श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – अष्टदशोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
अथ कृष्णः परिवृतो ज्ञातिभिर्मुदितात्मभिः ।
अनुगीयमानो न्यविशद् व्रजं गोकुलमण्डितम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– त्यसपछि कालियदमन र दावाग्निपानका कारण प्रसन्न भएका स्वजनहरूद्वारा घेरी उनीहरूबाट आफ्नो कीर्तिको गान सुन्दै श्रीकृष्णले गोकुलद्वारा सुशोभित व्रजमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १ ।।
व्रजे विक्रीडतोरेवं गोपालच्छद्ममायया ।
ग्रीष्मो नामर्तुरभवन्नातिप्रेयाञ्छरीरिणाम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार गोपीहरूको भेष धारण गरी आफ्नो योगमायाले व्रजमा क्रीडा गरिरहनुभएका बलराम र श्रीकृष्णको सान्निध्यमा ग्रीष्म ऋतुको आगमन भयो, जुन ऋतु प्राणीहरूका लागि त्यति प्रिय हुँदैन ।। २ ।।
स च वृन्दावनगुणैर्वसन्त इव लक्षितः ।
यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशवः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ साक्षात् भगवान् श्रीकृष्ण बलरामजीका साथमा निवास गर्नुहुन्छ, त्यस वृन्दावनको अलौकिक गुणका कारण त्यो प्रचण्ड ग्रीष्म ऋतु पनि वसन्त ऋतु जस्तै भान भइरहेको थियो ।। ३ ।।
यत्र निर्झरनिर्ह्रादनिवृत्तस्वनझिल्लिकम् ।
शश्वत्तच्छीकरर्जीषद्रुममण्डलमण्डितम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ झरनाहरूको मधुर कलकल आवाजले झ्याउँकिरीको झर्कोलाग्दो स्वरलाई दबाइदिएको थियो । झरनाबाट उछिट्टिएका जलकणहरूले निरन्तर सिञ्चित भइरहने हुनाले त्यहाँका वृक्षहरू सधैँ हराभरा र सुशोभित देखिन्थे ।। ४ ।।
सरित्सरःप्रस्रवणोर्मिवायुना
कह्लारकञ्जोत्पलरेणुहारिणा ।
न विद्यते यत्र वनौकसां दवो
निदाघवह्न्यर्कभवोऽतिशाद्वले ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ नदी, सरोवर र झरनाका छालहरूबाट स्पर्श भई आउने शीतल वायुले सेतो कमल, रातो कमल र नीलो कमलको सुगन्धित पराग बोकेर ल्याउँथ्यो । त्यसैले हरियालीले भरिएको त्यस वृन्दावनका बासिन्दाहरूलाई ग्रीष्मकालीन डढेलो वा सूर्यको प्रचण्ड तापको कुनै कष्ट हुँदैनथ्यो ।। ५ ।।
अगाधतोयह्रदिनीतटोर्मिभि–
र्द्रवत्पुरीष्याः पुलिनैः समन्ततः ।
न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा
भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः अगाध जल भएका नदीका किनारमा छालहरू ठोकिँदा त्यहाँको जमिन सधैँ रसिलो रहन्थ्यो । त्यसैले सूर्यका विषालु र प्रचण्ड किरणहरूले पनि त्यहाँको पृथ्वीको रस र हरियालीलाई सोस्न सक्दैनथे ।। ६ ।।
(अनुष्टुप्)
वनं कुसुमितं श्रीमन्नदच्चित्रमृगद्विजम् ।
गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः फूलहरूले ढकमक्क फुलेको त्यो वन अत्यन्त श्रीसम्पन्न देखिन्थ्यो । त्यहाँ चित्रविचित्रका मृग र पक्षीहरू बोलिरहेका हुन्थे भने मयूर र भमराहरू गुन्जिरहेका हुन्थे । कोइली र सारस पक्षीहरूको मधुर स्वरले वन गुन्जायमान भइरहन्थ्यो ।। ७ ।।
क्रीडिष्यमाणस्तत् कृष्णो भगवान् बलसंयुतः ।
