श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – सप्तविंशोऽध्यायः
उद्धव
उवाच –
क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।
यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्त्वताः सात्त्वतर्षभ ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धव भन्नुहुन्छ— हे प्रभु ! हजुरको आराधना गरिने ‘क्रियायोग’ (पूजा विधि) का बारेमा मलाई बताउनुहोस्। हे यदुश्रेष्ठ ! हजुरका भक्तहरूले कुन विधिले र कसरी हजुरको अर्चना गर्दछन्, कृपया बताउनुहोस् ।।१।।
एतद्वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदो भगवान्व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् नारद, व्यासदेव र बृहस्पति जस्ता मुनिहरूले यस क्रियायोगलाई नै मनुष्यको परम कल्याणको साधनका रूपमा पटक-पटक बताउनुभएको छ ।।२।।
निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको मुखकमलबाट निस्केको यो उपदेश सुरुमा ब्रह्माजीले आफ्ना भृगु आदि पुत्रहरूलाई र भगवान् शङ्करले पार्वती देवीलाई सुनाउनुभएको थियो ।।३।।
एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् ।
श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानद ! यो विधि सबै वर्ण र आश्रमका लागि मान्य छ। यो विधि स्त्री एवं शूद्रहरूका लागि समेत परम कल्याणकारी छ भन्ने म मान्दछु ।।४।।
एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन ! हे विश्वेश्वर ! कर्मको बन्धनबाट मुक्त गराउने यो आराधनाको विधि म जस्तो हजुरको प्रेमी भक्तका लागि विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।।५।।
श्रीभगवानुवाच –
न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।
सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे उद्धव ! कर्मकाण्डको विस्तार अनन्त छ, त्यसको कुनै सीमा छैन। त्यसैले म तिमीलाई यसको मुख्य विधि सङ्क्षेपमा र क्रमैसँग बताउँछु ।।६।।
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो पूजा (मख) तीन प्रकारको छ— वैदिक, तान्त्रिक र मिश्रित। यीमध्ये आफ्नो रुचिको कुनै पनि विधिद्वारा मेरो आराधना गर्न सकिन्छ ।।७।।
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कुनै पुरुषले शास्त्रोक्त विधिले उपनयन संस्कार गरी द्विजत्व प्राप्त गर्दछ, तब उसले कसरी श्रद्धापूर्वक मेरो पूजा गर्नुपर्छ, त्यो मबाट सुन ।।८।।
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजे । द्र
व्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत्स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतिमा, वेदी, अग्नि, सूर्य, जल, हृदय वा ब्राह्मण— यी स्थानहरूमा मलाई आफ्नो गुरु मानेर निष्कपट भावले र सामग्रीसहित भक्तिपूर्वक पूजा गर्नुपर्दछ ।।९।।
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।
उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पूजाभन्दा पहिले दाँत माझी शरीर शुद्धिका लागि स्नान गर्नुपर्दछ। स्नान गर्दा वैदिक र तान्त्रिक दुवै प्रकारका मन्त्रहरू र मृत्तिका (माटो) लेपन आदिको प्रयोग गर्नुपर्दछ ।।१०।।
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक्सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः १ शास्त्रले आज्ञा दिएका सन्ध्योपासन आदि नित्य कर्महरू गरिसकेपछि मेरो पूजाको सङ्कल्प गर्नुपर्दछ, जसले मानिसका कर्महरूलाई पवित्र बनाउँदछ ।।११।।
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतिमा आठ प्रकारका हुन्छन्— ढुङ्गाको, काठको, धातुको, लेपन (माटो वा चन्दन) को, चित्र (लेखिएको), बालुवाको, मनले कल्पना गरिएको र रत्नको ।।१२।।
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यी प्रतिमाहरू चल (सार्न मिल्ने) र अचल (मन्दिरमा स्थापित) गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। अचल वा स्थिर प्रतिमाको पूजा गर्दा आवाहन र विसर्जन गर्नु पर्दैन ।।१३।।
अस्थिरायां विकल्पः स्यात्स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् ।
स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः चल प्रतिमामा आवाहन-विसर्जन गर्न सकिन्छ। माटो वा चित्रको प्रतिमा छ भने स्नानको साटो पुछ्ने (परिमार्जन) गर्नुपर्दछ, अन्य प्रतिमामा स्नान गराउनुपर्दछ ।।१४।।
द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य हुनेले उत्तम सामग्रीले पूजा गर्नुपर्दछ। तर निष्कपट भक्तले जे उपलब्ध छ, त्यसैले वा केवल भावले हृदयमा पूजा गर्दा पनि म प्रसन्न हुन्छु ।।१५।।
