीहरूले इच्छा गरेको वस्तु त दिनुहुन्छ, तर त्यो वास्तविक दान होइन (किनकि त्यसले फेरि नयाँ इच्छा जन्माउँछ)। तर जसले निष्काम भावले उहाँको भजन गर्छ, उसलाई त उहाँले सबै इच्छा मेटाउने आफ्नो चरणकमल नै प्रदान गर्नुहुन्छ ।। २७ ।।
 
यद्यन्न नः स्वर्गसुखावशेषितं 

    स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्यशोभनम् । 

तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्याद् 

    वर्षे हरिर्यद्‌भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हाम्रा स्वर्गको सुख भोगेर बाँकी रहेको कुनै पुण्य छ भने त्यसको प्रभावले हामीलाई भारतवर्षमा भगवान्‌को स्मृतिले युक्त मनुष्य जन्म प्राप्त होस्। किनकि श्रीहरि आफ्ना भक्तहरूको सधैँ कल्याण गर्नुहुन्छ ।। २८ ।।
 
श्रीशुक उवाच – 

जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्‌भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– राजन्! राजा सगरका छोराहरूले यज्ञको घोडा खोज्दा पृथ्वी खनेका हुनाले जम्बूद्वीपका अरू आठ उपद्वीपहरू बनेका हुन् भन्ने कसैको भनाइ छ ।। २९ ।।
 
तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिणः पाञ्चजन्यः सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती हुन्— स्वर्णप्रस्थ, चन्द्रशुक्ल, आवर्तन, रमणक, मन्दरहरिण, पाञ्चजन्य, सिंहल र लङ्का ।। ३० ।।
 
एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः भरतश्रेष्ठ! यसरी मैले गुरुपरम्पराबाट सुने अनुसार जम्बूद्वीपको विभागको वर्णन गरेँ ।। ३१ ।।

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 

जम्बूद्वीपवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवतको पञ्चम स्कन्धको १९औँ अध्यायमा जम्बूद्वीप अन्तर्गतका दुई विशेष खण्डहरू— किम्पुरुष र भारतवर्षको महिमा वर्णन गरिएको छ। अध्यायको सुरुमा किम्पुरुष वर्षमा परम भक्त हनुमान्‌जीले कसरी भगवान् श्रीरामको उपासना गर्नुहुन्छ भन्ने देखाइएको छ। हनुमान्‌जी त्यहाँ गन्धर्वहरूसँग मिलेर श्रीरामको कथा सुन्नुहुन्छ र उहाँलाई 'आर्यलक्षणशील' अर्थात् सर्वश्रेष्ठ आचरण भएका महापुरुषका रूपमा स्तुति गर्नुहुन्छ। हनुमान्‌जीको स्तुतिले स्पष्ट पार्छ कि श्रीरामको अवतार केवल रावण वधका लागि मात्र नभई मानव जातिलाई आदर्श जीवन र मर्यादाको शिक्षा दिनका लागि भएको हो। उहाँ भगवान् भएर पनि मानवीय दुःख देखाउनुहुन्छ, जुन केवल लीला मात्र हो।

यस अध्यायको दोस्रो र महत्त्वपूर्ण भागमा भारतवर्षको वर्णन छ। भारतवर्षमा भगवान् नर-नारायणले कल्पको अन्त्यसम्म बदरिकाश्रममा तपस्या गरिरहनुहुन्छ। नारदमुनिले भारतवासीहरूसँग मिलेर उहाँको उपासना गर्नुहुन्छ। भारतवर्षलाई 'कर्मभूमि' र 'मोक्षको द्वार' मानिएको छ। यहाँका असंख्य पर्वतहरू (मलय, विन्ध्य, गोवर्धन आदि) र पवित्र नदीहरू (गङ्गा, यमुना, कावेरी आदि) को नाम लिनाले मात्र पनि मानिस पवित्र हुन्छ। देवताहरू समेत भारतवर्षमा जन्म लिन लालायित हुन्छन्। उनीहरू भन्छन् कि स्वर्गको दीर्घायु र भोगभन्दा भारतवर्षको अल्पायु नै श्रेष्ठ छ, किनकि यहाँ भक्ति र कर्मद्वारा छिट्टै मुक्ति पाइन्छ। यो खण्डमा वर्णाश्रम धर्मको पालना गर्दै भगवान् वासुदेवमा अनन्य भक्ति गर्नु नै जीवनको परम लक्ष्य हो भनी बताइएको छ। अन्त्यमा सगरका छोराहरूले खनेर बनेका आठ उपद्वीपहरूको नाम उल्लेख गर्दै जम्बूद्वीपको वर्णन समापन गरिएको छ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायले गहिरो 'भक्ति' र 'कर्म' को दर्शन प्रस्तुत गरेको छ। श्रीरामको प्रसङ्गमा 'मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणम्' भन्ने श्लोकले अवतारको उद्देश्य राक्षसवध मात्र नभई आदर्श चरित्रको स्थापना हो भन्ने बुझाउँछ। ईश्वरले दुःख र वियोगको अभिनय गरेर मानिसलाई धैर्य र कर्तव्य सिकाउनुहुन्छ। भारतवर्षको महिमाले के स्पष्ट पार्छ भने भौतिक सुख (स्वर्ग) भन्दा आध्यात्मिक उन्नति (मोक्ष) धेरै गुणा माथि छ। स्वर्गमा इन्द्रिय-भोग धेरै हुने भएकाले त्यहाँ ईश्वरको विस्मृति हुन्छ, तर भारतवर्षमा दुःख र अभावका बीच पनि ईश्वरको स्मरण सहज हुन्छ। 'म र मेरो' भन्ने अहङ्कारलाई त्याग्नु नै योगको पराकाष्ठा हो। देवताहरूले भारतवर्षको प्रशंसा गर्नुले मानवीय जीवनको अवसर र जिम्मेवारी दुवैलाई बोध गराउँछ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