श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – चतुर्थोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(इंद्रवज्रा)
एतावदुक्त्वा विरराम शङ्करः
पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् ।
सुहृद् दिदृक्षुः परिशङ्किता भवान्
निष्क्रामती निर्विशती द्विधाऽऽस सा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! भगवान् शङ्कर यति भनेर चुप लाग्नुभयो। उहाँले दक्षकोमा जान अनुमति दिँदा वा नदिँदा दुवै अवस्थामा पत्नी सतीको मृत्युको सम्भावना देख्नुभएको थियो। सती पनि आफ्ना बन्धुवान्धवहरूलाई भेट्ने इच्छा र पतिको आज्ञाका बीच द्विविधामा परेर कहिले घर बाहिर निस्कने त कहिले भित्र जाने गर्न थाल्नुभयो ।।१।।
सुहृद् दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मनाः
स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला ।
भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा
प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथुः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफन्तलाई भेट्न जाने कुरामा अवरोध भएकाले सती निकै दुःखी हुनुभयो। स्नेहका कारण उहाँका आँखाबाट आँसु झर्न थाले। उहाँ आकुल-व्याकुल भई रुन लाग्नुभयो र उहाँको शरीर काम्न थाल्यो। उहाँले भगवान् शङ्करलाई क्रोधपूर्ण दृष्टिले यसरी हेर्नुभयो, मानौँ उहाँलाई नै भस्म गरिदिँदै हुनुहुन्छ ।।२।।
ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं
शोकेन रोषेण च दूयता हृदा ।
पित्रोरगात् स्त्रैणविमूढधीर्गृहान्
प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रियः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः शोक र क्रोधका कारण सतीको हृदय बेचैन भएको थियो। स्त्री स्वभावका कारण उहाँको बुद्धि मोहित भयो। जसले अत्यन्त प्रेमका साथ उहाँलाई आफ्नो आधा अङ्ग दिनुभएको थियो, उनै सत्पुरुष भगवान् शङ्करलाई छोडेर सती लामो-लामो सास फेर्दै आमाबाबुको घरतिर लाग्नुभयो ।।३।।
तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीं
एकां त्रिनेत्रानुचराः सहस्रशः ।
सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादयः
पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सती एक्लै छिटो-छिटो पाइला चाल्दै हिँडेको देखेर महादेवका हजारौँ अनुयायीहरू, मणिमान् र मद आदि पार्षदहरू तथा वृषभराज नन्दी उहाँको रक्षाका लागि पछि-पछि लागे ।।४।।
ताम् सारिका कन्दुकदर्पणाम्बुज
श्वेतातपत्र व्यजनस्रगादिभिः ।
गीतायनैः दुन्दुभिशङ्खवेणुभिः
वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले सतीलाई साँढे (नन्दी) मा सवार गराए। सारिका (मैना), भकुण्डो, ऐना, श्वेतछत्र, चमर र माला जस्ता सामग्रीहरूका साथै दुन्दुभि, शङ्ख र बाँसुरी बजाउँदै उनीहरू सतीको शोभा बढाएर साथै गए ।।५।।
आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं
विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वशः ।
मृद्दार्वयःकाञ्चनदर्भचर्मभिः
निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्ना सेवकहरूका साथ सती दक्षको यज्ञशालामा पुग्नुभयो। त्यहाँ ब्राह्मणहरूको वेदध्वनि गुञ्जिरहेको थियो। यज्ञशाला ठुला-ठुला देवता र ब्रह्मर्षिहरूले भरिएको थियो र त्यहाँ माटो, काठ, फलाम, सुन तथा चर्मका विभिन्न यज्ञपात्रहरू सजाइएका थिए ।।६।।
तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद्
विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जनः ।
ऋते स्वसॄर्वै जननीं च सादराः
प्रेमाश्रुकण्ठ्यः परिषस्वजुर्मुदा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेपछि दक्षको डरका कारण उनकी आमा र दिदीबहिनी बाहेक अरू कसैले पनि सतीको स्वागत वा आदर गरेनन्। उनकी आमा र दिदीबहिनीहरूले भने हर्षित हुँदै आँखामा आँसु भरेर सतीलाई अँगालो हाले ।।७।।
सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया
मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् ।
दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा
नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर आफ्ना बाबु दक्षबाट अपमानित भएका कारण सतीले आमा र दिदीबहिनीहरूसँग कुराकानी गर्नुभएन र उनीहरूले दिएको उपहार तथा आसन पनि स्वीकार गर्नुभएन ।।८।।
अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं
पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ ।
अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी
चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जगदीश्वरी सतीले यज्ञमा भगवान् शिवको कुनै भाग नभएको र पिताले उल्टै महादेवको अपमान गरिरहेको देख्नुभयो। आफू र आफ्ना पतिको अनादर सहन नसकी उहाँ यति धेरै रिसाउनुभयो कि मानौँ आफ्नो क्रोधले सबै लोकलाई नै भस्म गरिदिँदै हुनुहुन्छ ।।९।।
जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा
शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् ।
स्वतेजसा भूतगणान् समुत्थितान्
निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वतः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षलाई आफ्नो कर्मकाण्डको घमण्ड थियो। उनले शिवजीसँग द्वेष गरेको देखेर सतीसँग आएका भूतहरू उनलाई मार्न तयार भए। सतीले उनीहरूलाई रोक्नुभयो र सम्पूर्ण सभाले सुन्ने गरी क्रोधले भरिएको स्वरमा पिताको निन्दा गर्न थाल्नुभयो ।।१०।।
देव्युवाच –
न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायनः
प्रियः तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मनः ।
तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्तवैरके
ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः देवी सतीले भन्नुभयो— पिताजी! संसारमा भगवान् शङ्करभन्दा महान् अरू कोही छैन। उहाँ सबै जीवका आत्मा हुनुहुन्छ। उहाँको न कोही प्रिय छ न कोही अप्रिय। त्यस्ता निर्वैर महापुरुषको विरोध गर्ने तपाईँ बाहेक अरू को होला? ।।११।।
दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो
गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज ।
गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो
महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विज! तपाईँ जस्ता मानिसहरूले अरूको गुणमा पनि दोष देख्छन्, तर साधुहरूले कहिल्यै त्यसो गर्दैनन्। उत्तम पुरुषहरू त अरूको सानो गुणलाई पनि ठुलो देख्छन्। तर दुःखको कुरा, तपाईँले त्यस्ता महापुरुषमा पनि दोष देख्नुभयो ।।१२।।
नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा
महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु ।
सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभिः
निरस्ततेजःसु तदेव शोभनम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो यो नश्वर शरीरलाई नै आत्मा मान्छन्, उनीहरूले ईर्ष्याका कारण महापुरुषहरूको निन्दा गर्नु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन। तर महापुरुषका चरणको धुलोले यस्तो अपराधलाई सहन नसकेर उनीहरूको तेज नष्ट गरिदिन्छ ।।१३।।
यद् द्व्यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां
सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् ।
पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं
भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको मुखबाट 'शिव' भन्ने दुई अक्षर निस्कँदा मात्र पनि मानिसका सबै पाप नष्ट हुन्छन्, त्यस्ता पवित्र कीर्ति भएका भगवान् शिवसँग तपाईँले द्वेष गर्नुभयो। यो तपाईँका लागि ठुलो अमङ्गल हो ।।१४।।
निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।
लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिनः
तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मानन्द रसको पान गर्ने इच्छाले महापुरुषहरू जसको चरणकमलको निरन्तर सेवा गर्छन् र जसले भक्तहरूको मनोकामना पूरा गर्नुहुन्छ, उनै विश्वबन्धु शिवसँग तपाईँ शत्रुता गर्दै हुनुहुन्छ ।।१५।।
किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये
ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।
तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचैः
ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ शिवजीलाई अमङ्गलकारी भन्नुहुन्छ, तर के यो कुरा ब्रह्मादि देवताहरूलाई थाहा छैन? यदि उहाँ अमङ्गल हुनुहुन्थ्यो भने किन ब्रह्माजी उहाँको चरणको जल शिरमा धारण गर्नुहुन्थ्यो? उहाँ श्मशानमा बस्ने र नरमुण्ड माला लगाउने भए पनि वास्तवमा परम मङ्गल हुनुहुन्छ ।।१६।।
कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे
धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने ।
छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चेत्
जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्मः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि कसैले मर्यादा पुरुषोत्तम वा आफ्नो पूजनीय स्वामीको निन्दा गर्छ भने, उसलाई दण्ड दिने शक्ति नहुनेले कान थुनेर त्यहाँबाट हिँड्नुपर्छ। यदि शक्ति छ भने त्यस्तो निन्दा गर्नेको जिब्रो काटिदिनुपर्छ वा आफ्नो प्राण त्यागिदिनुपर्छ, यही धर्म हो ।।१७।।
अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं
न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिणः ।
जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो
जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ भगवान् नीलकण्ठको निन्दा गर्नुहुन्छ, त्यसैले तपाईँबाट उत्पन्न भएको यो शरीरलाई अब म धारण गर्दिनँ। अखाद्य वस्तु खाइयो भने त्यसलाई वमन (उल्ट्याउनु) गरेपछि मात्र शरीर शुद्ध हुन्छ ।।१८।।
न वेदवादान् अनुवर्तते मतिः
स्व एव लोके रमतो महामुनेः ।
यथा गतिर्देवमनुष्ययोः पृथक्
स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो महामुनि आफ्नै स्वरूपमा रमिछन्, उनलाई वेदका कर्मकाण्डका नियमहरूले बाँध्न सक्दैनन्। जसरी देवता र मानिसको गति फरक हुन्छ, त्यसरी नै ज्ञानी र अज्ञानीको स्थिति पनि फरक हुन्छ। त्यसैले मानिसले आफ्नो मार्गमा रहेर अर्को मार्गको निन्दा गर्नु हुँदैन ।।१९।।
कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं
वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।
विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि
द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः वेदमा प्रवृत्ति र निवृत्ति दुवै मार्गको वर्णन गरिएको छ। यी दुवै मार्गका अधिकारी फरक-फरक हुन्छन्। तर भगवान् शङ्कर त परब्रह्म हुनुहुन्छ, उहाँलाई कुनै पनि कर्म गर्नुपर्ने आवश्यकता हुँदैन ।।२०।।
मा वः पदव्यः पितरस्मदास्थिता
या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभिः ।
तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता
अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविताः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताजी! हाम्रो ऐश्वर्य अव्यक्त छ, जसलाई केवल आत्मज्ञानी महापुरुषहरूले मात्र अनुभव गर्न सक्छन्। तपाईँको जस्तो यज्ञशालामा अन्न खाएर बाँच्ने कर्मकाण्डीहरूले हाम्रो महिमा बुझ्न सक्दैनन् ।।२१।।
नैतेन देहेन हरे कृतागसो
देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना ।
व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गतः
तज्जन्म धिग् यो महतामवद्यकृत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँले भगवान् शिवको अपराध गर्नुभएको छ। तपाईँ जस्तो दुर्जनबाट उत्पन्न भएको यो शरीरलाई बचाएर मलाई के फाइदा? मलाई तपाईँसँगको यो सम्बन्धप्रति लज्जाबोध भएको छ। महापुरुषको निन्दा गर्नेबाट प्राप्त भएको जन्मलाई धिक्कार छ ।।२२।।
गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो
दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मनाः ।
व्यपेतनर्मस्मितमाशु तद्ध्यहं
व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान् शिवले मलाई 'दाक्षायणी' (दक्षकी छोरी) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ, तब मलाई तपाईँसँगको सम्बन्ध सम्झेर निकै दुःख लाग्छ। त्यसैले तपाईँको अंशबाट बनेको यो शव समान शरीरलाई म अहिले नै त्यागिदिन्छु ।।२३।।
मैत्रेय उवाच –
इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन्
क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् ।
स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता
निमील्य दृग्योगपथं समाविशत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुहन्ता विदुरजी! दक्षसँग यस्तो कुरा गरी सती चुपचाप यज्ञमण्डपको उत्तर दिशामा गएर बस्नुभयो। उहाँले आचमन गरी पहेंलो वस्त्र ओढेर आँखा बन्द गरी योगमार्गमा स्थित हुनुभयो ।।२४।।
कृत्वा समानावनिलौ जितासना
सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रतः ।
शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं
कण्ठाद् भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आसन जमाएर प्राणायामद्वारा प्राण र अपान वायुलाई एकाकार गरी नाभिचक्रमा स्थापित गर्नुभयो। त्यसपछि उदान वायुलाई नाभिबाट उठाएर हृदयमा ल्याउनुभयो र क्रमशः कण्ठ हुँदै दुवै आँखीभौंको बीचमा (भ्रूमध्य) पुर्याउनुभयो ।।२५।।
एवं स्वदेहं महतां महीयसा
मुहुः समारोपितमङ्कमादरात् ।
जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी
दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी, जुन शरीरलाई भगवान् शङ्करले आदरपूर्वक आफ्नो काखमा राख्नुहुन्थ्यो, त्यसलाई दक्षप्रतिको क्रोधका कारण त्याग्नका लागि मनस्विनी सतीले आफ्नो पूरै अङ्गमा वायु र अग्नि धारण गर्नुभयो ।।२६।।
ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं
जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।
ददर्श देहो हतकल्मषः सती
सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पति जगद्गुरु शङ्करको चरणकमलको ध्यान गर्दै सती सबै बाह्य कुराबाट मुक्त हुनुभयो। दक्षपुत्री हुनुको अभिमानबाट मुक्त भएपछि उहाँको पवित्र शरीर तत्कालै योगाग्निले प्रज्वलित भयो ।।२७।।
तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महत्
हा हेति वादः सुमहान् अजायत ।
हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी
जहावसून्केन सती प्रकोपिता ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सतीले यसरी देह त्याग गरेको अद्भुत दृश्य देखेर आकाश र पृथ्वीमा ठुलो कोलाहल मच्चियो। सबैले हाहाकार गर्दै भन्न थाले— "धिक्कार छ! दक्षले आफ्नै छोरीलाई यति धेरै पीडा दिए कि उनले प्राण नै त्यागिन्" ।।२८।।
अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत
प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजाः ।
जहावसून्यद्विमताऽऽत्मजा सती
मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै चराचरका पिता भनिने दक्ष कति क्रूर रहेछन्! सबैको आदर पाउन योग्य आफ्नै छोरी सतीलाई अपमान गरेर उनले आत्महत्या गर्न बाध्य तुल्याए ।।२९।।
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च
लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति ।
यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां
न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा यो दक्ष अत्यन्त अहङ्कारी र ब्रह्मद्रोही हो। अब यसले संसारमा ठुलो अपकीर्ति पाउनेछ। यसले भगवान् शिवसँगको द्वेषका कारण आफ्नै छोरीलाई मर्नबाट रोक्ने प्रयास समेत गरेन ।।३०।।
(अनुष्टुप्)
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् ।