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हविः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव ! प्रतिमाको पूजामा स्नान र अलङ्कार मलाई प्रिय लाग्दछ। वेदीमा पूजा गर्दा मन्त्रको विन्यास र अग्निमा पूजा गर्दा घिउले भिजेको हविष्य मलाई प्रिय लाग्दछ ।।१६।।
सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।
श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यमा पूजा गर्दा अर्घ्य र जलमा पूजा गर्दा जल आदि सामग्री प्रिय छन्। श्रद्धापूर्वक भक्तले दिएको अलिकति जल पनि मलाई अत्यन्त प्रिय हुन्छ ।।१७।।
भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर अभक्तले धेरै सामग्री दिए पनि मलाई सन्तोष हुँदैन। अनि भक्तले श्रद्धापूर्वक दिएको गन्ध, धूप, फूल, दीप र नैवेद्यको त महिमा नै बेग्लै छ ।।१८।।
शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।
आसीनः प्रागुदग् वार्चेदर्चायामथ सम्मुखः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः पवित्र भएर, पूजा सामग्री जम्मा गरी, कुशको आसनमा पूर्व वा उत्तरतर्फ फर्केर प्रतिमाको अगाडि बस्नुपर्दछ ।।१९।।
कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हात र अङ्गहरूमा न्यास गरी प्रतिमालाई हातले सफा गर्नुपर्दछ। त्यसपछि कलश र प्रोक्षणी पात्रलाई विधिवत् तयार पार्नुपर्दछ ।।२०।।
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो कलशको जलले पूजा गर्ने ठाउँ, पूजाका सामग्री र आफ्नो शरीरलाई प्रोक्षण (छर्कने) गरी पवित्र पार्नुपर्दछ। त्यसपछि पाद्य, अर्घ्य र आचमनीयका लागि तीनवटा पात्रहरू तयार गर्नुपर्दछ ।।२१।।
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।
हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पाद्य, अर्घ्य र आचमनीयका ती तीन पात्रहरूलाई क्रमशः हृदय मन्त्र, शिर मन्त्र र शिखा मन्त्र तथा गायत्री मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित (पवित्र) गर्नुपर्दछ ।।२२।।
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।
अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो शरीरमा वायु र अग्नि धारणाद्वारा शुद्धि गरिसकेपछि हृदय-कमलमा विराजमान, नादको अन्त्यमा अनुभव हुने, मेरो सूक्ष्म र परम जीवकला (आत्मा) को ध्यान गर्नुपर्दछ ।।२३।।
तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।
आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो आत्मभूत ज्योतिले शरीर व्याप्त भएको अनुभव गरी तन्मय भएर मलाई आवाहन गर्नुपर्दछ। त्यसपछि प्रतिमा आदिमा मलाई स्थापित गरी अङ्ग-न्यास गरेर मेरो विधिवत् पूजा गर्नुपर्दछ ।।२४।।
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् ।
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई पाद्य (गोडा धुने जल), आचमनीय र अर्घ्य आदि उपचारहरू अर्पण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि धर्म, ज्ञान, वैराग्य र ऐश्वर्य आदि नौ शक्तिहरूले मेरो आसनको कल्पना गर्नुपर्दछ ।।२५।।
पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस आसनमा चम्किलो केसर र बीचमा कर्णिका भएको आठ दलको कमलको कल्पना गर्नुपर्दछ। दुवै लोकको सिद्धिका लागि वेद र तन्त्र दुवै विधिले मेरो पूजा गर्नुपर्दछ ।।२६।।
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् ।
मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो सुदर्शन चक्र, पाञ्चजन्य शङ्ख, गदा, खड्ग, बाण, धनुष, हल र मुसलका साथै कौस्तुभ मणि, वनमाला र श्रीवत्सको पनि पूजा गर्नुपर्दछ ।।२७।।
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च ।
महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा पार्षदहरू नन्द, सुनन्द, गरुड, प्रचण्ड, चण्ड, महाबल, बल, कुमुद र कुमुदेक्षणको पनि पूजा गर्नुपर्दछ ।।२८।।
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्गा, गणेश, व्यास, विष्वक्सेन, आफ्ना गुरुहरू र अन्य देवताहरूलाई आ-आफ्नो स्थानमा म तर्फ फर्केको भाव गरी प्रोक्षण आदिद्वारा पूजा गर्नुपर्दछ ।।२९।।
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः ।
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यदि सामर्थ्य छ भने हरेक दिन चन्दन, खस, कपुर, केशर र अगरुले सुगन्धित पारिएको जल र विभिन्न मन्त्रहरूद्वारा मलाई स्नान गराउनुपर्दछ ।।३०।।
स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्णघर्म, महापुरुष विद्या, पुरुषसूक्त र सामवेदका राजनादि मन्त्रहरूद्वारा मलाई अभिषेक गर्नुपर्दछ ।।३१।।