वेणुं विरणयन् गोपैर्गोधनैः संवृतोऽविशत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो सुन्दर वनमा क्रीडा गर्ने इच्छाले भगवान् श्रीकृष्ण बलरामजी, गोपबालकहरू र गाईवस्तुका साथ बाँसुरी बजाउँदै प्रवेश गर्नुभयो ।। ८ ।।
प्रवालबर्हस्तबकस्रग्धातुकृतभूषणाः ।
रामकृष्णादयो गोपा ननृतुर्युयुधुर्जगुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः रुखका नयाँ पालुवा, मयूरका प्वाँख, पुष्पगुच्छा, माला र गेरु आदि रङ्गीन धातुहरूले सजिएर श्रीकृष्ण र बलरामलगायत सबै गोपबालकहरू कोही नाच्न, कोही कुस्ती खेल्न त कोही गीत गाउन लागे ।। ९ ।।
कृष्णस्य नृत्यतः केचिज्जगुः केचिदवादयन् ।
वेणुपाणितलैः शृङ्गैः प्रशशंसुरथापरे ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण नाचिरहनुहुँदा कतिपय गोपहरु गीत गाउँथे, कतिपयले बाँसुरी र सिङ बजाउँथे भने कतिपयले ताली बजाएर उहाँको प्रशंसा गर्थे ।। १० ।।
गोपजातिप्रतिच्छन्नौ देवा गोपालरूपिणः ।
ईडिरे कृष्णरामौ च नटा इव नटं नृप ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! नटहरूले आफ्नो नायकको प्रशंसा गरेझैँ, गोपको भेष धारण गरेर त्यहाँ आएका देवताहरूले पनि बलराम र श्रीकृष्णको स्तुति गरे ।। ११ ।।
भ्रमणैर्लङ्घनैः क्षेपैरास्फोटन विकर्षणैः ।
चिक्रीडतुर्नियुद्धेन काकपक्षधरौ क्वचित् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः काकपक्ष (घुम्रेको कपाल) धारी श्रीकृष्ण र बलरामजी कहिले फनफनी घुमेर, कहिले उफ्रिएर, कहिले ढुङ्गा फ्याँकेर त कहिले पाखुरा ठोक्दै एक-अर्कालाई तानातान गरेर मल्ल युद्ध (कुस्ती) खेल्दै रमाउनुहुन्थ्यो ।। १२ ।।
क्वचिन्नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम् ।
शशंसतुर्महाराज साधु साध्विति वादिनौ ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! कहिलेकाहीँ अन्य गोपबालकहरू नाचिरहेका बेला श्रीकृष्ण र बलराम आफैँ गायक र वादक बनेर "धेरै राम्रो, धेरै राम्रो" भन्दै उनीहरूको हौसला बढाउनुहुन्थ्यो ।। १३ ।।
क्वचित् बिल्वैः क्वचित् कुम्भैः क्व चामलकमुष्टिभिः ।
अस्पृश्यनेत्रबन्धाद्यैः क्वचिन्मृगखगेहया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू कहिले बेल, कहिले ऐँसेलु र कहिले अमलाका फलहरू हातमा लिएर एक-अर्कालाई प्रहार गर्ने, कहिले आँखा छोपेर लुकामारी खेल्ने त कहिले पशुपक्षीका आवाजको नक्कल गरेर खेल्नुहुन्थ्यो ।। १४ ।।
क्वचच्च दर्दुरप्लावैर्विविधैरुपहासकैः ।
कदाचित् स्पन्दोलिकया कर्हिचिन्नृपचेष्टया ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले भ्यागुतोझैँ उफ्रिएर, कहिले ठट्टा गरेर, कहिले लहराहरूमा पिङ खेलेर त कहिले राजाको जस्तो अभिनय गरेर उहाँहरू आनन्द लिनुहुन्थ्यो ।। १५ ।।
एवं तौ लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वने ।
नद्यद्रिद्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सरस्सु च ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी बलराम र श्रीकृष्णले वृन्दावनका नदी, पर्वत, गुफा, निकुञ्ज, वन र सरोवरहरूमा लोकप्रसिद्ध बालक्रीडाहरू गर्दै विचरण गर्नुभयो ।। १६ ।।