दक्षं तत्पार्षदा हन्तुं उदतिष्ठन्नुदायुधाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू यसरी कुरा गरिरहेका बेला सतीको अद्भुत देह त्याग देखेर शिवजीका पार्षदहरू अस्त्र-शस्त्र लिएर दक्षलाई मार्न भनी जाइलागे ।।३१।।
तेषां आपततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको आक्रमण देखेर भगवान् भृगुले यज्ञमा बाधा पुर्याउनेहरूलाई नाश गर्ने मन्त्र उच्चारण गर्दै दक्षिणाग्निमा आहुति दिनुभयो ।।३२।।
अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा ।
ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्रशः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आहुति दिएपछि यज्ञकुण्डबाट 'ऋभु' नामक हजारौँ शक्तिशाली देवताहरू प्रकट भए, जसले आफ्नो तपस्याद्वारा विशेष शक्ति प्राप्त गरेका थिए ।।३३।।
तैरलातायुधैः सर्वे प्रमथाः सहगुह्यकाः ।
हन्यमाना दिशो भेजुः उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्रह्मतेज सम्पन्न देवताहरूले बलिरहेको अगुल्टो लिएर आक्रमण गरेपछि शिवजीका पार्षद र प्रमथ गणहरू चारैतिर तितरबितर भएर भागे ।।३४।।
(इंद्रवज्रा)
एतावदुक्त्वा विरराम शङ्करः
पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् ।
सुहृद् दिदृक्षुः परिशङ्किता भवान्
निष्क्रामती निर्विशती द्विधाऽऽस सा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! भगवान् शङ्कर यति भनेर चुप लाग्नुभयो। उहाँले दक्षकोमा जान अनुमति दिँदा वा नदिँदा दुवै अवस्थामा पत्नी सतीको मृत्युको सम्भावना देख्नुभएको थियो। सती पनि आफ्ना बन्धुवान्धवहरूलाई भेट्ने इच्छा र पतिको आज्ञाका बीच द्विविधामा परेर कहिले घर बाहिर निस्कने त कहिले भित्र जाने गर्न थाल्नुभयो ।।१।।
सुहृद् दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मनाः
स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला ।
भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा
प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथुः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफन्तलाई भेट्न जाने कुरामा अवरोध भएकाले सती निकै दुःखी हुनुभयो। स्नेहका कारण उहाँका आँखाबाट आँसु झर्न थाले। उहाँ आकुल-व्याकुल भई रुन लाग्नुभयो र उहाँको शरीर काम्न थाल्यो। उहाँले भगवान् शङ्करलाई क्रोधपूर्ण दृष्टिले यसरी हेर्नुभयो, मानौँ उहाँलाई नै भस्म गरिदिँदै हुनुहुन्छ ।।२।।
ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं
शोकेन रोषेण च दूयता हृदा ।
पित्रोरगात् स्त्रैणविमूढधीर्गृहान्
प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रियः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः शोक र क्रोधका कारण सतीको हृदय बेचैन भएको थियो। स्त्री स्वभावका कारण उहाँको बुद्धि मोहित भयो। जसले अत्यन्त प्रेमका साथ उहाँलाई आफ्नो आधा अङ्ग दिनुभएको थियो, उनै सत्पुरुष भगवान् शङ्करलाई छोडेर सती लामो-लामो सास फेर्दै आमाबाबुको घरतिर लाग्नुभयो ।।३।।
तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीं
एकां त्रिनेत्रानुचराः सहस्रशः ।
सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादयः
पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सती एक्लै छिटो-छिटो पाइला चाल्दै हिँडेको देखेर महादेवका हजारौँ अनुयायीहरू, मणिमान् र मद आदि पार्षदहरू तथा वृषभराज नन्दी उहाँको रक्षाका लागि पछि-पछि लागे ।।४।।
ताम् सारिका कन्दुकदर्पणाम्बुज
श्वेतातपत्र व्यजनस्रगादिभिः ।
गीतायनैः दुन्दुभिशङ्खवेणुभिः
वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले सतीलाई साँढे (नन्दी) मा सवार गराए। सारिका (मैना), भकुण्डो, ऐना, श्वेतछत्र, चमर र माला जस्ता सामग्रीहरूका साथै दुन्दुभि, शङ्ख र बाँसुरी बजाउँदै उनीहरू सतीको शोभा बढाएर साथै गए ।।५।।
आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं
विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वशः ।
