श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः –षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिषः ।
स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान् श्रीकृष्णमाथि झूटो कलङ्क लगाएका सत्राजित्ले आफ्नो अपराधको प्रायश्चित्त गर्न स्यमन्तक मणिका साथै आफ्नी छोरी सत्यभामालाई स्वयं अग्रसर भई श्रीकृष्णलाई सुम्पिदिए ।।१।।
राजोवाच–
सत्राजितः किमकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिषम् ।
स्यमन्तकः कुतस्तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरेः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोध्नुभयो– हे ब्रह्मन्! सत्राजित्ले भगवान् श्रीकृष्णप्रति कुन अपराध गरेका थिए? उनले स्यमन्तक मणि कहाँबाट प्राप्त गरे र किन आफ्नी छोरी भगवान् श्रीहरिलाई प्रदान गरे? ।।२।।
श्रीशुक उवाच– आसीत् सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे महाराज! सत्राजित् सूर्यका परम भक्त र प्रिय मित्र थिए। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भई सूर्यदेवले उनलाई प्रेमपूर्वक स्यमन्तक मणि प्रदान गर्नुभयो ।।३।।
स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः ।
प्रविष्टो द्वारकां राजंस्तेजसा नोपलक्षितः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! सत्राजित्ले त्यो मणि आफ्नो कण्ठमा धारण गर्दा उनी सूर्य जस्तै देदीप्यमान देखिन्थे। त्यस मणिको तेजका कारण द्वारका प्रवेश गर्दा मानिसहरूले उनलाई चिन्न सकेनन् ।।४।।
तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टयः ।
दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्यशङ्किताः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित्को तेजले आँखा तिरमिराएपछि मानिसहरूले उनलाई टाढैबाट देखेर सूर्य नै आएको ठाने। त्यस बखत जुवा खेलिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई उनीहरूले यो कुरा सुनाए ।।५।।
नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ।
दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूले भने– हे शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गर्ने नारायण! हे कमल नयन दामोदर! हे यदुनन्दन गोविन्द! हजुरलाई नमस्कार छ ।।६।।
एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते ।
मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्पते! हेर्नुहोस्, आफ्ना किरणहरूको समूहले मानिसका आँखा तिरमिराउँदै प्रखर तेज भएका सूर्यदेव हजुरको दर्शन गर्न आउँदै हुनुहुन्छ ।।७।।
नन्वेवमन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः ।
ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवताहरू तीनै लोकमा हजुरको दर्शन पाउने मार्ग खोजिरहन्छन्। हजुर अहिले गुप्त रूपमा यदुवंशमा रहनुभएको थाहा पाएर सूर्यदेव स्वयं दर्शनका लागि आइरहनुभएको छ ।।८।।
श्रीशुक उवाच– निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– ती मानिसहरूका यस्ता अज्ञानी वचन सुनेर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णले हाँस्दै भन्नुभयो– यिनी सूर्यदेव होइनन्, स्यमन्तक मणिका कारण चम्किएका सत्राजित् हुन् ।।९।।
सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् ।
प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सत्राजित् मङ्गलमय उत्सव भइरहेको आफ्नो घरमा प्रवेश गरे र ब्राह्मणहरूद्वारा विधिवत् रूपमा पूजा गराई मणिलाई देवमन्दिरमा स्थापित गरे ।।१०।।
दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो ।
दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः ।
न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! त्यो मणिले प्रतिदिन आठ भार (करिब ७६ किलो) सुन दिने गर्दथ्यो। जहाँ त्यो मणिको पूजा हुन्थ्यो, त्यहाँ अनिकाल, अकाल मृत्यु, महामारी, सर्पको डर, शारीरिक-मानसिक व्याधि एवं दुष्ट शक्तिहरूको कुनै प्रभाव हुँदैनथ्यो ।।११।।
स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा ।