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो भक्तले मलाई प्रेमपूर्वक वस्त्र, जनै, गहना, तुलसीका पात, फूलका माला र चन्दनको लेपले यथोचित रूपमा सजाउनुपर्दछ ।।३२।।
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् ।
धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा गर्ने व्यक्तिले मलाई श्रद्धापूर्वक पाद्य, आचमनीय, चन्दन, फूल, अक्षता, धूप, दीप र अन्य उपहारहरू अर्पण गर्नुपर्दछ ।।३३।।
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।
संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य अनुसार सख्खर, खिर, घिउ, पुरी, मालपुवा, लड्डु, हलुवा, दही र दाल आदि विभिन्न परिकारहरू नैवेद्यका रूपमा अर्पण गर्नुपर्दछ ।।३४।।
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् ।
अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः तेल मालिस, उबटन, ऐना देखाउने, दाँत माझ्ने, स्नान, भोजन, गीत र नृत्य आदि उत्सवका दिनमा वा सम्भव भएमा दिनदिनै गर्नुपर्दछ ।।३५।।
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निमाधाय परितः समूहेत्पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विधिपूर्वक बनाइएको मेखला र वेदीयुक्त कुण्डमा अग्नि स्थापना गरी त्यसलाई हातले मिलाउनुपर्दछ ।।३६।।
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्निको वरिपरि कुश बिछ्याएर, जल छर्किएर (पर्युक्षण) र विधिपूर्वक दाउरा (समिधा) थपेर, पूजा सामग्रीहरू प्रोक्षण गरी अग्निमा मेरो स्वरूपको ध्यान गर्नुपर्दछ ।।३७।।
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः पग्लिएको सुन जस्तै चम्किलो, शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म लिएका चार हात भएका, अत्यन्त शान्त र कमलको केसर जस्तै पहेंलो वस्त्र लगाएका मेरो स्वरूपको ध्यान गर्नुपर्दछ ।।३८।।
स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः चम्किलो मुकुट, कंगन, कम्मरपेटी र पाखुरामा लगाइने गहना (अङ्गद) ले सजिएको, छातीमा श्रीवत्स चिह्न भएको, कौस्तुभ मणिले झल्किरहेको र वनमाला लगाएको मेरो स्वरूप सम्झिनुपर्दछ ।।३९।।
ध्यायनभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।
प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो ध्यान गर्दै दाउरा र घिउले भिजेको हविष्य अग्निमा अर्पण गर्नुपर्दछ। पहिले आज्यभाग र आघार नामक दुई आहुति दिएर त्यसपछि घिउमा डुबेका अन्य सामग्री अर्पण गर्नुपर्दछ ।।४०।।
जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।
धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः मूल मन्त्र (ॐ नमो नारायणाय वा अन्य) र पुरुषसूक्तका १६ वटा ऋचाहरूद्वारा आहुति दिनुपर्दछ। त्यसपछि धर्म आदि देवताहरूलाई र अन्त्यमा स्विष्टिकृत आहुति दिनुपर्दछ ।।४१।।
अभ्यर्च्यथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् ।
मूलमन्त्रं जपेद्ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अग्निमा पूजा गरी नमस्कार गरेपछि मेरा पार्षदहरूलाई बलि अर्पण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि म नारायणको ध्यान गर्दै मूल मन्त्रको जप गर्नुपर्दछ ।।४२।।
दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा सकिएपछि मलाई आचमन गराएर बाँकी रहेको प्रसाद विष्वक्सेनलाई अर्पण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि सुगन्धित मुखवास र पान (ताम्बुल) आदि अर्पण गर्नुपर्दछ ।।४३।।
उपगायन् गृणन्नृत्यन् कर्माण्याभिनयन्मम ।
मत्कथाः श्रावयञ्छृण्वन्मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो भजन गाउँदै, स्तुति गर्दै, नाच्दै र मेरा लीलाहरूको अभिनय गर्दै मेरो कथा सुनाउने वा सुन्ने कार्यमा केही समय तल्लीन हुनुपर्दछ ।।४४।।
स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न पुराणका स्तोत्र वा लोकभाषाका भजनहरूले मेरो स्तुति गरेर “हे भगवान् ! ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्” भन्दै दण्डवत् प्रणाम गर्नुपर्दछ ।।४५।।
शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।
प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो शिर मेरो चरणमा राखेर, दुवै हातले मेरो खुट्टा समाती भन्नुपर्दछ— “हे प्रभु ! म मृत्यु रूपी गोही भएको यस संसार सागरबाट डराएर हजुरको शरणमा आएको छु, मेरो रक्षा गर्नुहोस्” ।।४६।।
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् ।
उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी पूजा गरिसकेपछि मैले दिएको प्रसाद (निर्मल्य) लाई आदरपूर्वक शिरमा चढाउनुपर्दछ र यदि विसर्जन गर्नुपर्ने प्रतिमा भएमा त्यसभित्रको ज्योतिलाई आफ्नै हृदयको ज्योतिमा समाहित गर्नुपर्दछ ।।४७।।
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् ।
सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतिमा आदि जहाँ श्रद्धा लाग्दछ, त्यहाँ मेरो पूजा गर्न सकिन्छ; किनभने म सर्वात्मा सबै प्राणीहरूमा र तिम्रो आफ्नै आत्मामा पनि स्थित छु ।।४८।।
एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः ।
अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार वैदिक र तान्त्रिक क्रियायोगको मार्गद्वारा मेरो अर्चना गर्ने पुरुषले मबाट यस लोक र परलोक दुवैतर्फको अभीप्सित सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।।४९।।
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् ।
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो प्रतिमा (मूर्ति) लाई विधिवत् स्थापना गरेर मेरो लागि एउटा बलियो र स्थायी मन्दिर बनाउनुपर्दछ। साथै, पूजाको सामग्रीका लागि, यात्रा (रथयात्रा आदि) र उत्सवहरूका लागि सुन्दर फूलबारीहरू पनि बनाउनुपर्दछ ।।५०।।
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्साष्ट्र्रितामियात् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः दैनिक पूजा र विशेष पर्वहरूको उत्सवलाई निरन्तरता दिनका लागि (खर्च चलाउन) खेत, पसल, सहर वा गाउँहरू मलाई (मन्दिरलाई) दान दिने भक्तले मेरो समान ऐश्वर्य (साष्टि मुक्ति) प्राप्त गर्दछ ।।५१।।
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो प्रतिमा स्थापना गर्नाले मनुष्यले पृथ्वीको साम्राज्य (चक्रवर्ती राजा) प्राप्त गर्दछ, मन्दिर निर्माण गर्नाले तीनै लोकको आधिपत्य प्राप्त गर्दछ र मेरो पूजा तथा सेवा गर्नाले ब्रह्मलोक प्राप्त गर्दछ। यी तीनै कार्य (स्थापना, मन्दिर निर्माण र सेवा) गर्नाले उसले मलाई नै प्राप्त गर्दछ ।।५२।।
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर, जसले कुनै पनि फलको आशा नगरी (नैरपेक्ष्येण) केवल भक्तिभावले मेरो पूजा गर्दछ, उसले साक्षात् मेरो शुद्ध भक्तियोग प्राप्त गर्दछ र अन्त्यमा मलाई नै प्राप्त गर्दछ ।।५३।।
यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफूले दिएको वा अरूले दिएको देवता (मन्दिर) र ब्राह्मणको जीविका (सम्पत्ति वा भूमि) हडप्दछ, उसले दशौँ हजार वर्षसम्म फोहोर खाने कीरा (विष्ठाको कीरा) भएर जन्मिनुपर्दछ ।।५४।।
क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।
यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्त्वताः सात्त्वतर्षभ ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धव भन्नुहुन्छ— हे प्रभु ! हजुरको आराधना गरिने ‘क्रियायोग’ (पूजा विधि) का बारेमा मलाई बताउनुहोस्। हे यदुश्रेष्ठ ! हजुरका भक्तहरूले कुन विधिले र कसरी हजुरको अर्चना गर्दछन्, कृपया बताउनुहोस् ।।१।।
एतद्वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदो भगवान्व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् नारद, व्यासदेव र बृहस्पति जस्ता मुनिहरूले यस क्रियायोगलाई नै मनुष्यको परम कल्याणको साधनका रूपमा पटक-पटक बताउनुभएको छ ।।२।।
निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको मुखकमलबाट निस्केको यो उपदेश सुरुमा ब्रह्माजीले आफ्ना भृगु आदि पुत्रहरूलाई र भगवान् शङ्करले पार्वती देवीलाई सुनाउनुभएको थियो ।।३।।
एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् ।
श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानद ! यो विधि सबै वर्ण र आश्रमका लागि मान्य छ। यो विधि स्त्री एवं शूद्रहरूका लागि समेत परम कल्याणकारी छ भन्ने म मान्दछु ।।४।।
एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन ! हे विश्वेश्वर ! कर्मको बन्धनबाट मुक्त गराउने यो आराधनाको विधि म जस्तो हजुरको प्रेमी भक्तका लागि विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।।५।।
श्रीभगवानुवाच –
न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।
सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे उद्धव ! कर्मकाण्डको विस्तार अनन्त छ, त्यसको कुनै सीमा छैन। त्यसैले म तिमीलाई यसको मुख्य विधि सङ्क्षेपमा र क्रमैसँग बताउँछु ।।६।।
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।
त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो पूजा (मख) तीन प्रकारको छ— वैदिक, तान्त्रिक र मिश्रित। यीमध्ये आफ्नो रुचिको कुनै पनि विधिद्वारा मेरो आराधना गर्न सकिन्छ ।।७।।
