श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - चतुर्दशोऽध्यायः
श्रीराजोवाच
–
मन्वन्तरेषु
भगवन् यथा मन्वादयस्त्विमे ।
यस्मिन्कर्मणि
ये येन नियुक्ताः तद् वदस्व मे ॥ १ ॥
नेपाली
भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे–
हे भगवन् ! तपाईंले बताउनुभएका यी मनुहरू, सप्तर्षि
र देवगणहरूलाई उनीहरूको मन्वन्तरको समयमा कसले नियुक्त गर्दछन् र उनीहरूले कुन-कुन
कार्य कसरी सम्पन्न गर्दछन् ? यो कृपा गरेर मलाई बताउनुहोस्
।। १ ।।
श्रीऋषिरुवाच
–
मनवो
मनुपुत्राश्च मुनयश्च महीपते ।
इन्द्राः
सुरगणाश्चैव सर्वे पुरुषशासनाः ॥ २ ॥
नेपाली
भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ–
हे महीपते ! मनु, मनुपुत्र, सप्तर्षि, इन्द्र र देवताहरू सबैजना परमपुरुष
भगवान्कै शासन र आज्ञामा नियुक्त रहन्छन् ।। २ ।।
यज्ञादयो
याः कथिताः पौरुष्यस्तनवो नृप ।
मन्वादयो
जगद् यात्रां नयन्त्याभिः प्रचोदिताः ॥ ३ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे नृप ! मैले पहिले जुन यज्ञादि भगवान्का अवतारहरूको बारेमा बताएको
थिएँ, तिनै यज्ञपुरुषको
प्रेरणाले मनु आदिले विश्व व्यवस्थाको सञ्चालन गर्दछन् ।। ३ ।।
चतुर्युगान्ते
कालेन ग्रस्तान् श्रुतिगणान्यथा ।
तपसा
ऋषयोऽपश्यन् यतो धर्मः सनातनः ॥ ४ ॥
नेपाली
भावानुवादः चतुर्युगको अन्त्यमा समयको प्रभावले गर्दा श्रुति (वेद) हरू प्रायः
लुप्त हुन्छन् । त्यतिबेला सप्तर्षिगणले आफ्नो तपस्याद्वारा तिनलाई पुनः
साक्षात्कार गर्दछन्; किनभने ती
श्रुतिहरूबाटै सनातन धर्मको रक्षा हुँदै आएको छ ।। ४ ।।
ततो धर्मं
चतुष्पादं मनवो हरिणोदिताः ।
युक्ताः
सञ्चारयन्ति अद्धा स्वे स्वे काले महीं नृप ॥ ५ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे नृप ! त्यसपछि श्रीहरिद्वारा प्रेरित भएका मनुहरूले आ-आफ्नो समयमा
सावधानीका साथ पृथ्वीमा चार पाउले युक्त धर्मको प्रचार र कार्यान्वयन गराउँदछन् ।।
५ ।।
पालयन्ति
प्रजापाला यावदन्तं विभागशः ।
यज्ञभागभुजो
देवा ये च तत्र अन्विताश्च तैः ॥ ६ ॥
नेपाली
भावानुवादः मनुका छोराहरू (प्रजापालकहरू) ले आफ्नो मन्वन्तरभरि देश र कालको विभाग
गरी प्रजापालन तथा धर्म रक्षाको कार्य गर्दछन् । महायज्ञ आदि कर्ममा ऋषि, पितृ, भूत र मनुष्य
आदिको जुन सम्बन्ध हुन्छ, उनीहरूकै साथमा देवताहरूले त्यस
मन्वन्तरमा यज्ञको भाग स्वीकार गर्दछन् ।। ६ ।।
इन्द्रो
भगवता दत्तां त्रैलोक्यश्रियमूर्जिताम् ।
भुञ्जानः
पाति लोकान् त्रीन् कामं लोके प्रवर्षति ॥ ७ ॥
नेपाली
भावानुवादः भगवान्द्वारा प्रदान गरिएको त्रैलोक्यको अतुलनीय ऐश्वर्य उपभोग गर्दै
इन्द्रले तीनै लोकको पालन गर्दछन् र आवश्यकता अनुसार लोकमा वर्षा गराउँदछन् ।। ७
।।
ज्ञानं
चानुयुगं ब्रूते हरिः सिद्धस्वरूपधृक् ।
ऋषिरूपधरः
कर्म योगं योगेशरूपधृक् ॥ ८ ॥
नेपाली
भावानुवादः प्रत्येक युगमा भगवान् श्रीहरिले सनकादि सिद्धको रूप धारण गरेर ज्ञानको, याज्ञवल्क्य आदि ऋषिको रूप धारण गरेर कर्मको र
दत्तात्रेय आदि योगेश्वरहरूको रूपमा योगको उपदेश दिनुहुन्छ ।। ८ ।।
सर्गं
प्रजेशरूपेण दस्यून् हन्यात् स्वराड्वपुः ।
कालरूपेण
सर्वेषां अभावाय पृथग्गुणः ॥ ९ ॥
नेपाली
भावानुवादः उहाँ मरीचि आदि प्रजापतिको रूपमा सृष्टिको विस्तार गर्नुहुन्छ, चक्रवर्ती राजाको रूपमा लुटेराहरूको संहार
गर्नुहुन्छ र विभिन्न गुणले युक्त कालरूप धारण गरी सम्पूर्णको विनाश (संहार)
गर्नुहुन्छ ।। ९ ।।
स्तूयमानो
जनैरेभिः मायया नामरूपया ।
विमोहितात्मभिर्नाना
दर्शनैर्न च दृश्यते ॥ १० ॥
नेपाली
भावानुवादः भगवान्को नाम र रूपको मायाले मोहित भएका मानिसहरूले अनेक प्रकारका
