श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वादशः स्कन्धः – त्रयोदशोऽध्यायः
सूत उवाच –
र्वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः ।
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो
यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नमः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः जसलाई ब्रह्मा, वरुण, इन्द्र, रुद्र र मरुद्गणहरू दिव्य स्तोत्रद्वारा स्तुति गर्दछन्; सामवेदका गायकहरू अङ्ग, पद, क्रम र उपनिषद्सहितका वेदद्वारा जसको गान गर्दछन्; योगीहरू ध्यानमा अवस्थित तन्मय मनले जसको दर्शन गर्दछन् र जसको अन्त्य (सीमा) देवता एवं असुरका गणहरूले पनि जान्दैनन्, ती दिव्यस्वरूप परमेश्वरलाई मेरो नमस्कार छ ।। १ ।।
पृष्ठे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावाग्रकण्डूयना-
न्निद्रालोः कमठाकृतेर्भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः ।
यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां
यातायातमतन्द्रितं जलनिधेर्नाद्यापि विश्राम्यति ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः समुद्रमन्थनको समयमा आफ्नो पिठ्युँमा तीव्र गतिले घुमिरहेको मन्दराचल पर्वतको शिलाको अग्रभागले कन्याउँदा उत्पन्न भएको सुखद अनुभवका कारण निन्द्राले झु झुमिरहनुभएका कछुवा (कूर्म) रूपी भगवान्को श्वासले तपाईंहरूको रक्षा गरोस् । उही श्वासको वेगको संस्कार अर्थात् प्रभावले गर्दा समुद्रको जल आज पनि ज्वारभाटाका रूपमा निरन्तर गतिशील रहन्छ र कहिल्यै विश्राम लिँदैन ।। २ ।।
पुराणसङ्ख्यासम्भूतिमिदं वाच्यप्रयोजने ।
दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश्च निबोधत ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः अब तपाईंहरू पुराणहरूको सङ्ख्या, यस भागवतको उत्पत्ति, यसको प्रतिपाद्य विषय, प्रयोजन, दान गर्ने विधि, दानको महिमा र पाठको फलका बारेमा सुन्नुहोस् ।। ३ ।।
ब्राह्मं दश सहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च ।
श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्म पुराण १०,००० श्लोकको छ, पद्म पुराण ५५,०००, विष्णु पुराण २३,००० र शिव पुराण २४,००० श्लोकको छ ।। ४ ।।
दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति ।
मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतुःशतम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीमद्भागवत १८,००० श्लोकको छ, नारद पुराण २५,०००, मार्कण्डेय पुराण ९,००० र अग्नि पुराण १५,४०० श्लोकको छ ।। ५ ।।
चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च ।
दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः भविष्य पुराण १४,५०० श्लोकको छ, ब्रह्मवैवर्त पुराण १८,००० र लिङ्ग पुराण ११,००० श्लोकको छ ।। ६ ।।
चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् ।
स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः वाराह पुराण २४,००० श्लोकको छ, स्कन्द पुराण ८१,१०० र वामन पुराण १०,००० श्लोकको छ ।। ७ ।।
कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश ।
एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः कूर्म पुराण १७,००० श्लोकको छ, मत्स्य पुराण १४,०००, गरुड पुराण १९,००० र ब्रह्माण्ड पुराण १२,००० श्लोकको छ ।। ८ ।।
एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृतः ।
तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी सम्पूर्ण पुराणहरूको जम्मा श्लोक सङ्ख्या चार लाख बताइएको छ । तीमध्ये श्रीमद्भागवतको श्लोक सङ्ख्या अठार हजार रहेको छ ।। ९ ।।
इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे ।
स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् संप्रकाशितम् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः यो भागवत प्राचीन कालमा भगवान्ले आफ्नो नाभि-कमलमा विराजमान हुनुभएका र संसारको भयले डराउनुभएका ब्रह्माजीलाई कृपापूर्वक सुनाउनुभएको थियो ।। १० ।।
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् ।
हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः यस पुराणको आदि, मध्य र अन्त्यमा वैराग्यका आख्यानहरू भरिएका छन् । यसमा भगवान् श्रीहरिका लीला-कथारूपी अमृतको वर्षा छ, जसले सज्जन र देवताहरूलाई परमानन्द प्रदान गर्दछ ।। ११ ।।
सर्ववेदान्तसारं यद् ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् ।
वस्तु अद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः यो पुराण सम्पूर्ण वेदान्तको सार हो । जीवात्मा र परमात्माको अभिन्नता (एकत्व) नै यसको मुख्य लक्षण हो । अद्वितीय परब्रह्म नै यसको प्रतिपाद्य विषय हो र मोक्ष प्राप्ति नै यसको एकमात्र प्रयोजन हो ।। १२ ।।
प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम् ।
ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः जसले भाद्रपद महिनाको पूर्णिमाको तिथिमा सुनको सिंहासनमा राखेर यो श्रीमद्भागवत पुराण दान गर्दछ, उसले परम गति प्राप्त गर्दछ ।। १३ ।।
राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे ।
यावन्न दृश्यते साक्षाच्छ्रीमद्भागवतं परम् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः अन्य पुराणहरू सत्पुरुषहरूको सभामा त्यतिन्जेलसम्म मात्र शोभायमान हुन्छन्, जबसम्म साक्षात् परम पुराण श्रीमद्भागवत प्रकट हुँदैन ।। १४ ।।
सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते ।
तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्याद्रतिः क्वचित् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीमद्भागवतलाई नै सम्पूर्ण वेदान्तको सार मानिन्छ । यसको रस रूपी अमृतले जो तृप्त भइसकेको हुन्छ, उसको अन्य कुनै पनि विषयमा कहिल्यै आशक्ति हुँदैन ।। १५ ।।
निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा ।
वैष्णवानां यथा शम्भुः पुराणानामिदं तथा ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी नदीहरूमा गङ्गा, देवताहरूमा श्रीविष्णु र वैष्णवहरूमा भगवान् शङ्कर सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैगरी सबै पुराणहरूमा यो श्रीमद्भागवत सर्वश्रेष्ठ छ ।। १६ ।।
क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा ।
तथा पुराणव्रातानां श्रीमद्भागवतं द्विजाः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणहरू ! जसरी सबै क्षेत्रहरू (तीर्थहरू) मा काशी अनुपम र श्रेष्ठ मानिन्छ, त्यसैगरी पुराणहरूको समूहमा श्रीमद्भागवत सबैभन्दा उत्तम छ ।। १७ ।।
श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियं
यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं ज्ञानं परं गीयते ।
तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं
तच्छृण्वन् विपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीमद्भागवत निष्कलङ्क एवं पवित्र पुराण हो, जुन वैष्णवहरूलाई अत्यन्त प्रिय छ । यसमा परमहंसहरूले प्राप्त गर्ने अद्वितीय र निर्मल ज्ञानको महिमा गाइएको छ । यसमा ज्ञान, वैराग्य र भक्तिसहितको नैष्कर्म्य (निष्काम भाव) को रहस्य उद्घाटन गरिएको छ । यसलाई भक्तिपूर्वक सुन्ने, पढ्ने र मनन गर्ने व्यक्ति संसारबाट मुक्त हुन्छ ।। १८ ।।
कस्मै येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरा
तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा ।
योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवत् राताय कारुण्यत-
स्तच्छुद्धं विमलं विशोकममृतं सत्यं परं धीमहि ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः जसले सृष्टिको आदिमा ब्रह्माजीलाई यो अतुलनीय ज्ञानको प्रकाश देखाउनुभयो, त्यसपछि ब्रह्माको रूपमा नारद मुनिलाई, नारदको रूपमा व्यासजीलाई र व्यासको रूपमा योगीश्वर शुकदेवजीलाई र उहाँको स्वरूपले कृपापूर्वक राजा परीक्षितलाई यो ज्ञान प्रदान गर्नुभयो; ती शुद्ध, निर्मल, शोकरहित, अमृतमय र परम सत्य परमात्माको हामी ध्यान गर्दछौँ ।। १९ ।।
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे ।
य इदं कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः ती साक्षीस्वरूप भगवान् वासुदेवलाई नमस्कार छ, जसले मोक्षको अभिलाषा राख्ने ब्रह्माजीलाई कृपा गरेर यो ज्ञान प्रदान गर्नुभयो ।। २० ।।