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कुनै पुरुषले शास्त्रोक्त विधिले उपनयन संस्कार गरी द्विजत्व प्राप्त गर्दछ, तब उसले कसरी श्रद्धापूर्वक मेरो पूजा गर्नुपर्छ, त्यो मबाट सुन ।।८।।
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजे । द्र
व्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत्स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतिमा, वेदी, अग्नि, सूर्य, जल, हृदय वा ब्राह्मण— यी स्थानहरूमा मलाई आफ्नो गुरु मानेर निष्कपट भावले र सामग्रीसहित भक्तिपूर्वक पूजा गर्नुपर्दछ ।।९।।
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।
उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पूजाभन्दा पहिले दाँत माझी शरीर शुद्धिका लागि स्नान गर्नुपर्दछ। स्नान गर्दा वैदिक र तान्त्रिक दुवै प्रकारका मन्त्रहरू र मृत्तिका (माटो) लेपन आदिको प्रयोग गर्नुपर्दछ ।।१०।।
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक्सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः १ शास्त्रले आज्ञा दिएका सन्ध्योपासन आदि नित्य कर्महरू गरिसकेपछि मेरो पूजाको सङ्कल्प गर्नुपर्दछ, जसले मानिसका कर्महरूलाई पवित्र बनाउँदछ ।।११।।
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतिमा आठ प्रकारका हुन्छन्— ढुङ्गाको, काठको, धातुको, लेपन (माटो वा चन्दन) को, चित्र (लेखिएको), बालुवाको, मनले कल्पना गरिएको र रत्नको ।।१२।।
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यी प्रतिमाहरू चल (सार्न मिल्ने) र अचल (मन्दिरमा स्थापित) गरी दुई प्रकारका हुन्छन्। अचल वा स्थिर प्रतिमाको पूजा गर्दा आवाहन र विसर्जन गर्नु पर्दैन ।।१३।।
अस्थिरायां विकल्पः स्यात्स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् ।
स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः चल प्रतिमामा आवाहन-विसर्जन गर्न सकिन्छ। माटो वा चित्रको प्रतिमा छ भने स्नानको साटो पुछ्ने (परिमार्जन) गर्नुपर्दछ, अन्य प्रतिमामा स्नान गराउनुपर्दछ ।।१४।।
द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य हुनेले उत्तम सामग्रीले पूजा गर्नुपर्दछ। तर निष्कपट भक्तले जे उपलब्ध छ, त्यसैले वा केवल भावले हृदयमा पूजा गर्दा पनि म प्रसन्न हुन्छु ।।१५।।
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हविः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव ! प्रतिमाको पूजामा स्नान र अलङ्कार मलाई प्रिय लाग्दछ। वेदीमा पूजा गर्दा मन्त्रको विन्यास र अग्निमा पूजा गर्दा घिउले भिजेको हविष्य मलाई प्रिय लाग्दछ ।।१६।।
सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।
श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यमा पूजा गर्दा अर्घ्य र जलमा पूजा गर्दा जल आदि सामग्री प्रिय छन्। श्रद्धापूर्वक भक्तले दिएको अलिकति जल पनि मलाई अत्यन्त प्रिय हुन्छ ।।१७।।
भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर अभक्तले धेरै सामग्री दिए पनि मलाई सन्तोष हुँदैन। अनि भक्तले श्रद्धापूर्वक दिएको गन्ध, धूप, फूल, दीप र नैवेद्यको त महिमा नै बेग्लै छ ।।१८।।
शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।
आसीनः प्रागुदग् वार्चेदर्चायामथ सम्मुखः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः पवित्र भएर, पूजा सामग्री जम्मा गरी, कुशको आसनमा पूर्व वा उत्तरतर्फ फर्केर प्रतिमाको अगाडि बस्नुपर्दछ ।।१९।।
कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हात र अङ्गहरूमा न्यास गरी प्रतिमालाई हातले सफा गर्नुपर्दछ। त्यसपछि कलश र प्रोक्षणी पात्रलाई विधिवत् तयार पार्नुपर्दछ ।।२०।।
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो कलशको जलले पूजा गर्ने ठाउँ, पूजाका सामग्री र आफ्नो शरीरलाई प्रोक्षण (छर्कने) गरी पवित्र पार्नुपर्दछ। त्यसपछि पाद्य, अर्घ्य र आचमनीयका लागि तीनवटा पात्रहरू तयार गर्नुपर्दछ ।।२१।।
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।
हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पाद्य, अर्घ्य र आचमनीयका ती तीन पात्रहरूलाई क्रमशः हृदय मन्त्र, शिर मन्त्र र शिखा मन्त्र तथा गायत्री मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित (पवित्र) गर्नुपर्दछ ।।२२।।
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।
अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो शरीरमा वायु र अग्नि धारणाद्वारा शुद्धि गरिसकेपछि हृदय-कमलमा विराजमान, नादको अन्त्यमा अनुभव हुने, मेरो सूक्ष्म र परम जीवकला (आत्मा) को ध्यान गर्नुपर्दछ ।।२३।।
तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।
आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो आत्मभूत ज्योतिले शरीर व्याप्त भएको अनुभव गरी तन्मय भएर मलाई आवाहन गर्नुपर्दछ। त्यसपछि प्रतिमा आदिमा मलाई स्थापित गरी अङ्ग-न्यास गरेर मेरो विधिवत् पूजा गर्नुपर्दछ ।।२४।।
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् ।
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई पाद्य (गोडा धुने जल), आचमनीय र अर्घ्य आदि उपचारहरू अर्पण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि धर्म, ज्ञान, वैराग्य र ऐश्वर्य आदि नौ शक्तिहरूले मेरो आसनको कल्पना गर्नुपर्दछ ।।२५।।
पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस आसनमा चम्किलो केसर र बीचमा कर्णिका भएको आठ दलको कमलको कल्पना गर्नुपर्दछ। दुवै लोकको सिद्धिका लागि वेद र तन्त्र दुवै विधिले मेरो पूजा गर्नुपर्दछ ।।२६।।
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् ।
मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो सुदर्शन चक्र, पाञ्चजन्य शङ्ख, गदा, खड्ग, बाण, धनुष, हल र मुसलका साथै कौस्तुभ मणि, वनमाला र श्रीवत्सको पनि पूजा गर्नुपर्दछ ।।२७।।
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च ।
महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा पार्षदहरू नन्द, सुनन्द, गरुड, प्रचण्ड, चण्ड, महाबल, बल, कुमुद र कुमुदेक्षणको पनि पूजा गर्नुपर्दछ ।।२८।।
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्गा, गणेश, व्यास, विष्वक्सेन, आफ्ना गुरुहरू र अन्य देवताहरूलाई आ-आफ्नो स्थानमा म तर्फ फर्केको भाव गरी प्रोक्षण आदिद्वारा पूजा गर्नुपर्दछ ।।२९।।
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः ।
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यदि सामर्थ्य छ भने हरेक दिन चन्दन, खस, कपुर, केशर र अगरुले सुगन्धित पारिएको जल र विभिन्न मन्त्रहरूद्वारा मलाई स्नान गराउनुपर्दछ ।।३०।।
स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्णघर्म, महापुरुष विद्या, पुरुषसूक्त र सामवेदका राजनादि मन्त्रहरूद्वारा मलाई अभिषेक गर्नुपर्दछ ।।३१।।
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो भक्तले मलाई प्रेमपूर्वक वस्त्र, जनै, गहना, तुलसीका पात, फूलका माला र चन्दनको लेपले यथोचित रूपमा सजाउनुपर्दछ ।।३२।।
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् ।
धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा गर्ने व्यक्तिले मलाई श्रद्धापूर्वक पाद्य, आचमनीय, चन्दन, फूल, अक्षता, धूप, दीप र अन्य उपहारहरू अर्पण गर्नुपर्दछ ।।३३।।
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।
संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य अनुसार सख्खर, खिर, घिउ, पुरी, मालपुवा, लड्डु, हलुवा, दही र दाल आदि विभिन्न परिकारहरू नैवेद्यका रूपमा अर्पण गर्नुपर्दछ ।।३४।।
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् ।
अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः तेल मालिस, उबटन, ऐना देखाउने, दाँत माझ्ने, स्नान, भोजन, गीत र नृत्य आदि उत्सवका दिनमा वा सम्भव भएमा दिनदिनै गर्नुपर्दछ ।।३५।।
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निमाधाय परितः समूहेत्पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विधिपूर्वक बनाइएको मेखला र वेदीयुक्त कुण्डमा अग्नि स्थापना गरी त्यसलाई हातले मिलाउनुपर्दछ ।।३६।।
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्याऽऽसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्निको वरिपरि कुश बिछ्याएर, जल छर्किएर (पर्युक्षण) र विधिपूर्वक दाउरा (समिधा) थपेर, पूजा सामग्रीहरू प्रोक्षण गरी अग्निमा मेरो स्वरूपको ध्यान गर्नुपर्दछ ।।३७।।
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः पग्लिएको सुन जस्तै चम्किलो, शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म लिएका चार हात भएका, अत्यन्त शान्त र कमलको केसर जस्तै पहेंलो वस्त्र लगाएका मेरो स्वरूपको ध्यान गर्नुपर्दछ ।।३८।।
स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः चम्किलो मुकुट, कंगन, कम्मरपेटी र पाखुरामा लगाइने गहना (अङ्गद) ले सजिएको, छातीमा श्रीवत्स चिह्न भएको, कौस्तुभ मणिले झल्किरहेको र वनमाला लगाएको मेरो स्वरूप सम्झिनुपर्दछ ।।३९।।