नैवार्थकामुकः प्रादाद् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान् श्रीकृष्णले राजा उग्रसेनका लागि त्यो मणि माग्नुभयो, तर धनको लोभी सत्राजित्ले पछि आउन सक्ने सङ्कटको विचारै नगरी भगवान्को प्रस्ताव अस्वीकार गरिदिए ।।१२।।
तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् ।
प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद् वने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सत्राजित्का भाइ प्रसेनले त्यो महातेजस्वी मणि कण्ठमा धारण गरे र घोडा चढेर शिकार खेल्न वनतर्फ लागे ।।१३।।
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केसरी ।
गिरिं विशन्जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा एउटा सिंहले प्रसेन र उनको घोडालाई मारिदियो र मणि लिएर गयो। तर जब त्यो सिंह पहाडको गुफामा पस्न लागेको थियो, तब मणिको इच्छा राख्ने ऋक्षराज जाम्बवान्ले त्यस सिंहलाई मारिदिए ।।१४।।
सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले ।
अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जाम्बवान्ले त्यो मणि गुफामा लगेर आफ्नो बालकको खेलौना बनाइदिए। यता आफ्नो भाइ प्रसेन नफर्किएपछि सत्राजित् अत्यन्त चिन्तित भए ।।१५।।
प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः ।
भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपञ्जनाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित्ले शङ्का गर्दै भन्न थाले– "मेरो भाइ कण्ठमा मणि लगाएर वन गएको थियो, पक्कै पनि श्रीकृष्णले नै मणिको लोभमा उनलाई मार्नुभयो।" सत्राजित्को यो कुरा सुनेर मानिसहरू आपसमा कानेखुसी गर्न थाले ।।१६।।
भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि ।
मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूमाथि लागेको मिथ्या कलङ्क पखाल्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण नगरवासीहरूलाई साथमा लिएर प्रसेनको मार्ग खोज्दै वनतर्फ लाग्नुभयो ।।१७।।
हतं प्रसेनमश्वं च वीक्ष्य केसरिणा वने ।
तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जनाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा खोज्दै जाँदा उनीहरूले सिंहद्वारा मारिएका प्रसेन र उनको घोडालाई देखे। अझ अगाडि जाँदा पहाडको फेदीमा जाम्बवान्द्वारा मारिएको सिंहलाई पनि देखे ।।१८।।
ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।
एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाहरूलाई बाहिरै बस्न लगाएर भगवान् श्रीकृष्ण एक्लै जाम्बवान्को त्यो घोर अन्धकारमय र भयानक गुफाभित्र प्रवेश गर्नुभयो ।।१९।।
तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् ।
हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर उहाँले श्रेष्ठ मणि जाम्बवान्का बालकको खेलौना बनेको देख्नुभयो। त्यो मणि लिने विचारले भगवान् ती बालकको नजिकै उभिनुभयो ।।२०।।
तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् ।
तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः गुफाभित्र अपरिचित पुरुषलाई देखेर बालककी सुसारे (धाई) डरले चिच्याइन्। त्यो सुनेर अत्यन्त बलशाली जाम्बवान् क्रोधित हुँदै त्यहाँ आइपुगे ।।२१।।
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामीनाऽऽत्मनः ।
पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को वास्तविक प्रभाव र सामर्थ्य थाहा नपाएका जाम्बवान्ले श्रीकृष्णलाई साधारण मानिस सम्झिए र आफ्नै स्वामीसँग युद्ध गर्न थाले ।।२२।।
द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतोः ।
आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोरिव ॥ २३ ॥
आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः ।
वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः मासुका लागि दुई गिद्धहरू लडेझैँ विजयको इच्छा राख्ने श्रीकृष्ण र जाम्बवान्का बीचमा ढुङ्गा, रुख र मुक्काको प्रहारबाट घोर युद्ध भयो। बज्रजस्तै कठोर मुक्काको प्रहार हुँदै यो द्वन्द्वयुद्ध लगातार अठ्ठाइस दिनसम्म चलिरह्यो ।।२३–२४।।
कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धनः ।
क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कृष्णको मुक्का प्रहारले जाम्बवान्का हाडजोर्नीहरू शिथिल भए, उनको शक्ति क्षीण भयो र शरीर पसिनाले निथ्रुक्क भिज्यो। त्यसपछि अत्यन्त विस्मित हुँदै उनले भन्न थाले– ।।२५।।
जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् ।
विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले चिनेँ, हजुर समस्त प्राणीहरूको प्राण, इन्द्रिय शक्ति, मनोबल र शरीर बल हुनुहुन्छ। हजुर नै आदिपुरुष भगवान् विष्णु र सर्वशक्तिमान् ईश्वर हुनुहुन्छ ।।२६।।
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत् ।
कालः कलयतामीशः पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर विश्वका सृष्टिकर्ताहरूको पनि स्रष्टा हुनुहुन्छ। सृजित वस्तुहरूको मूल कारण, संहार गर्नेहरूको पनि काल र जीवात्माहरूका परमात्मा पनि हजुर नै हुनुहुन्छ ।।२७।।
यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षै-
र्वर्त्मादिशत् क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धिः ।
सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का
रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको सामान्य क्रोधपूर्ण दृष्टि पर्नासाथ गोही र तिमिङ्गलहरूले भरिएको समुद्र भयभीत भएर हजुरलाई बाटो दिन विवश भएको थियो। हजुरले नै समुद्रमा पुल बनाउनुभयो, लङ्का दहन गर्नुभयो र आफ्ना बाणहरूले राक्षसका टाउकाहरू ढाल्नुभएको थियो। (हजुर नै मेरो प्रभु श्रीराम हुनुहुन्छ) ।।२८।।
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः ।
व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुतः ॥ २९ ॥
अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शंकरेण तम् ।
कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! जाम्बवान्ले यसरी स्तुति गरेपछि कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो कल्याणकारी हातले उहाँलाई स्पर्श गर्नुभयो र कृपापूर्वक गम्भीर वाणीमा भन्नुभयो– ।।२९–३०।।
मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् ।
मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋक्षराज! ममाथि लागेको झूटो कलङ्क मेट्नका लागि यो मणिको खोजीमा म हजुरको गुफामा आएको हुँ ।।३१।।
इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा ।
अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को कुरा सुनेर हर्षित भएका जाम्बवान्ले मणिका साथै आफ्नी कन्या जाम्बवतीलाई उपहार स्वरूप श्रीकृष्णलाई अर्पण गरे ।।३२।।
अदृष्ट्वानिर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः ।
प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुफाभित्र पसेका श्रीकृष्ण बाहिर ननिस्किएपछि मानिसहरूले बाह्र दिनसम्म प्रतीक्षा गरे। अन्ततः उहाँको दर्शन नपाएपछि उनीहरू दुःखी हुँदै द्वारका फर्किए ।।३३।।
निशम्य देवकी देवी रक्मिण्यानकदुन्दुभिः ।
सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात् कृष्णमनिर्गतम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण गुफाबाट फर्किनुभएन भन्ने सुनेर आमा देवकी, रुक्मिणी, वसुदेवजी र अन्य आफन्तहरू गहिरो शोकमा डुबे ।।३४।।
सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः । उ
पतस्थुर्महामायां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकावासीहरूले सत्राजित्लाई धिक्कार्दै भगवान् श्रीकृष्णको कुशलताका लागि महामाया दुर्गा देवीको आराधना गर्न थाले ।।३५।।
तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च ।
प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः सदारो हर्षयन् हरिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको प्रार्थना र देवीको आशीर्वाद स्वरूप श्रीकृष्ण आफ्नो उद्देश्य पूरा गरी पत्नी जाम्बवतीका साथ द्वारकामा प्रकट हुनुभयो ।।३६।।
उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् ।
सह पत्न्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः मरेर बाँचेर आएझैँ पत्नीका साथ कण्ठमा मणि धारण गरी आउनुभएका श्रीकृष्णलाई देखेपछि सबै द्वारकावासीहरूले ठूलो उत्सव मनाए ।।३७।।
सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ ।
प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले राजसभामा सत्राजित्लाई बोलाएर मणि प्राप्तिको सबै वृत्तान्त सुनाउनुभयो र त्यो मणि उनलाई सुम्पिदिनुभयो ।।३८।।
स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः ।
अनुतप्यमानो भवनमगमत् स्वेन पाप्मना ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो निच कार्यले गर्दा अत्यन्त लज्जित भएका सत्राजित्ले टाउको निहुराएर मणि लिए र पश्चात्ताप गर्दै घर फर्किए ।।३९।।
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुलः ।
कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद् वाच्युतः कथम् ॥ ४० ॥
किंकृत्वा साधु मह्यं स्यात् न शपेद् वा जनो यथा ।
अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः बलवान् श्रीकृष्णसँग शत्रुता गरेकाले भयभीत भएका सत्राजित् आफ्नो अपराध कसरी पखालिएला र भगवान् कसरी प्रसन्न हुनुहोला भनेर सोच्न थाले। उनले आफूलाई मूर्ख र लोभी ठान्दै लोकनिन्दाबाट बच्ने उपाय खोज्न थाले ।।४०–४१।।
दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नेमेव च ।
उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्ततः उनले निर्णय गरे– "मैले आफ्नी पुत्री सत्यभामा र यो मणि दुवै श्रीकृष्णलाई दिनुपर्छ। मेरो अपराध शान्त गर्ने यो बाहेक अर्को उत्तम उपाय छैन" ।।४२।।
एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् ।
मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित्ले आफ्नी सुलक्षणा छोरी सत्यभामा र स्यमन्तक मणि दुवै लिएर गई श्रीकृष्णलाई समर्पण गरे ।।४३।।
तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि ।
बहुभिर्याचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै योग्य पुरुषहरूले इच्छा राखेकी सुशील, सुन्दरी र गुणवती सत्यभामालाई भगवान् श्रीकृष्णले विधिपूर्वक विवाह गर्नुभयो ।।४४।।
भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप ।
तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले सत्राजित्लाई भन्नुभयो– "हे राजन्! हामी यो मणि लिने छैनौँ। हजुर सूर्यभक्त हुनुहुन्छ, त्यसैले यो हजुरसँगै रहोस्। हामी त यसबाट प्राप्त हुने फलका मात्र हिस्सेदार हौँ" ।।४५।।
सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिषः ।
स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान् श्रीकृष्णमाथि झूटो कलङ्क लगाएका सत्राजित्ले आफ्नो अपराधको प्रायश्चित्त गर्न स्यमन्तक मणिका साथै आफ्नी छोरी सत्यभामालाई स्वयं अग्रसर भई श्रीकृष्णलाई सुम्पिदिए ।।१।।
राजोवाच–
सत्राजितः किमकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिषम् ।
स्यमन्तकः कुतस्तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरेः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोध्नुभयो– हे ब्रह्मन्! सत्राजित्ले भगवान् श्रीकृष्णप्रति कुन अपराध गरेका थिए? उनले स्यमन्तक मणि कहाँबाट प्राप्त गरे र किन आफ्नी छोरी भगवान् श्रीहरिलाई प्रदान गरे? ।।२।।
श्रीशुक उवाच– आसीत् सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे महाराज! सत्राजित् सूर्यका परम भक्त र प्रिय मित्र थिए। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भई सूर्यदेवले उनलाई प्रेमपूर्वक स्यमन्तक मणि प्रदान गर्नुभयो ।।३।।
स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः ।
प्रविष्टो द्वारकां राजंस्तेजसा नोपलक्षितः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! सत्राजित्ले त्यो मणि आफ्नो कण्ठमा धारण गर्दा उनी सूर्य जस्तै देदीप्यमान देखिन्थे। त्यस मणिको तेजका कारण द्वारका प्रवेश गर्दा मानिसहरूले उनलाई चिन्न सकेनन् ।।४।।
तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टयः ।
दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्यशङ्किताः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित्को तेजले आँखा तिरमिराएपछि मानिसहरूले उनलाई टाढैबाट देखेर सूर्य नै आएको ठाने। त्यस बखत जुवा खेलिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई उनीहरूले यो कुरा सुनाए ।।५।।
नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ।
दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूले भने– हे शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गर्ने नारायण! हे कमल नयन दामोदर! हे यदुनन्दन गोविन्द! हजुरलाई नमस्कार छ ।।६।।
एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते ।
मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्पते! हेर्नुहोस्, आफ्ना किरणहरूको समूहले मानिसका आँखा तिरमिराउँदै प्रखर तेज भएका सूर्यदेव हजुरको दर्शन गर्न आउँदै हुनुहुन्छ ।।७।।
नन्वेवमन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः ।
ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवताहरू तीनै लोकमा हजुरको दर्शन पाउने मार्ग खोजिरहन्छन्। हजुर अहिले गुप्त रूपमा यदुवंशमा रहनुभएको थाहा पाएर सूर्यदेव स्वयं दर्शनका लागि आइरहनुभएको छ ।।८।।
श्रीशुक उवाच– निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– ती मानिसहरूका यस्ता अज्ञानी वचन सुनेर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णले हाँस्दै भन्नुभयो– यिनी सूर्यदेव होइनन्, स्यमन्तक मणिका कारण चम्किएका सत्राजित् हुन् ।।९।।
सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् ।
प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सत्राजित् मङ्गलमय उत्सव भइरहेको आफ्नो घरमा प्रवेश गरे र ब्राह्मणहरूद्वारा विधिवत् रूपमा पूजा गराई मणिलाई देवमन्दिरमा स्थापित गरे ।।१०।।
दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो ।
दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः ।
न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! त्यो मणिले प्रतिदिन आठ भार (करिब ७६ किलो) सुन दिने गर्दथ्यो। जहाँ त्यो मणिको पूजा हुन्थ्यो, त्यहाँ अनिकाल, अकाल मृत्यु, महामारी, सर्पको डर, शारीरिक-मानसिक व्याधि एवं दुष्ट शक्तिहरूको कुनै प्रभाव हुँदैनथ्यो ।।११।।
स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा ।
नैवार्थकामुकः प्रादाद् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान् श्रीकृष्णले राजा उग्रसेनका लागि त्यो मणि माग्नुभयो, तर धनको लोभी सत्राजित्ले पछि आउन सक्ने सङ्कटको विचारै नगरी भगवान्को प्रस्ताव अस्वीकार गरिदिए ।।१२।।
तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् ।
प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद् वने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सत्राजित्का भाइ प्रसेनले त्यो महातेजस्वी मणि कण्ठमा धारण गरे र घोडा चढेर शिकार खेल्न वनतर्फ लागे ।।१३।।
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केसरी ।
गिरिं विशन्जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा एउटा सिंहले प्रसेन र उनको घोडालाई मारिदियो र मणि लिएर गयो। तर जब त्यो सिंह पहाडको गुफामा पस्न लागेको थियो, तब मणिको इच्छा राख्ने ऋक्षराज जाम्बवान्ले त्यस सिंहलाई मारिदिए ।।१४।।
सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले ।
अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जाम्बवान्ले त्यो मणि गुफामा लगेर आफ्नो बालकको खेलौना बनाइदिए। यता आफ्नो भाइ प्रसेन नफर्किएपछि सत्राजित् अत्यन्त चिन्तित भए ।।१५।।
प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः ।
भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपञ्जनाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित्ले शङ्का गर्दै भन्न थाले– "मेरो भाइ कण्ठमा मणि लगाएर वन गएको थियो, पक्कै पनि श्रीकृष्णले नै मणिको लोभमा उनलाई मार्नुभयो।" सत्राजित्को यो कुरा सुनेर मानिसहरू आपसमा कानेखुसी गर्न थाले ।।१६।।
भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि ।
मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूमाथि लागेको मिथ्या कलङ्क पखाल्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण नगरवासीहरूलाई साथमा लिएर प्रसेनको मार्ग खोज्दै वनतर्फ लाग्नुभयो ।।१७।।
हतं प्रसेनमश्वं च वीक्ष्य केसरिणा वने ।
तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जनाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा खोज्दै जाँदा उनीहरूले सिंहद्वारा मारिएका प्रसेन र उनको घोडालाई देखे। अझ अगाडि जाँदा पहाडको फेदीमा जाम्बवान्द्वारा मारिएको सिंहलाई पनि देखे ।।१८।।
ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।
एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाहरूलाई बाहिरै बस्न लगाएर भगवान् श्रीकृष्ण एक्लै जाम्बवान्को त्यो घोर अन्धकारमय र भयानक गुफाभित्र प्रवेश गर्नुभयो ।।१९।।
तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् ।
हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर उहाँले श्रेष्ठ मणि जाम्बवान्का बालकको खेलौना बनेको देख्नुभयो। त्यो मणि लिने विचारले भगवान् ती बालकको नजिकै उभिनुभयो ।।२०।।
तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् ।
तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः गुफाभित्र अपरिचित पुरुषलाई देखेर बालककी सुसारे (धाई) डरले चिच्याइन्। त्यो सुनेर अत्यन्त बलशाली जाम्बवान् क्रोधित हुँदै त्यहाँ आइपुगे ।।२१।।
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामीनाऽऽत्मनः ।
पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को वास्तविक प्रभाव र सामर्थ्य थाहा नपाएका जाम्बवान्ले श्रीकृष्णलाई साधारण मानिस सम्झिए र आफ्नै स्वामीसँग युद्ध गर्न थाले ।।२२।।
द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतोः ।
आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोरिव ॥ २३ ॥
आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः ।
वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः मासुका लागि दुई गिद्धहरू लडेझैँ विजयको इच्छा राख्ने श्रीकृष्ण र जाम्बवान्का बीचमा ढुङ्गा, रुख र मुक्काको प्रहारबाट घोर युद्ध भयो। बज्रजस्तै कठोर मुक्काको प्रहार हुँदै यो द्वन्द्वयुद्ध लगातार अठ्ठाइस दिनसम्म चलिरह्यो ।।२३–२४।।
कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धनः ।
क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कृष्णको मुक्का प्रहारले जाम्बवान्का हाडजोर्नीहरू शिथिल भए, उनको शक्ति क्षीण भयो र शरीर पसिनाले निथ्रुक्क भिज्यो। त्यसपछि अत्यन्त विस्मित हुँदै उनले भन्न थाले– ।।२५।।
जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् ।
विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले चिनेँ, हजुर समस्त प्राणीहरूको प्राण, इन्द्रिय शक्ति, मनोबल र शरीर बल हुनुहुन्छ। हजुर नै आदिपुरुष भगवान् विष्णु र सर्वशक्तिमान् ईश्वर हुनुहुन्छ ।।२६।।
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत् ।
कालः कलयतामीशः पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर विश्वका सृष्टिकर्ताहरूको पनि स्रष्टा हुनुहुन्छ। सृजित वस्तुहरूको मूल कारण, संहार गर्नेहरूको पनि काल र जीवात्माहरूका परमात्मा पनि हजुर नै हुनुहुन्छ ।।२७।।
यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षै-
र्वर्त्मादिशत् क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धिः ।
सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का
