श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - द्वितीयोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
आसीद् गिरिवरो राजन् त्रिकूट इति विश्रुतः ।
क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुच्छ्रितः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– परीक्षित्! क्षीरसागरले घेरिएको त्रिकूट नाम गरेको एउटा प्रसिद्ध, सुन्दर तथा श्रेष्ठ पर्वत थियो, जुन १० हजार योजन अग्लो थियो ।। १ ।।
तावता विस्तृतः पर्यक्त्रिभिः शृङ्गैः पयोनिधिम् ।
दिशः खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको लम्बाइ-चौडाइ पनि चारैतिर त्यति नै थियो। चाँदी, फलाम र सुनका तीन शिखरहरूको चमकले त्यसले समुद्र, दिशाहरू र आकाशलाई जगमगाउँथ्यो ।। २ ।।
अन्यैश्च ककुभः सर्वा रत्नधातुविचित्रितैः ।
नानाद्रुमलतागुल्मैः निर्घोषैः निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ रत्न र धातुले बनेका अनेकौँ रंगबिरंगी शिखरहरू थिए, जसले दसै दिशालाई प्रकाशित गर्दथे। विभिन्न प्रकारका रुख, लहरा र झाडीहरूले भरिएको त्यो पर्वत झरनाको सुमधुर आवाजले गुञ्जायमान हुन्थ्यो ।। ३ ।।
स चावनिज्यमानाङ्घ्रिः समन्तात् पयऊर्मिभिः ।
करोति श्यामलां भूमिं हरिन् मरकताश्मभिः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः चारैतिरबाट समुद्रका लहरहरूले पर्वतको फेदीमा ठोक्किँदा पर्वतराजको खुट्टा पखालेको जस्तो भान हुन्थ्यो। त्यहाँका मरकत (पन्ना) जस्ता हरिया पत्थरहरूको चमकले गर्दा भूमि हरियो दुबो जस्तै देखिन्थ्यो ।। ४ ।।
सिद्धचारणगन्धर्व विद्याधरमहोरगैः ।
किन्नरैः अप्सरोभिश्च क्रीडद्भिः जुष्टकन्दरः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस पर्वतका गुफाहरूमा सिद्ध, चारण, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, किन्नर र अप्सराहरू आएर विहार गर्दथे ।। ५ ।।
यत्र सङ्गीतसन्नादैः नदद्गुहममर्षया ।
अभिगर्जन्ति हरयः श्लाघिनः परशङ्कया ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब त्यहाँको सङ्गीतको ध्वनि गुफाहरूमा प्रतिध्वनित हुन्थ्यो, तब त्यहाँका सिंहहरूले त्यसलाई अर्को सिंहको गर्जना सम्झेर सहन सक्दैनथे र आफूलाई श्रेष्ठ देखाउन झन् ठूलो स्वरले गर्जन्थे ।। ६ ।।
नानारण्यपशुव्रात सङ्कुलद्रोण्यलङ्कृतः ।
चित्रद्रुमसुरोद्यान कलकण्ठविहङ्गमः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो पर्वत विभिन्न जंगली जनावरहरूले भरिएको थियो। अनेक प्रकारका वृक्षहरूले सुशोभित देव-उद्यानमा सुन्दर पक्षीहरू मधुर स्वरमा बास्दथे ।। ७ ।।
सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैः मणिवालुकैः ।
देवस्त्रीमज्जनामोद सौरभाम्ब्वनिलैर्युतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ धेरै निर्मल नदी र सरोवरहरू थिए, जसका किनारहरू रत्न र बालुवाले ढाकिएका थिए। देवका स्त्रीहरूले त्यहाँ स्नान गर्ने हुनाले जल सुगन्धित हुन्थ्यो र त्यही सुगन्ध बोकेर वायु मन्द-मन्द चल्दथ्यो ।। ८ ।।
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः ।
उद्यानं ऋतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिकूट पर्वतको उपत्यकामा महात्मा वरुणको 'ऋतुमान्' नामको एउटा बगैँचा थियो, जहाँ देवाङ्गनाहरू क्रीडा गर्दथे ।। ९ ।।
सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैः नित्यपुष्पफलद्रुमैः ।
मन्दारैः पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकैः ॥ १० ॥
चूतैः पियालैः पनसैः आम्रैः आम्रातकैरपि ।
क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैः बीजपूरकैः ॥ ११ ॥
मधुकैः शालतालैश्च तमालै रसनार्जुनैः ।
अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैः वटैः किंशुकचन्दनैः ॥ १२ ॥
पिचुमर्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः ।
द्राक्षेक्षु रम्भाजम्बुभिः बदर्यक्षाभयामलैः ॥ १३ ॥
बिल्वैः कपित्थैर्जम्बीरैः वृतो भल्लातकादिभिः ।
तस्मिन्सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सधैँ फल र फूलले लटरम्म हुने दिव्य वृक्षहरू थिए। मन्दार, पारिजात, अशोक, चम्पा, आँप, कटहर, सुपारी, नरिवल, खजूर, अनार, महुवा, दाख, उखु, जामुन, बयर, अमला, बेल र कागती जस्ता अनेकौँ वृक्षहरूले त्यो उद्यान सुशोभित थियो। त्यहाँ एउटा ठूलो सरोवर थियो, जसमा सुनौला कमलहरू फुल्दथे ।। १०-१४ ।।
कुमुदोत्पलकह्लार शतपत्रश्रियोर्जितम् ।
मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनैः ॥ १५ ॥
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि ।
जलकुक्कुटकोयष्टि दात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥
मत्स्यकच्छपसञ्चार चलत्पद्मरजःपयः ।
कदम्बवेतसनल नीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सरोवरमा विभिन्न प्रकारका कमलहरू फुलेका थिए, जसमा मत्त भमराहरू झुम्मिरहेका हुन्थे। हाँस, चक्रवाक र सारस जस्ता जलपक्षीहरूको कलरव सुनिन्थ्यो। माछा र कछुवाहरूको चलखेलले गर्दा कमलको पराग जलमा झरेर पानीलाई झन् सुगन्धित बनाउँथ्यो। सरोवरको वरिपरि कदम्ब र बेतका वृक्षहरू थिए ।। १५-१७ ।।
कुब्जकैः स्वर्णयूथीभिः नागपुन्नाग जातिभिः ॥ १८ ॥
मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभिः ।
शोभितं तीरजैश्चान्यैः नित्यर्तुभिरलं द्रुमैः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्द, अशोक, शिरीष, चमेली, मल्लिका र माधवी जस्ता सुगन्धित फूलहरूले त्यो सरोवर सधैँ हराभरा र शोभायमान देखिन्थ्यो ।। १८-१९ ।।
(इन्द्रवज्रा)
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रयः
करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् ।
सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद्
विशालगुल्मं प्ररुजन् वनस्पतीन् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो पर्वतको घोर जंगलमा हस्तिनीहरूको बथानसँगै एउटा गजराज बस्दथ्यो। एकदिन ऊ काँडे झाडी र बाँसहरूलाई भाँचकुच गर्दै वनमा घुमिरहेको थियो ।। २० ।।
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा
व्याघ्रादयो व्यालमृगाः सखड्गाः ।
महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति
सगौरकृष्णाः सरभाश्चमर्यः ॥ २१ ॥
वृका वराहा महिषर्क्षशल्या
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च ।
अन्यत्र क्षुद्रा हरिणाः शशादयः
चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको गन्ध पाउनासाथ सिंह, बाघ र ठूला सर्पहरू पनि डराएर भाग्दथे। तर उसको प्रभावले गर्दा साना जीवहरू जस्तै हरिण र खरायोहरू भने निर्भय भएर चर्दथे ।। २१-२२ ।।
स घर्मतप्तः करिभिः करेणुभिः
वृतो मदच्युत्कलभैरनुद्रुतः ।
गिरिं गरिम्णा परितः प्रकम्पयन्
निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनैः ॥ २३ ॥
सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं
जिघ्रन् विदूरान् मदविह्वलेक्षणः ।
वृतः स्वयूथेन तृषार्दितेन तत्
सरोवराभ्याशमथागमद् द्रुतम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः गर्मीले व्याकुल भएको त्यो गजराज आफ्नो विशाल शरीरले पहाड कम्पायमान पार्दै र भमराहरूलाई साथै लिएर हिँडिरहेको थियो। टाढैबाट कमलको सुगन्धित हावा सुँघ्दै ऊ तिर्खा मेटाउन आफ्ना साथीहरूसहित सरोवरतिर दौडियो ।। २३-२४ ।।