पशूंश्चारयतोर्गोपैस्तद्वने रामकृष्णयोः ।
गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तज्जिहीर्षया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन वनमा बलराम र श्रीकृष्णले गोपबालकहरूसँग गाई चराइरहेका बेला उहाँहरूलाई अपहरण गर्ने इच्छाले प्रलम्बासुर नामको राक्षस गोपको भेष धारण गरेर आयो ।। १७ ।।
तं विद्वानपि दाशार्हो भगवान् सर्वदर्शनः ।
अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वद्रष्टा भगवान् श्रीकृष्णले उसलाई राक्षस हो भनी चिने पनि उसलाई मार्ने उपाय सोच्दै मित्रको रूपमा स्वीकार गर्नुभयो र खेलमा सहभागी गराउनुभयो ।। १८ ।।
तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहारवित् ।
हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः खेलका ज्ञाता श्रीकृष्णले गोपहरूलाई बोलाएर भन्नुभयो– "हे गोप साथीहरू ! आज हामी दुई समूहमा विभाजित भएर उचित रूपमा खेलौँ" ।। १९ ।।
तत्र चक्रुः परिवृढौ गोपा रामजनार्दनौ ।
कृष्णसङ्घट्टिनः केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि गोपहरुले बलराम र श्रीकृष्णलाई आ-आफ्नो समूहको नायक बनाए । कोही श्रीकृष्णको पक्षमा लागे भने कोही बलरामजीको पक्षमा ।। २० ।।
आचेरुर्विविधाः क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणाः ।
यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले 'वाहक-वाह्य' (बोक्ने र बोकिने) खेल सुरु गरे, जसमा जित्ने पक्षका खेलाडीहरूलाई हार्ने पक्षका खेलाडीहरूले पिठ्युँमा बोकेर निश्चित ठाउँसम्म पुर्याउनुपर्ने नियम थियो ।। २१ ।।
वहन्तो वाह्यमानाश्च चारयन्तश्च गोधनम् ।
भाण्डीरकं नाम वटं जग्मुः कृष्णपुरोगमाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी गाई चराउँदै र एक-अर्कालाई बोक्दै श्रीकृष्णको नेतृत्वमा सबै गोपबालकहरू 'भाण्डीरक' नामको वरको रुख नजिक पुगे ।। २२ ।।
रामसङ्घट्टिनो यर्हि श्रीदामवृषभादयः ।
क्रीडायां जयिनस्तांस्तानूहुः कृष्णादयो नृप ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! जब बलरामको पक्षका श्रीदामा र वृषभ आदिले खेल जिते, तब श्रीकृष्णको पक्षका खेलाडीहरूले उनीहरूलाई बोके ।। २३ ।।
उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः ।
वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हार्ने पक्षमा रहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले श्रीदामालाई बोक्नुभयो, भद्रसेनले वृषभलाई र प्रलम्बासुरले रोहिणीपुत्र बलरामजीलाई आफ्नो पिठ्युँमा बोक्यो ।। २४ ।।
अविषह्यं मन्यमानः कृष्णं दानवपुङ्गवः ।
वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणतः परम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई अजय ठानी त्यो दानवश्रेष्ठ प्रलम्बासुरले बलरामजीलाई बोकेर तीव्र गतिमा दौडियो र ओराल्नुपर्ने निश्चित ठाउँभन्दा धेरै पर पुर्यायो ।। २५ ।।
(प्रभावती)
तमुद्वहन् धरणिधरेन्द्रगौरवं