रक्षःशिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको सामान्य क्रोधपूर्ण दृष्टि पर्नासाथ गोही र तिमिङ्गलहरूले भरिएको समुद्र भयभीत भएर हजुरलाई बाटो दिन विवश भएको थियो। हजुरले नै समुद्रमा पुल बनाउनुभयो, लङ्का दहन गर्नुभयो र आफ्ना बाणहरूले राक्षसका टाउकाहरू ढाल्नुभएको थियो। (हजुर नै मेरो प्रभु श्रीराम हुनुहुन्छ) ।।२८।।
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः ।
व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुतः ॥ २९ ॥
अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शंकरेण तम् ।
कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! जाम्बवान्ले यसरी स्तुति गरेपछि कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो कल्याणकारी हातले उहाँलाई स्पर्श गर्नुभयो र कृपापूर्वक गम्भीर वाणीमा भन्नुभयो– ।।२९–३०।।
मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् ।
मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋक्षराज! ममाथि लागेको झूटो कलङ्क मेट्नका लागि यो मणिको खोजीमा म हजुरको गुफामा आएको हुँ ।।३१।।
इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा ।
अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को कुरा सुनेर हर्षित भएका जाम्बवान्ले मणिका साथै आफ्नी कन्या जाम्बवतीलाई उपहार स्वरूप श्रीकृष्णलाई अर्पण गरे ।।३२।।
अदृष्ट्वानिर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः ।
प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुफाभित्र पसेका श्रीकृष्ण बाहिर ननिस्किएपछि मानिसहरूले बाह्र दिनसम्म प्रतीक्षा गरे। अन्ततः उहाँको दर्शन नपाएपछि उनीहरू दुःखी हुँदै द्वारका फर्किए ।।३३।।
निशम्य देवकी देवी रक्मिण्यानकदुन्दुभिः ।
सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात् कृष्णमनिर्गतम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण गुफाबाट फर्किनुभएन भन्ने सुनेर आमा देवकी, रुक्मिणी, वसुदेवजी र अन्य आफन्तहरू गहिरो शोकमा डुबे ।।३४।।
सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः । उ
पतस्थुर्महामायां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकावासीहरूले सत्राजित्लाई धिक्कार्दै भगवान् श्रीकृष्णको कुशलताका लागि महामाया दुर्गा देवीको आराधना गर्न थाले ।।३५।।
तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च ।
प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः सदारो हर्षयन् हरिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको प्रार्थना र देवीको आशीर्वाद स्वरूप श्रीकृष्ण आफ्नो उद्देश्य पूरा गरी पत्नी जाम्बवतीका साथ द्वारकामा प्रकट हुनुभयो ।।३६।।
उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् ।
सह पत्न्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः मरेर बाँचेर आएझैँ पत्नीका साथ कण्ठमा मणि धारण गरी आउनुभएका श्रीकृष्णलाई देखेपछि सबै द्वारकावासीहरूले ठूलो उत्सव मनाए ।।३७।।
सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ ।
प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले राजसभामा सत्राजित्लाई बोलाएर मणि प्राप्तिको सबै वृत्तान्त सुनाउनुभयो र त्यो मणि उनलाई सुम्पिदिनुभयो ।।३८।।
स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः ।
अनुतप्यमानो भवनमगमत् स्वेन पाप्मना ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो निच कार्यले गर्दा अत्यन्त लज्जित भएका सत्राजित्ले टाउको निहुराएर मणि लिए र पश्चात्ताप गर्दै घर फर्किए ।।३९।।
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुलः ।
कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद् वाच्युतः कथम् ॥ ४० ॥
किंकृत्वा साधु मह्यं स्यात् न शपेद् वा जनो यथा ।
अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः बलवान् श्रीकृष्णसँग शत्रुता गरेकाले भयभीत भएका सत्राजित् आफ्नो अपराध कसरी पखालिएला र भगवान् कसरी प्रसन्न हुनुहोला भनेर सोच्न थाले। उनले आफूलाई मूर्ख र लोभी ठान्दै लोकनिन्दाबाट बच्ने उपाय खोज्न थाले ।।४०–४१।।
दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नेमेव च ।
उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्ततः उनले निर्णय गरे– "मैले आफ्नी पुत्री सत्यभामा र यो मणि दुवै श्रीकृष्णलाई दिनुपर्छ। मेरो अपराध शान्त गर्ने यो बाहेक अर्को उत्तम उपाय छैन" ।।४२।।
एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् ।
मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्राजित्ले आफ्नी सुलक्षणा छोरी सत्यभामा र स्यमन्तक मणि दुवै लिएर गई श्रीकृष्णलाई समर्पण गरे ।।४३।।
तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि ।
बहुभिर्याचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै योग्य पुरुषहरूले इच्छा राखेकी सुशील, सुन्दरी र गुणवती सत्यभामालाई भगवान् श्रीकृष्णले विधिपूर्वक विवाह गर्नुभयो ।।४४।।
भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप ।
तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले सत्राजित्लाई भन्नुभयो– "हे राजन्! हामी यो मणि लिने छैनौँ। हजुर सूर्यभक्त हुनुहुन्छ, त्यसैले यो हजुरसँगै रहोस्। हामी त यसबाट प्राप्त हुने फलका मात्र हिस्सेदार हौँ" ।।४५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे स्यमंतकोपाख्याने
षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णमाथि लागेको मिथ्या कलङ्क र त्यसको निवारणको कथा प्रस्तुत गर्दछ। द्वारका निवासी सत्राजितले सूर्यदेवको तपस्या गरी स्यमन्तक मणि प्राप्त गरेका थिए। यो मणिले प्रतिदिन ठूलो परिमाणमा सुन दिने र राज्यमा मङ्गल गर्ने गर्दथ्यो। श्रीकृष्णले यो मणि लोकहितका लागि राजा उग्रसेनलाई दिन आग्रह गर्नुभयो, तर लोभका कारण सत्राजितले मान्नुभएन। एक समय सत्राजितका भाइ प्रसेन त्यो मणि लगाएर वनमा शिकार खेल्न गए, जहाँ उनलाई सिंहले मारिदियो। पछि त्यो सिंहलाई जाम्बवान्ले मारेर मणि आफ्नो गुफामा लगे। यता सत्राजितले श्रीकृष्णले नै मणिका लागि आफ्नो भाइको हत्या गरेको झूटो आरोप लगाउनुभयो। आफ्नो कलङ्क पखाल्न श्रीकृष्ण नगरवासीका साथ वनमा जानुभयो र खोज्दै जाँदा जाम्बवान्को गुफामा पुग्नुभयो। त्यहाँ श्रीकृष्ण र जाम्बवान्का बीचमा अठ्ठाइस दिनसम्म घोर युद्ध भयो। अन्ततः जाम्बवान्ले श्रीकृष्णलाई आफ्ना आराध्यदेव श्रीरामका रूपमा पहिचान गरे र क्षमा माग्दै मणिका साथै आफ्नी छोरी जाम्बवती श्रीकृष्णलाई सुम्पिदिए। श्रीकृष्ण मणि लिएर द्वारका फर्किनुभएपछि सत्राजित अत्यन्तै लज्जित भए। उनले आफ्नो अपराधको प्रायश्चित्त स्वरूप आफ्नी गुणवती छोरी सत्यभामा र स्यमन्तक मणि श्रीकृष्णलाई अर्पण गरे। श्रीकृष्णले सत्यभामालाई स्वीकार गर्नुभयो तर मणि भने सत्राजितलाई नै फिर्ता दिनुभयो। यसरी यो अध्यायले सत्यको विजय र भगवान्को भक्तवत्सलताको वर्णन गर्दछ। यस कथाले मानिसलाई लोभले निम्त्याउने सङ्कट र झूटो आरोपको परिणामबारे सचेत गराउँछ।
दार्शनिक पक्ष
दार्शनिक पक्ष स्यमन्तक मणिको यो कथाले गहिरो दार्शनिक अर्थ बोकेको छ। स्यमन्तक मणि सांसारिक सम्पत्ति र सिद्धिको प्रतीक हो, जसले मानिसमा अहङ्कार र लोभ उत्पन्न गराउँछ। सत्राजितको संकीर्ण मानसिकताले भगवान्को विराट स्वरूपलाई चिन्न सक्दैन, जुन मानव अज्ञानताको पराकाष्ठा हो। जाम्बवान् र श्रीकृष्णको युद्धले भक्त र भगवान्को सम्बन्धलाई दर्शाउँछ, जहाँ भक्तको अहङ्कार नाश भएपछि मात्र वास्तविक ज्ञानको उदय हुन्छ। जाम्बवान्ले श्रीकृष्णलाई श्रीरामको रूपमा चिन्नुले ईश्वरको सर्वव्यापकता र अवतारहरूको एकत्वलाई पुष्टि गर्दछ। मिथ्या कलङ्कको प्रसङ्गले संसारमा निर्दोष व्यक्तिले पनि परीक्षाको सामना गर्नुपर्छ भन्ने कर्मको सिद्धान्त बुझाउँछ। अन्त्यमा सत्राजितको शरणागतिले यो देखाउँछ कि आत्मज्ञान र समर्पणले मात्र मानिसलाई पाप र लज्जाबाट मुक्त गर्न सक्छ। यो अध्यायले भौतिक सुख (मणि) भन्दा आत्मिक शान्ति र ईश्वरको सामिप्य ठूलो हो भन्ने सन्देश दिन्छ। ईश्वरीय सत्तामा शङ्का गर्नु अज्ञान हो भने पूर्ण विश्वास र समर्पण नै मुक्तिको मार्ग हो।
No comments:
Post a Comment