श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – एकोनविंशोऽध्यायः
श्रीराजोवाच –
तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे— हे ब्रह्मन्! तपाईँले अघिल्लो अध्यायमा 'पुंसवन' व्रतको बारेमा सङ्केत गर्नुभयो, जसबाट भगवान् विष्णु प्रसन्न हुनुहुन्छ। अब म त्यस व्रतको विधिका बारेमा विस्तृत रूपमा जान्न चाहन्छु ।। १ ।।
श्रीशुक उवाच –
शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया ।
आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित्! यो पुंसवन व्रतले सबै प्रकारका कामनाहरू पूर्ण गर्दछ। व्रत गर्ने स्त्रीले आफ्ना पतिको अनुमति लिएर मार्गशीर्ष (मङ्सिर) महिनाको शुक्ल पक्षको प्रतिपदा तिथिदेखि यसको आरम्भ गर्नुपर्दछ ।। २ ।।
निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणान् अनुमन्त्र्य च ।
स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे ।
पूजयेत् प्रातराशात् प्राग् भगवन्तं श्रिया सह ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले मरुद्गणको जन्मको पवित्र कथा सुनेर ब्राह्मणहरूको आज्ञा लिनुपर्दछ। प्रतिदिन दतिउनले दाँत सफा गरी स्नान गरेर सेतो वस्त्र र अलङ्कारहरू धारण गर्नुपर्दछ। बिहानको भोजन गर्नुअघि लक्ष्मीसहित भगवान् नारायणको पूजा गर्नुपर्दछ ।। ३ ।।
अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमोऽस्तु ते ।
महाविभूतिपतये नमः सकलसिद्धये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा गर्दा यसरी प्रार्थना गर्नु— "हे प्रभो! तपाईँ पूर्णकाम हुनुहुन्छ, तपाईँलाई कसैसँग केही लिनु-दिनु छैन। तपाईँ समस्त विभूतिहरूका स्वामी र सकल सिद्धिस्वरूप हुनुहुन्छ, म तपाईँलाई नमस्कार गर्दछु" ।। ४ ।।
यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा ।
जुष्ट ईश गुणैः सर्वैः ततोऽसि भगवान् प्रभुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! तपाईँ कृपा, विभूति, तेज, महिमा र वीर्य आदि सबै दिव्य गुणहरूले नित्ययुक्त हुनुहुन्छ। यिनै ऐश्वर्यका कारण तपाईँलाई 'भगवान्' भनिएको हो; तपाईँ नै सर्वशक्तिमान् प्रभु हुनुहुन्छ ।। ५ ।।
विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे ।
प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि लक्ष्मीजीको स्तुति गर्दै भन्नु— "हे विष्णुपत्नी महामाया! तपाईँमा भगवान्का सबै लक्षण विद्यमान छन्। हे महाभागे जगन्माता! तपाईँ ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्, म तपाईँलाई नमस्कार गर्दछु" ।। ६ ।।
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिः बलिमुपहरामीति । अनेनाहरहर्मन्त्रेण विष्णोरावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शनस्नान वासउपवीतविभूषण गन्धपुष्पधूपदीपोपहारादि उपचारान् सुसमाहित उपाहरेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! "ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्बलिमुपहरामि" (अर्थात् समस्त विभूतिका स्वामी भगवान् पुरुषोत्तमलाई नमस्कार गर्दछु र उपहार अर्पण गर्दछु)— यस मन्त्रद्वारा दैनिक एकाग्र चित्त भई भगवान् विष्णुलाई आवाहन, अर्घ्य, पाद्य, आचमन, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप र नैवेद्य आदि उपचारले पूजा गर्नुपर्दछ ।। ७ ।।
हविःशेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुतीः ।
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः बाँकी रहेको हविष्य (नैवेद्य) द्वारा "ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहा" भन्दै अग्निमा बाह्र पटक आहुति दिनुपर्दछ ।। ८ ।।
श्रियं विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ ।
भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पदः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! जसले सर्वसम्पत्ति प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले दिनदिनै भक्तिभावले वर दिने र आशिषका स्रोत भगवान् लक्ष्मीनारायणको पूजा गर्नुपर्दछ ।। ९ ।।