ध्यायनभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।
प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो ध्यान गर्दै दाउरा र घिउले भिजेको हविष्य अग्निमा अर्पण गर्नुपर्दछ। पहिले आज्यभाग र आघार नामक दुई आहुति दिएर त्यसपछि घिउमा डुबेका अन्य सामग्री अर्पण गर्नुपर्दछ ।।४०।।
जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।
धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः मूल मन्त्र (ॐ नमो नारायणाय वा अन्य) र पुरुषसूक्तका १६ वटा ऋचाहरूद्वारा आहुति दिनुपर्दछ। त्यसपछि धर्म आदि देवताहरूलाई र अन्त्यमा स्विष्टिकृत आहुति दिनुपर्दछ ।।४१।।
अभ्यर्च्यथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् ।
मूलमन्त्रं जपेद्ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अग्निमा पूजा गरी नमस्कार गरेपछि मेरा पार्षदहरूलाई बलि अर्पण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि म नारायणको ध्यान गर्दै मूल मन्त्रको जप गर्नुपर्दछ ।।४२।।
दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा सकिएपछि मलाई आचमन गराएर बाँकी रहेको प्रसाद विष्वक्सेनलाई अर्पण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि सुगन्धित मुखवास र पान (ताम्बुल) आदि अर्पण गर्नुपर्दछ ।।४३।।
उपगायन् गृणन्नृत्यन् कर्माण्याभिनयन्मम ।
मत्कथाः श्रावयञ्छृण्वन्मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो भजन गाउँदै, स्तुति गर्दै, नाच्दै र मेरा लीलाहरूको अभिनय गर्दै मेरो कथा सुनाउने वा सुन्ने कार्यमा केही समय तल्लीन हुनुपर्दछ ।।४४।।
स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न पुराणका स्तोत्र वा लोकभाषाका भजनहरूले मेरो स्तुति गरेर “हे भगवान् ! ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्” भन्दै दण्डवत् प्रणाम गर्नुपर्दछ ।।४५।।
शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।
प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो शिर मेरो चरणमा राखेर, दुवै हातले मेरो खुट्टा समाती भन्नुपर्दछ— “हे प्रभु ! म मृत्यु रूपी गोही भएको यस संसार सागरबाट डराएर हजुरको शरणमा आएको छु, मेरो रक्षा गर्नुहोस्” ।।४६।।
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् ।
उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी पूजा गरिसकेपछि मैले दिएको प्रसाद (निर्मल्य) लाई आदरपूर्वक शिरमा चढाउनुपर्दछ र यदि विसर्जन गर्नुपर्ने प्रतिमा भएमा त्यसभित्रको ज्योतिलाई आफ्नै हृदयको ज्योतिमा समाहित गर्नुपर्दछ ।।४७।।
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् ।
सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतिमा आदि जहाँ श्रद्धा लाग्दछ, त्यहाँ मेरो पूजा गर्न सकिन्छ; किनभने म सर्वात्मा सबै प्राणीहरूमा र तिम्रो आफ्नै आत्मामा पनि स्थित छु ।।४८।।
एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिकैः ।
अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार वैदिक र तान्त्रिक क्रियायोगको मार्गद्वारा मेरो अर्चना गर्ने पुरुषले मबाट यस लोक र परलोक दुवैतर्फको अभीप्सित सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।।४९।।
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् ।
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो प्रतिमा (मूर्ति) लाई विधिवत् स्थापना गरेर मेरो लागि एउटा बलियो र स्थायी मन्दिर बनाउनुपर्दछ। साथै, पूजाको सामग्रीका लागि, यात्रा (रथयात्रा आदि) र उत्सवहरूका लागि सुन्दर फूलबारीहरू पनि बनाउनुपर्दछ ।।५०।।
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्साष्ट्र्रितामियात् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः दैनिक पूजा र विशेष पर्वहरूको उत्सवलाई निरन्तरता दिनका लागि (खर्च चलाउन) खेत, पसल, सहर वा गाउँहरू मलाई (मन्दिरलाई) दान दिने भक्तले मेरो समान ऐश्वर्य (साष्टि मुक्ति) प्राप्त गर्दछ ।।५१।।
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो प्रतिमा स्थापना गर्नाले मनुष्यले पृथ्वीको साम्राज्य (चक्रवर्ती राजा) प्राप्त गर्दछ, मन्दिर निर्माण गर्नाले तीनै लोकको आधिपत्य प्राप्त गर्दछ र मेरो पूजा तथा सेवा गर्नाले ब्रह्मलोक प्राप्त गर्दछ। यी तीनै कार्य (स्थापना, मन्दिर निर्माण र सेवा) गर्नाले उसले मलाई नै प्राप्त गर्दछ ।।५२।।