दर्शनशास्त्रद्वारा उहाँको स्तुति त गर्दछन्,
तर उहाँको वास्तविक स्वरूपलाई भने साक्षात्कार गर्न सक्दैनन् ।। १०
।।
एतत्कल्पविकल्पस्य
प्रमाणं परिकीर्तितम् ।
यत्र मन्वन्तराण्याहुः
चतुर्दश पुराविदः ॥ ११ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे परीक्षित् ! यस प्रकार मैले तिमीलाई कल्प र अवान्तर कल्पको परिमाण
सुनाएँ । पुराणवेत्ता विद्वान्हरूले प्रत्येक अवान्तर कल्पमा चौध मन्वन्तरहरू
हुन्छन् भनी बताएका छन् ।। ११ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
अष्टमस्कन्धे
चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत
महापुराणको अष्टम स्कन्धको चौधौँ अध्यायले मन्वन्तरको शासन व्यवस्था र ईश्वरीय
नियन्त्रणको विशेष चर्चा गर्दछ । राजा परीक्षित्को जिज्ञासाको समाधान गर्दै
श्रीशुकदेवजीले यस अध्यायमा स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि सृष्टि सञ्चालनका हरेक पात्रहरू—मनु, मनुपुत्र, इन्द्र, देवगण र ऋषिहरू—सबै
भगवान्कै निर्देशनमा चल्दछन् । कालचक्रको प्रभावले गर्दा जब चतुर्युगको अन्त्यमा
वेदका मन्त्रहरू र सनातन धर्मको ज्ञान लोप हुन्छ, तब
सप्तर्षिहरूले कठिन तपस्याद्वारा पुनः ती मन्त्रहरूको साक्षात्कार गर्दछन् ।
भगवान् श्रीहरिकै आज्ञामा मनुहरूले पृथ्वीमा सत्य, त्रेता,
द्वापर र कलि अनुसार धर्मका चार पाउ (सत्य, दया,
तप र शौच) को स्थापना गर्दछन् । मन्वन्तरको यो चक्रमा इन्द्रले
भगवान्कै कृपाले प्राप्त ऐश्वर्यद्वारा त्रैलोक्यको पालन र वृष्टि गराउने
जिम्मेवारी सम्हाल्छन् । भगवान् आफैँ पनि विभिन्न समयमा सिद्धका रूपमा ज्ञान,
ऋषिका रूपमा कर्म र योगेश्वरका रूपमा योगको शिक्षा दिन अवतार
लिनुहुन्छ । उहाँले प्रजापतिका रूपमा सृजना, राजाका रूपमा
दुष्टको दमन र कालका रूपमा संहार गरी जगतको चक्रलाई निरन्तरता दिनुहुन्छ । मायाले
मोहित भएका जीवहरूले उहाँको नाम र रूपको चर्चा त गर्छन्, तर
सूक्ष्म तत्त्व बुझ्न कठिन हुन्छ । यो अध्यायले चौध मन्वन्तरको एक कल्प हुने समयको
गणना र त्यसभित्रको ईश्वरीय व्यवस्थालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । यसरी
सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सञ्चालनमा भगवान् नै मूल शक्ति हुनुहुन्छ र उहाँकै
प्रेरणाले सबैले आ-आफ्नो कर्तव्य पालना गर्छन् भन्ने यस कथाको मुख्य सार हो ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र शिक्षाप्रद छ । यसले मुख्यतया 'ईश्वरीय नियन्त्रणवाद' लाई जोड दिएको छ, जहाँ इन्द्र जस्ता शक्तिशाली देवता पनि स्वतन्त्र नभई भगवान्कै शासन (पुरुषशासन) भित्र बाँधिएका देखिन्छन् । 'चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्तान् श्रुतिगणान्' भन्ने वाक्यले ज्ञान पनि समयसँगै क्षय हुन सक्छ भन्ने 'कालको प्रबलता' र त्यसलाई पुनः प्राप्त गर्न 'तपस्या' नै एकमात्र माध्यम हो भन्ने दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्दछ । भगवान्को बहुआयामिक भूमिका (सृष्टिकर्ता, पालक र संहारक) ले अद्वैत सत्ताको सर्वव्यापकतालाई बुझाउँछ । ज्ञान, कर्म र योगको समन्वय नै जीवनको पूर्णता हो भन्ने कुरा भगवान्का विभिन्न अवतारहरूको उद्देश्यले स्पष्ट पार्छ । अन्त्यमा, 'माया'को प्रभावले गर्दा मानिसले बाहिरी शास्त्र र दर्शनमा अल्झिएर भित्री परमात्मालाई चिन्न नसक्ने कुराले 'आत्मज्ञान' को महत्त्वलाई दर्साउँछ । यो अध्यायले हामीलाई कर्ममा सक्रिय रहन तर त्यसको कर्ता र फलदाता भगवान् नै हुनुहुन्छ भन्ने समर्पण भाव राख्न सिकाउँछ ।
ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ
No comments:
Post a Comment