प्रणमेद् दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा ।
दशवारं जपेन्मन्त्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तिपूर्वक नम्र भएर भगवान्लाई जमिनमा साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर्नुपर्दछ। त्यसपछि माथिको मन्त्र १० पटक जप गरी निम्न स्तोत्रको पाठ गर्नुपर्दछ ।। १० ।।
युवां तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम् ।
इयं हि प्रकृतिः सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे लक्ष्मीनारायण! तपाईँहरू दुवै सर्वव्यापक र चराचर जगत्का परम कारण हुनुहुन्छ। माता लक्ष्मी तपाईँकै सूक्ष्म प्रकृति र दुस्तर मायाशक्ति हुनुहुन्छ ।। ११ ।।
तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेव पुरुषः परः ।
त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग्भवान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! तपाईँ नै ती मायाका अधीश्वर र साक्षात् परमपुरुष हुनुहुन्छ। तपाईँ समस्त यज्ञ हुनुहुन्छ भने लक्ष्मीजी यज्ञक्रिया हुन्; तपाईँ फलका भोक्ता हुनुहुन्छ भने यिनी सबैलाई उत्पन्न गर्ने क्रिया हुन् ।। १२ ।।
गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग्भवान् ।
त्वं हि सर्वशरीर्यात्मा श्रीः शरीरेन्द्रियाशयाः ।
नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वं अपाश्रयः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः माता लक्ष्मी तीनै गुणको अभिव्यक्ति हुनुहुन्छ र तपाईँ ती गुणहरूलाई व्याप्त गराउने भोक्ता हुनुहुन्छ। तपाईँ सबै प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ भने लक्ष्मी शरीर, इन्द्रिय र अन्तःकरण हुन्। माता लक्ष्मी नाम र रूप हुन् भने तपाईँ ती दुवैको प्रकाशक र आधार हुनुहुन्छ ।। १३ ।।
यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ ।
तथा म उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिषः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे उत्तमश्लोक प्रभु! तपाईँहरू दुवै तीनै लोकलाई वर दिने परमेश्वर हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईँहरूको कृपाले मेरा सबै अभिलाषाहरू पूर्ण होऊन् ।। १४ ।।
इत्यभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह ।
तन्निःसार्योपहरणं दत्त्वाऽऽचमनमर्चयेत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! यसरी लक्ष्मीसहित भगवान् श्रीनिवासको स्तुति गरेपछि नैवेद्य हटाएर आचमन गराई पुनः पूजा गर्नुपर्दछ ।। १५ ।।
ततः स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा ।
यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्चयेद् हरिम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भक्तिले भरिएको हृदयले स्तुति गरी यज्ञको शेषलाई सुँघेर फेरि भगवान् श्रीहरिको अर्चना गर्नुपर्दछ ।। १६ ।।
पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा ।
प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशीलः स्वयं पतिः ।
बिभृयात् सर्वकर्माणि पत्न्या उच्चावचानि च ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को पूजा सकिएपछि पत्नीले आफ्ना पतिलाई साक्षात् भगवान् सम्झेर उहाँको मनपर्ने वस्तुहरूद्वारा सेवा गर्नुपर्दछ। पतिले पनि प्रेमपूर्वक आफ्नी पत्नीको इच्छा र कार्यहरूमा सहयोग पुर्याउनुपर्दछ ।। १७ ।।
कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि ।
पत्न्यां कुर्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहितः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! दम्पतीमध्ये एक जनाले मात्र यो व्रत गर्दा पनि त्यसको फल दुवैलाई मिल्दछ। यदि पत्नी रजस्वला आदिका कारण अयोग्य भइन् भने पतिले नै एकाग्र चित्तले यो व्रतको अनुष्ठान गर्नुपर्दछ ।। १८ ।।
विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन् न विहन्यात् कथञ्चन ।
विप्रान् स्त्रियो वीरवतीः स्रग्गन्धबलिमण्डनैः ।
अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो भगवान् विष्णुको व्रत भएकाले यसका नियमहरूलाई बीचमा कहिल्यै छोड्नु हुँदैन। नियममा रहेर दैनिक माला, गन्ध, नैवेद्य र आभूषण आदिले भक्तिपूर्वक ब्राह्मण र सधवा स्त्रीहरूको पूजा गर्नुपर्दछ ।। १९ ।।
उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रतः ।
अद्यात् आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामर्द्धये तथा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः पूजाको अन्त्यमा भगवान्लाई आ-आफ्नो धाममा जान प्रार्थना गर्दै विसर्जन गर्नुपर्दछ। त्यसपछि आत्मशुद्धि र कामना पूर्तिको भावले चढाइएको प्रसाद ग्रहण गर्नुपर्दछ ।। २० ।।
एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश हायनम् ।
नीत्वाथोपचरेत् साध्वी कार्तिके चरमेऽहनि ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सधवा स्त्रीले यस विधिले बाह्र महिनासम्म (एक वर्ष) व्रत पालन गरी कार्तिक महिनाको अन्तिम दिन (औँसी) उद्यापन र उपवास गर्नुपर्दछ ।। २१ ।।
श्वोभूतेऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
पयःश्रृतेन जुहुयात् चरुणा सह सर्पिषा ।
पाकयज्ञविधानेन द्वादशैवाहुतीः पतिः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भोलिपल्ट बिहान स्नान गरी पहिले झैँ भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गर्नुपर्दछ। पतिले पाकयज्ञ विधानअनुसार घिउमा पकाएको खीरले अग्निमा बाह्र आहुति दिनुपर्दछ ।। २२ ।।
आशिषः शिरसाऽऽदाय द्विजैः प्रीतैः समीरिताः ।
प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि प्रसन्न भएका ब्राह्मणहरूले दिएको आशीर्वादलाई शिरोधार्य गरी भक्तिपूर्वक उनीहरूलाई प्रणाम गरेर उनीहरूकै आज्ञामा भोजन गर्नुपर्दछ ।। २३ ।।
आचार्यमग्रतः कृत्वा वाग्यतः सह बन्धुभिः ।
दद्यात्पत्न्यै चरोः शेषं सुप्रजास्त्वं सुसौभगम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः सुरुमा आचार्यलाई भोजन गराउनु, त्यसपछि आफ्ना दाजुभाइ र बन्धुहरूसँग मौन रहेर भोजन गर्नुपर्दछ। अन्त्यमा हवनमा बाँकी रहेको खीर (चरु) पत्नीलाई खुवाउनुपर्दछ; त्यो प्रसादले उत्तम सन्तान र सौभाग्य प्रदान गर्दछ ।। २४ ।।
एतच्चरित्वा विधिवद्व्रतं विभोः
अभीप्सितार्थं लभते पुमानिह ।
स्त्री त्वेतदास्थाय लभेत सौभगं
श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! भगवान्को यो पुंसवन व्रतको जो पुरुषले विधिपूर्वक अनुष्ठान गर्दछ, उसले मनले चिताएको फल प्राप्त गर्दछ। जुन स्त्रीले यो व्रत गर्दछिन्, उनले सौभाग्य, सम्पत्ति, सन्तान, यश र घर प्राप्त गर्दछिन् भने उनका पति दीर्घायु हुन्छन् ।। २५ ।।
कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं
वरं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् ।
मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी
सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम् ॥ २६ ॥
विन्देद् विरूपा विरुजा विमुच्यते
य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् ।
एतत्पठन्नभ्युदये च कर्मणि
अनन्ततृप्तिः पितृदेवतानाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो व्रत गर्ने कन्याले सर्वलक्षण सम्पन्न पति प्राप्त गर्दछिन्। सन्तान वा पति नभएका स्त्रीले यो व्रत गरेमा निष्पाप भई उत्तम गति प्राप्त गर्दछन्। जसका सन्तान जन्मेर मर्छन्, उनले दीर्घायु पुत्र प्राप्त गर्छिन्। अभागिनीले सौभाग्य र कुरूपले रूप प्राप्त गर्दछन्। रोगी मानिस रोगबाट मुक्त भई स्वस्थ हुन्छ। मांगलिक कार्य वा श्राद्धमा यो पाठ गर्नाले पितृ र देवताहरूलाई अनन्त तृप्ति मिल्दछ ।। २६-२७ ।।
तुष्टाः प्रयच्छन्ति समस्तकामान्
होमावसाने हुतभुक् श्रीः हरिश्च ।
राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं
दितेर्व्रतं चाभिहितं महत्ते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हवनको समाप्तिमा अग्नि, लक्ष्मी र नारायण प्रसन्न भई सबै इच्छाहरू पूर्ण गरिदिनुहुन्छ। हे राजन्! मैले तिमीलाई मरुद्गणको पुण्य जन्मको कथा र दितिले गरेको महान् 'पुंसवन' व्रतको वर्णन सुनाएँ ।। २८ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्धको अन्तिम अध्यायमा 'पुंसवन' व्रतको अत्यन्तै वैज्ञानिक र आध्यात्मिक विधिका बारेमा वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले मरुद्गणको कथा सुनेपछि भगवान् विष्णुलाई प्रसन्न पार्ने यस व्रतको विधिका बारेमा शुकदेवजीसँग जिज्ञासा राख्नुभयो। शुकदेवजीले यो व्रत विशेषगरी सन्तान र सौभाग्य प्राप्तिका लागि मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षको प्रतिपदादेखि सुरु गर्नुपर्ने बताउनुभयो। यो व्रतका लागि पत्नीले सुरुमा पतिको अनुमति लिनु अनिवार्य छ, जसले पारिवारिक समन्वयको महत्त्व दर्शाउँछ। व्रतको सुरुमा मरुद्गणको कथा सुन्ने र ब्राह्मणहरूको आज्ञा लिने विधान छ। व्रतालुले दैनिक रूपमा शरीर र दाँत सफा गरी पवित्र भएर सेतो वस्त्र धारण गर्नुपर्दछ। बिहानको भोजन अघि लक्ष्मी र नारायणको संयुक्त पूजा गर्नु यस व्रतको मुख्य पक्ष हो। भगवान् विष्णुलाई पूर्णकाम र महाविभूतिपतिका रूपमा प्रार्थना गरिन्छ। माता लक्ष्मीलाई जगन्माता र महामायाका रूपमा स्तुति गरिन्छ। पूजामा 'ॐ नमो भगवते महापुरुषाय...' मन्त्रको प्रयोग गरी षोडशोपचार पूजा गरिन्छ। पूजापछि अग्निमा बाह्र पटक आहुति दिने विधान छ। जो व्यक्ति सम्पत्ति र ऐश्वर्य चाहन्छ, उसले भक्तिपूर्वक लक्ष्मीनारायणको आराधना गर्नुपर्दछ। पूजाका क्रममा साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर्ने र विशेष स्तोत्र पाठ गर्ने गरिन्छ। यस अध्यायमा लक्ष्मी र नारायणलाई जगत्को प्रकृति र पुरुषका रूपमा दार्शनिक व्याख्या गरिएको छ। पत्नीले पतिलाई साक्षात् ईश्वरको अंश मानी सेवा गर्नुपर्दछ। पतिले पनि पत्नीको भावना र आवश्यकताको सम्मान गर्दै व्रतमा सहयोग गर्नुपर्दछ। दम्पतीमध्ये एक जनाले मात्र व्रत गर्दा पनि त्यसको फल दुवैलाई मिल्ने कुरा यहाँ उल्लेख छ। यदि पत्नी शारीरिक रूपमा अयोग्य भएमा पतिले नै यो व्रतलाई पूर्णता दिनुपर्दछ। यो व्रत एक वर्षसम्म लगातार गर्नुपर्ने नियम छ, जसलाई बीचमा छोड्नु हुँदैन। कार्तिक महिनाको अन्त्यमा यसको विधिपूर्वक उद्यापन गरिन्छ। उद्यापनका दिन पतिले घिउमा पकाएको खीर (चरु) द्वारा हवन गर्नुपर्दछ। हवनपछि ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराई उनीहरूको आशीर्वाद लिने गरिन्छ। अन्त्यमा हवनको चरु पत्नीले ग्रहण गरेमा उनले उत्तम सन्तान र सौभाग्य प्राप्त गर्छिन्। यो व्रतको प्रभावले कन्याले राम्रो वर र रोगीले स्वास्थ्य लाभ गर्दछन्। पितृ कार्यमा यो कथा पाठ गर्नाले पितृहरू तृप्त हुने विश्वास गरिन्छ। यो अध्यायले भक्तिको माध्यमबाट मानवीय कामनाहरू कसरी ईश्वरीय आशीर्वादमा बदलिन्छन् भन्ने देखाउँछ। अन्त्यमा शुकदेवजीले परीक्षितलाई मरुद्गणको जन्म र दितिको व्रतको प्रसङ्ग समाप्त गर्नुभयो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
र्शनिक पक्षयस अध्यायले 'लक्ष्मी-नारायण' को सम्बन्धलाई प्रकृति र पुरुषको दार्शनिक आधारमा स्पष्ट पारेको छ। भगवान् विष्णु 'परम पुरुष' र 'भोक्ता' हुन् भने माता लक्ष्मी 'प्रकृति' र 'शक्ति' हुन्। लक्ष्मीजी गुणहरूको अभिव्यक्ति हुन् भने विष्णु ती गुणहरूका प्रकाशक हुन्। नाम र रूप लक्ष्मी हुन् भने त्यसको आधार र सत्यता नारायण हुन्। यस दर्शनले जगत्मा शक्ति र शक्तिमान्को अभिन्नतालाई पुष्टि गर्दछ। पति-पत्नीको सम्बन्धलाई केवल लौकिक मात्र नभई ईश्वरीय साधनाका रूपमा यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ। 'पुंसवन' व्रतको दार्शनिक पक्ष 'इच्छाशक्ति' लाई 'ईश्वरार्पण' गर्नु हो। यसले मानवीय कामनाहरूलाई शास्त्रीय विधिद्वारा शुद्धीकरण गरी परमार्थमा जोड्ने काम गर्छ। दम्पतीको एकात्मभावले नै आध्यात्मिक उन्नति सम्भव छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। अन्त्यमा, यो जगत् नै लक्ष्मी-नारायणको स्वरूप हो भन्ने बोध गराउनु नै यसको मुख्य दार्शनिक उद्देश्य हो।
No comments:
Post a Comment