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर, जसले कुनै पनि फलको आशा नगरी (नैरपेक्ष्येण) केवल भक्तिभावले मेरो पूजा गर्दछ, उसले साक्षात् मेरो शुद्ध भक्तियोग प्राप्त गर्दछ र अन्त्यमा मलाई नै प्राप्त गर्दछ ।।५३।।
यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफूले दिएको वा अरूले दिएको देवता (मन्दिर) र ब्राह्मणको जीविका (सम्पत्ति वा भूमि) हडप्दछ, उसले दशौँ हजार वर्षसम्म फोहोर खाने कीरा (विष्ठाको कीरा) भएर जन्मिनुपर्दछ ।।५४।।
कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो पाप वा पुण्य गर्ने कर्ता (गर्ने व्यक्ति), सारथी (सहयोग गर्ने), हेतु (प्रेरणा दिने) र अनुमोदन गर्ने (समर्थन गर्ने)— यी सबैले त्यस कर्मको फल भोग्नुपर्दछ। परलोकमा उनीहरूले आफ्नो योगदान अनुसार त्यस कर्मको फल प्राप्त गर्दछन् ।।५५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां
एकादशस्कन्धे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्धको सत्ताइसौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई भक्तिमार्गको एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग ‘क्रियायोग’ अर्थात् पूजा विधिको बारेमा विस्तृत रूपमा बताउनुभएको छ। उद्धवको जिज्ञासापछि भगवानले यो विधि अनादि कालदेखि ब्रह्मा र शङ्कर जस्ता देवताहरूले पनि पालना गर्दै आएको उल्लेख गर्नुभयो। भगवानका अनुसार पूजा तीन प्रकारका हुन्छन्— वैदिक, तान्त्रिक र मिश्रित। साधकले आफ्नो रुचि र योग्यता अनुसार यीमध्ये कुनै पनि मार्ग छनोट गर्न सक्छन्। पूजाका लागि प्रतिमा, वेदी, अग्नि, सूर्य, जल, हृदय वा ब्राह्मणलाई आधार मान्न सकिने कुरा यहाँ बताइएको छ। प्रतिमाका आठ प्रकारहरू— ढुङ्गा, काठ, धातु, लेपन, चित्र, बालुवा, मन र रत्नको व्याख्या गर्दै भगवानले स्थिर र चल प्रतिमाको पूजा विधिको भिन्नता पनि स्पष्ट पार्नुभयो। भक्तले पूजा गर्नुभन्दा पहिले शरीर र मनको शुद्धि गर्नुपर्ने र पञ्चोपचार वा षोडशोपचार विधिले भगवानको अर्चना गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिइएको छ। पूजामा सामग्रीभन्दा पनि भक्तको भाव प्रधान हुने भगवानको कथन छ। उहाँले भन्नुभएको छ कि अभक्तले दिएको बहुमूल्य सामग्रीभन्दा भक्तले श्रद्धापूर्वक अर्पण गरेको जल पनि मलाई प्रिय छ। अग्निमा हवन गर्दा भगवानको चतुर्भुज स्वरूपको ध्यान गर्दै आहुति दिनुपर्ने र पूजाको अन्त्यमा स्तुति, गान र दण्डवत् प्रणाम गर्नुपर्ने नियम बताइएको छ। भगवानले मन्दिर निर्माण, पुष्पवाटिका निर्माण र मन्दिरको सेवाका लागि भूमि वा वृत्ति दान गर्नाले प्राप्त हुने विभिन्न फलहरूको पनि वर्णन गर्नुभयो। जसले निस्वार्थ भावले भगवानको सेवा गर्छ, उसले साक्षात् भक्तियोग र अन्ततः मोक्ष प्राप्त गर्छ। यसको विपरीत, देवता वा ब्राह्मणको सम्पत्ति हडप्ने व्यक्तिले भोग्नुपर्ने भयानक नरकको सजायका बारेमा पनि चेतावनी दिइएको छ। यो अध्यायले कर्मकाण्डलाई केवल बाह्य प्रदर्शन मात्र नभई ईश्वरसँग जोडिने एक साधनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। अन्त्यमा, कुनै पनि शुभ वा अशुभ कार्यमा संलग्न हुने कर्ता, सहयोगी र समर्थक सबैले त्यसको फल भोग्नुपर्ने सार्वभौम नियमका साथ यो अध्याय टुङ्गिएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र व्यावहारिक छ। भगवानले पूजा विधिलाई बाह्य कर्मकाण्डमा मात्र सीमित नराखी यसलाई ‘आत्म-साक्षात्कार’ को माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। यसले अद्वैत र द्वैत भावको सुन्दर समन्वय गर्दछ, जहाँ प्रतिमामा ईश्वरको आवाहन गरिन्छ तर अन्ततः त्यो ज्योति आफ्नै हृदयको ज्योतिमा विलीन हुन्छ। ‘सर्वभूतवात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः’ भन्दै भगवानले आफू प्रत्येक प्राणी र स्वयम्को आत्मामा विद्यमान रहेको दार्शनिक सत्य उद्घाटित गर्नुभएको छ। यसले मूर्ति पूजालाई केवल जड वस्तुको पूजा नभई सर्वव्यापी चेतनाको प्रतीकका रूपमा स्वीकार गर्दछ। क्रियायोगले भक्तको अहंकारलाई पखालेर उसलाई ईश्वरमा समर्पित हुन सिकाउँछ। कर्मकाण्डको पछाडि लुकेको वास्तविक दर्शन भनेको मनको एकाग्रता र ईश्वरप्रतिको अनन्य श्रद्धा हो। निस्वार्थ सेवा (नैरपेक्ष्येण) नै परम पद प्राप्तिको एक मात्र मार्ग हो भन्ने कुरा यसले पुष्टि गर्दछ। दान र परोपकारका माध्यमबाट सामाजिक र आध्यात्मिक उत्तरदायित्वको बोध गराउनु यसको अर्को दार्शनिक पक्ष हो। कर्मफलको सिद्धान्तलाई स्पष्ट पार्दै यसले मानिसलाई सधैँ सत्कर्ममा प्रेरित गर्दछ। समग्रमा, यो अध्यायले पदार्थ र चेतनाको सम्बन्धलाई भक्ति र योगको माध्यमबाट व्याख्या गरेको छ।
No comments:
Post a Comment