विगाह्य तस्मिन् अमृताम्बु
निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुवासितम् ।
पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृतं
आत्मानमद्भिः स्नपयन्गतक्लमः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस निर्मल र सुगन्धित जलमा पसेर गजराजले अघाउञ्जेल पानी पियो र सुँडले पानी छ्यापेर नुहाउँदै आफ्नो थकान मेटायो ।। २५ ।।
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभिः
निपाययन् संस्नपयन्यथा गृही ।
घृणी करेणुः करभांश्च दुर्मदो
नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै मोहग्रस्त गृहस्थ जस्तै उसले आफ्नो सुँडले हस्तिनी र बच्चाहरूलाई पनि नुहाइदिन र पानी पियाउन लाग्यो। ईश्वरको मायाले मोहित त्यो गजराज यति उन्मत्त थियो कि उसलाई आफूमाथि आउन लागेको संकटको पत्तै भएन ।। २६ ।।
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो
ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् ।
यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो
यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! त्यही बेला दैववश एउटा बलवान् गोही (ग्राह) ले रिसाउँदै गजराजको खुट्टा समात्यो। अचानक संकटमा परेको त्यो गजराजले उम्कनका लागि आफ्नो सम्पूर्ण बल लगायो ।। २७ ।।
तथाऽऽतुरं यूथपतिं करेणवो
विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा ।
विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजाः
पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो बलवान् शत्रुले तानिरहेको देखेर हस्तिनी र अरु हात्तीहरू रुन-कराउन थाले, तर कसैले पनि उसलाई बचाउन सकेनन् ।। २८ ।।
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयोः
विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथः ।
समाः सहस्रं व्यगमन् महीपते
सप्राणयोश्चित्रममंसतामराः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः गजेन्द्र र गोहीबीचको त्यो भीषण लडाइँ एक हजार वर्षसम्म चलिरह्यो। कहिले हात्तीले गोहीलाई बाहिर तान्थ्यो त कहिले गोहीले हात्तीलाई भित्र। यो दृश्य देखेर देवताहरू पनि अचम्मित भए ।। २९ ।।
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां
कालेन दीर्घेण महानभूद् व्ययः ।
विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो
विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकसः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समय बितेपछि गजेन्द्रको मानसिक र शारीरिक शक्ति घट्दै गयो। जलचर भएकाले गोहीको बल भने बढ्दै गयो र गजेन्द्र झन् संकटमा पर्दै गयो ।। ३० ।।
इत्थं गजेन्द्रः स यदाप सङ्कटं
प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया ।
अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं
दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजाः
कुतः करिण्यः प्रभवन्ति मोचितुम् ।
ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतोऽपि
अहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब गजेन्द्रले आफ्ना नातेदार र हस्तिनीहरूबाट उद्धार असम्भव देख्यो, तब उसले बुद्धि पुर्यायो। उसले सोच्यो– "यी हात्तीहरूले मलाई बचाउन सक्दैनन्, म अब ब्रह्माण्डका परम आश्रय भगवान्को शरणमा जान्छु" ।। ३१-३२ ।।
यः कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात्
प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् ।
भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भयात्