महासुरो विगतरयो निजं वपुः ।
स आस्थितः पुरटपरिच्छदो बभौ
तडिद्द्युमानुडुपतिवाडिवाम्बुदः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीका आधार शेषनाग स्वरूप बलरामको भारी तौलले गर्दा त्यो महासुरको गति सुस्त भयो र उसले आफ्नो वास्तविक विशाल शरीर धारण गर्यो । स्वर्ण आभूषणहरूले सजिएको त्यो कालो पहाडजस्तो असुरको काँधमा बसेका बलराम, बिजुली चम्किरहेको बादलमा चन्द्रमा बसेझैँ सुशोभित देखिनुभयो ।। २६ ।।
निरीक्ष्य तद्वपुरलमम्बरे चरत्
प्रदीप्तदृग् भ्रुकुटितटोग्रदंष्ट्रकम् ।
ज्वलच्छिखं कटक किरीटकुण्डल–
त्विषाद्भुतं हलधर ईषदत्रसत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमा उडिरहेको, प्रदीप्त आँखा, डरलाग्दा दाह्रा र अग्निशिखा झैँ बल्दो कपाल भएको त्यो विशाल शरीर देखेर बलरामजी केही क्षणका लागि झस्कनुभयो, जो कटक, मुकुट र कुण्डलको कान्तिले झन् अद्भुत देखिएको थियो ।। २७ ।।
अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो
विहाय सार्थमिव हरन्तमात्मनः ।
रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना
सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलरामजीले आफ्नो वास्तविक स्वरूप सम्झनुभयो र निर्भय हुनुभयो । आफ्नो समूहबाट टाढा लैजाने त्यस शत्रुलाई इन्द्रले पर्वतमा वज्र प्रहार गरेझैँ गरी उहाँले उसको टाउकोमा एउटा कडा मुक्का प्रहार गर्नुभयो ।। २८ ।।
स आहतः सपदि विशीर्णमस्तको
मुखाद् वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुरः ।
महारवं व्यसुरपतत् समीरयन्
गिरिर्यथा मघवत आयुधाहतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुक्काको प्रहारबाट त्यस असुरको टाउको क्षतविक्षत भयो । ऊ मुखबाट रगत वान्ता गर्दै र ठूलो चिच्याहट निकाल्दै प्राणविहीन भएर पृथ्वीमा पछारियो, जसरी इन्द्रको आयुधले काटिएको पहाड ढल्छ ।। २९ ।।
(अनुष्टुप्)
दृष्ट्वा प्रलम्बं निहतं बलेन बलशालिना ।
गोपाः सुविस्मिता आसन् साधु साध्विति वादिनः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः बलशाली बलरामजीद्वारा प्रलम्बासुर मारिएको देखेर गोपबालकहरू अत्यन्त विस्मित भए र "धन्य हो, धन्य हो" भन्दै उहाँको प्रशंसा गर्न लागे ।। ३० ।।
आशिषोऽभिगृणन्तस्तं प्रशशंसुस्तदर्हणम् ।
प्रेत्यागतमिवालिङ्ग्य प्रेमविह्वलचेतसः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले बलरामजीलाई आशीर्वाद दिँदै उचित प्रशंसा गरे । मृत्युको मुखबाट फर्केर आएझैँ गरी प्रेमविह्वल भएका गोपहरुले उहाँलाई अङ्गालो हाले ।। ३१ ।।
पापे प्रलम्बे निहते देवाः परमनिर्वृताः ।