योगीन्द्राय नमस्तस्मै शुकाय ब्रह्मरूपिणे ।
संसारसर्पदष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः ती योगीश्वर ब्रह्मस्वरूप शुकदेवजीलाई नमस्कार छ, जसले संसाररूपी सर्पले डसेका राजा परीक्षितलाई (श्रीमद्भागवत सुनाएर) मुक्त गराउनुभयो ।। २१ ।।
भवे भवे यथा भक्तिः पादयोस्तव जायते ।
तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यतः प्रभो ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे देवेश ! हे प्रभो ! तपाईं नै हाम्रो एकमात्र स्वामी हुनुहुन्छ; त्यसैले प्रत्येक जन्ममा तपाईंको चरणकमलमा मेरो अनन्य भक्ति भइरहोस्, त्यस्तै कृपा गर्नुहोस् ।। २२ ।।
नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपापप्रणाशनम् ।
प्रणामो दुःखशमनस्तं नमामि हरिं परम् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको नाम सङ्कीर्तनले सम्पूर्ण पापहरू नष्ट हुन्छन् र जसलाई प्रणाम गर्दा सबै दुःखहरू शान्त हुन्छन्, ती परमेश्वर श्रीहरिलाई म नमस्कार गर्दछु ।। २३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अन्तिम अध्याय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र सारभूत छ । यस अध्यायको प्रारम्भमा सूत जीले भगवान्को दिव्य स्तुति गर्दै ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता र संहारकर्ताका रूपमा उहाँको वन्दना गर्नुभएको छ । यहाँ भगवान् कूर्म अवतारको श्वासले भक्तहरूको रक्षा गरोस् भनी मङ्गल कामना गरिएको छ । यस अध्यायमा अठारवटा पुराणहरूको श्लोक सङ्ख्याको विस्तृत विवरण दिइएको छ, जसअनुसार सबै पुराणहरूको कुल श्लोक सङ्ख्या चार लाख रहेको छ र श्रीमद्भागवतमा अठार हजार श्लोकहरू छन् । भगवान्ले सबैभन्दा पहिले यो ज्ञान ब्रह्माजीलाई दिनुभएको कुरा यहाँ उल्लेख छ । भागवतलाई सम्पूर्ण वेदान्तको सार र रसका रूपमा वर्णन गरिएको छ । जसरी नदीहरूमा गङ्गा र तीर्थहरूमा काशी श्रेष्ठ छ, त्यसैगरी शास्त्रहरूमा श्रीमद्भागवत सर्वश्रेष्ठ रहेको पुष्टि गरिएको छ । यस पुराणको दान गर्ने विशेष महिमा बताइएको छ, विशेष गरी भदौको पूर्णिमामा यसलाई स्वर्ण सिंहासनमा राखी दान गर्दा मोक्ष प्राप्त हुने कुरा उल्लेख छ । यो अध्यायले भागवतको गुरु-परम्परालाई पनि स्मरण गराउँछ, जसमा ब्रह्मा, नारद, व्यास र शुकदेव हुँदै राजा परीक्षितसम्म यो ज्ञान पुगेको कथाको सन्दर्भ छ । यसमा भगवान् श्रीहरिको नाम सङ्कीर्तनको महिमा गाउँदै सम्पूर्ण पाप र दुःखबाट मुक्ति पाउने उपाय देखाइएको छ । अन्तमा, शुकदेव मुनि र भगवान् वासुदेवप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्दै यो महापुराणको समापन गरिएको छ । यो अध्यायले पाठकलाई भागवत महापुराणको समग्र महत्त्व, यसको आध्यात्मिक उचाइ र यसले मानव जीवनमा पुर्याउने कल्याणको बोध गराउँछ । यसरी भागवतको यो अन्तिम अध्यायले सम्पूर्ण भक्तहरूलाई भक्तिमार्गमा दृढ रहन प्रेरित गर्दै परब्रह्मको शरणमा जान सन्देश दिन्छ ।
दार्शनिक पक्ष
श्रीमद्भागवतको दार्शनिक पक्ष 'अद्वैत' र 'भक्ति' को सुन्दर समन्वयमा आधारित छ । यस अध्यायले "ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम्" भन्दै जीवात्मा र परमात्माको अभेद स्वरूपलाई नै यसको मुख्य दर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । यसको मूल उद्देश्य 'कैवल्य' अर्थात् मोक्ष प्राप्त गर्नु हो, जुन सांसारिक बन्धनबाट पूर्ण मुक्ति हो । यहाँ भगवान्लाई 'सत्यं परं धीमहि' भनिएको छ, जसले ईश्वरलाई परम सत्यका रूपमा स्थापित गर्छ । भागवत दर्शनले ज्ञान र वैराग्यलाई भक्तिको अङ्गका रूपमा स्वीकार गर्दै निष्काम कर्म (नैष्कर्म्य) को मार्गलाई जोड दिन्छ । यसले संसारलाई क्षणभङ्गुर र परमात्मालाई मात्र शाश्वत तत्वका रूपमा व्याख्या गर्दछ । भगवान्लाई 'साक्षी' भनिएको छ, जसले उहाँ सर्वव्यापी र सबैको अन्तःकरणको ज्ञाता हुनुहुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्य झल्काउँछ । अन्ततः, यसको दर्शनले नाम सङ्कीर्तनलाई कलियुगको सर्वश्रेष्ठ साधना मानेर भक्तिलाई नै परम पुरुषार्थका रूपमा स्विकारेको छ ।
No comments:
Post a Comment