मृत्युः प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रचण्ड वेगले आउने मृत्यु रूपी सर्पबाट जसले शरणागतलाई बचाउनुहुन्छ र जसको डरले मृत्यु स्वयं भाग्दछ, म उनै प्रभुको शरण लिन्छु ।। ३३ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यो अध्याय 'त्रिकूट' पर्वतको भव्य वर्णनबाट सुरु हुन्छ। यो पर्वत क्षीरसागरमा अवस्थित छ र सुन, चाँदी तथा फलामका तीन शिखरले युक्त छ। पर्वतमा वरुणको 'ऋतुमान्' नामक अत्यन्त सुन्दर उद्यान थियो। यस उद्यानमा दिव्य फलफूलका वृक्ष र सुनौला कमल फुल्ने सरोवर थियो। त्रिकूट पर्वतको जङ्गलमा एक अत्यन्त शक्तिशाली 'गजेन्द्र' (हात्तीको राजा) बस्दथ्यो। ऊ हजारौँ हस्तिनी र हात्तीहरूको नायक थियो। गजेन्द्र यति शक्तिशाली थियो कि उसको गन्धले मात्रै हिंस्रक जनावरहरू डराएर भाग्दथे।
एकदिन प्रचण्ड गर्मीका कारण प्यास लागेर गजेन्द्र आफ्नो बथानसहित सरोवरतिर गयो। उसले सरोवरको निर्मल जल पियो र सुँडले पानी छ्यापेर नुहायो। मायाको प्रभावले गर्दा ऊ आफ्नो परिवारसँग जलक्रीडामा मग्न भयो। उसले आफ्ना हस्तिनी र बच्चाहरूलाई पनि सुँडले पानी खुवाउन र नुहाइदिन थाल्यो। त्यही समयमा प्रारब्धको प्रेरणाले एउटा बलवान् 'ग्राह' (गोही) ले उसको खुट्टा समात्यो। गजेन्द्रले उम्कन धेरै बल लगायो, तर गोहीले उसलाई जलभित्र तान्न थाल्यो। गजेन्द्रका परिवारका अन्य सदस्यहरूले उसलाई तान्न खोजे, तर सफल भएनन्।
जलभित्र र बाहिरको यो भीषण सङ्घर्ष १००० वर्षसम्म चलिरह्यो। दुवै योद्धा अत्यन्त बलवान् भएकाले हार-जितको निर्णय हुन सकेन। लामो समयको लडाइँले गर्दा गजेन्द्रको शारीरिक बल र मानसिक उत्साह घट्दै गयो। यता जलचर भएकाले गोहीको शक्ति भने स्थिर वा झन् बढ्दो देखियो। गजेन्द्रले अन्ततः आफू पूर्ण रूपमा असहाय भएको महसुस गर्यो। उसलाई आफ्ना छोराछोरी, पत्नी र साथीहरू कसैले पनि बचाउन नसक्ने बोध भयो। उसले यो बुझ्यो कि यो गोहीको पकड साधारण होइन, कालको पासो हो।
गजेन्द्रले सांसारिक मोह र शारीरिक बलको अभिमान त्याग्यो। उसले परमेश्वरको स्मरण गर्ने निश्चय गर्यो, जसले शरणागतको रक्षा गर्नुहुन्छ। उसले प्रभुलाई मृत्युबाट बचाउने एक मात्र सहाराका रूपमा देख्यो। गजेन्द्रको यो सङ्कट उसको अघिल्लो जन्मको कर्म र संस्कारको परिणाम थियो। यो कथाले प्राणीको अहङ्कार कसरी सङ्कटमा गएर अन्त्य हुन्छ भन्ने देखाउँछ। अन्तिम समयमा कसैले साथ नदिए पनि ईश्वरले साथ दिनुहुन्छ भन्ने यहाँ सन्देश छ। यस अध्यायमा भक्तिको शक्ति र शरणागतिको महत्त्वलाई प्रकाश पारिएको छ। यो गजेन्द्र मोक्षको प्रारम्भिक पृष्ठभूमि हो। यसरी गजेन्द्रले आफूलाई प्रभुको पाउमा समर्पण गरेपछि यो अध्याय समाप्त हुन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
गजेन्द्रको कथा जीव र मायाको सङ्घर्षको एक उत्कृष्ट रूपक हो। गजेन्द्रलाई जीवको प्रतीक मानिन्छ भने गोहीलाई 'काल' वा 'संसार-चक्र' को प्रतीक मानिन्छ। हस्तिनी र बच्चाहरू सांसारिक सम्बन्ध र मोहका प्रतीक हुन्, जसले सङ्कटको बेला वास्तविक उद्धार गर्न सक्दैनन्। सरोवरको जलक्रीडाले जीवको इन्द्रिय-सुख र भोगप्रतिको आसक्तिलाई सङ्केत गर्दछ। हजार वर्षको लडाइँले जीवको लामो समयसम्म चल्ने अज्ञानता र अहङ्कारको सङ्घर्षलाई बुझाउँछ।
जब जीवको अहङ्कार पूर्ण रूपमा समाप्त हुन्छ, तब मात्र वास्तविक भक्तिको उदय हुन्छ। गजेन्द्रको 'आर्त' पुकारले ईश्वरको करुणालाई आकर्षित गर्दछ, जुन शरणागतिको पहिलो चरण हो। यो अध्यायले सिकाउँछ कि शारीरिक शक्ति र परिवारको सहारा अन्तिम समयमा काम लाग्दैन। मृत्युको भयबाट मुक्त हुनका लागि 'मृत्युञ्जय' परमात्माको शरणमा जानु नै उत्तम विकल्प हो। जीवले जति नै बल लगाए पनि ईश्वरको कृपा विना संसार-सागरबाट पार पाउन असम्भव छ।
No comments:
Post a Comment