अभ्यवर्षन् बलं माल्यैः शशंसुः साधु साध्विति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः पापी प्रलम्बासुर मारिएपछि देवताहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र उनीहरूले बलरामजीमाथि पुष्पवृष्टि गर्दै "वाह वाह" गरी जयजयकार गरे ।। ३२ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको अठारौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामजीको वृन्दावनकालीन ग्रीष्म ऋतुको क्रीडा र प्रलम्बासुर वधको कथा वर्णन गरिएको छ। कालियदमन र दावाग्निपानपछि श्रीकृष्ण आफ्ना स्वजनहरूसँग आनन्दपूर्वक वृन्दावनमा बस्नुभयो। ग्रीष्म ऋतुको आगमन भए पनि वृन्दावनको प्राकृतिक सौन्दर्य र भगवान्को उपस्थितिले त्यहाँ वसन्तको जस्तै शीतलता र माधुर्य छाएको थियो। नदी, झरना र सुगन्धित फूलहरूले गर्दा प्रचण्ड सूर्यको तापले पनि त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई सताउन सकेन। श्रीकृष्ण र बलरामजी गोपबालकहरूसँग वनमा पसेर विभिन्न खेलहरू खेल्नुहुन्थ्यो। कहिले नाच्ने, कहिले गाउने त कहिले पशुपक्षीको आवाज निकालेर उहाँहरू रम्नुहुन्थ्यो। उहाँहरूले रुखका पात, मयूरका प्वाँख र गेरु जस्ता प्राकृतिक वस्तुहरूले आफ्नो शृङ्गार गर्नुहुन्थ्यो।
यसै बीचमा प्रलम्बासुर नामको एउटा शक्तिशाली राक्षस श्रीकृष्ण र बलरामलाई मार्ने उद्देश्यले गोपको भेष धारण गरेर त्यहाँ आयो। सर्वद्रष्टा भगवान् श्रीकृष्णले उसलाई चिन्नुभयो, तर उसलाई मार्ने उपयुक्त अवसरको प्रतीक्षा गर्दै खेलमा सहभागी गराउनुभयो। श्रीकृष्णले गोपहरूलाई दुई समूहमा विभाजन गरेर खेल खेल्न लगाउनुभयो, जसमा जित्नेले हार्नेलाई बोक्नुपर्ने नियम थियो। खेलका क्रममा बलरामजीको समूह विजयी भयो। नियम अनुसार प्रलम्बासुरले बलरामजीलाई आफ्नो पिठ्युँमा बोक्यो। उसले बलरामजीलाई श्रीकृष्णभन्दा कमजोर ठानेर अपहरण गर्ने मनसायले निश्चित सीमाभन्दा धेरै टाढा लिएर दौडियो। बलरामजीको भार सहन नसकेपछि उसले आफ्नो सक्कली राक्षसी रूप धारण गर्यो। सुरुमा केही क्षण बलरामजी झस्कनुभयो, तर तुरुन्तै आफ्नो अनन्त शक्तिलाई सम्झेर उसलाई सजाय दिने निर्णय गर्नुभयो। बलरामजीले इन्द्रको वज्र जस्तै शक्तिशाली मुक्का असुरको टाउकोमा प्रहार गर्नुभयो। त्यस प्रहारबाट असुरको टाउको फुट्यो र ऊ रगत वान्ता गर्दै प्राणविहीन भई ढल्यो। यो देखेर सबै गोप र देवताहरूले बलरामजीको जयजयकार गरे।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ। ग्रीष्म ऋतुमा पनि वसन्तको अनुभव हुनुले के जनाउँछ भने जहाँ परमात्माको वास हुन्छ, त्यहाँ बाह्य परिस्थिति जस्तोसुकै प्रतिकूल भए पनि आन्तरिक सुख र शीतलता प्राप्त हुन्छ। प्रलम्बासुर 'पाखण्ड' वा 'छद्म भेष' को प्रतीक हो। समाजमा वा साधनामा पनि कहिलेकाहीँ असुरता मित्रको भेषमा प्रवेश गर्छ, जसलाई केवल विवेक (कृष्ण) ले मात्र चिन्न सक्छ। प्रलम्बासुरले बलरामजीलाई बोक्नुले यो सङ्केत गर्छ कि अज्ञानी जीवले कहिलेकाहीँ ईश्वरको शक्तिलाई नै आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्छ, जुन उसको विनाशको कारण बन्छ। बलरामजी शक्ति र बलका प्रतीक हुन् भने कृष्ण ज्ञानका प्रतीक हुन्। असुरलाई नष्ट गर्न ज्ञानको निर्देशन र शक्तिको प्रयोग दुवै आवश्यक हुन्छ। यस अध्यायले यो पनि सिकाउँछ कि भगवान् आफ्ना भक्तहरूसँग यति नजिक हुनुहुन्छ कि उनीहरूसँगै सामान्य बालक झैँ खेल्नुहुन्छ, तर धर्मको रक्षाका लागि कुनै पनि क्षण आफ्नो ऐश्वर्य प्रकट गर्न सक्नुहुन्छ।
No comments:
Post a Comment