मृद्दार्वयःकाञ्चनदर्भचर्मभिः
निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्ना सेवकहरूका साथ सती दक्षको यज्ञशालामा पुग्नुभयो। त्यहाँ ब्राह्मणहरूको वेदध्वनि गुञ्जिरहेको थियो। यज्ञशाला ठुला-ठुला देवता र ब्रह्मर्षिहरूले भरिएको थियो र त्यहाँ माटो, काठ, फलाम, सुन तथा चर्मका विभिन्न यज्ञपात्रहरू सजाइएका थिए ।।६।।
तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद्
विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जनः ।
ऋते स्वसॄर्वै जननीं च सादराः
प्रेमाश्रुकण्ठ्यः परिषस्वजुर्मुदा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेपछि दक्षको डरका कारण उनकी आमा र दिदीबहिनी बाहेक अरू कसैले पनि सतीको स्वागत वा आदर गरेनन्। उनकी आमा र दिदीबहिनीहरूले भने हर्षित हुँदै आँखामा आँसु भरेर सतीलाई अँगालो हाले ।।७।।
सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया
मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् ।
दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा
नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर आफ्ना बाबु दक्षबाट अपमानित भएका कारण सतीले आमा र दिदीबहिनीहरूसँग कुराकानी गर्नुभएन र उनीहरूले दिएको उपहार तथा आसन पनि स्वीकार गर्नुभएन ।।८।।
अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं
पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ ।
अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी
चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जगदीश्वरी सतीले यज्ञमा भगवान् शिवको कुनै भाग नभएको र पिताले उल्टै महादेवको अपमान गरिरहेको देख्नुभयो। आफू र आफ्ना पतिको अनादर सहन नसकी उहाँ यति धेरै रिसाउनुभयो कि मानौँ आफ्नो क्रोधले सबै लोकलाई नै भस्म गरिदिँदै हुनुहुन्छ ।।९।।
जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा
शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् ।
स्वतेजसा भूतगणान् समुत्थितान्
निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वतः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षलाई आफ्नो कर्मकाण्डको घमण्ड थियो। उनले शिवजीसँग द्वेष गरेको देखेर सतीसँग आएका भूतहरू उनलाई मार्न तयार भए। सतीले उनीहरूलाई रोक्नुभयो र सम्पूर्ण सभाले सुन्ने गरी क्रोधले भरिएको स्वरमा पिताको निन्दा गर्न थाल्नुभयो ।।१०।।
देव्युवाच –
न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायनः
प्रियः तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मनः ।
तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्तवैरके
ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः देवी सतीले भन्नुभयो— पिताजी! संसारमा भगवान् शङ्करभन्दा महान् अरू कोही छैन। उहाँ सबै जीवका आत्मा हुनुहुन्छ। उहाँको न कोही प्रिय छ न कोही अप्रिय। त्यस्ता निर्वैर महापुरुषको विरोध गर्ने तपाईँ बाहेक अरू को होला? ।।११।।
दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो
गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज ।
गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो
महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विज! तपाईँ जस्ता मानिसहरूले अरूको गुणमा पनि दोष देख्छन्, तर साधुहरूले कहिल्यै त्यसो गर्दैनन्। उत्तम पुरुषहरू त अरूको सानो गुणलाई पनि ठुलो देख्छन्। तर दुःखको कुरा, तपाईँले त्यस्ता महापुरुषमा पनि दोष देख्नुभयो ।।१२।।
नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा
महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु ।
सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभिः
निरस्ततेजःसु तदेव शोभनम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो यो नश्वर शरीरलाई नै आत्मा मान्छन्, उनीहरूले ईर्ष्याका कारण महापुरुषहरूको निन्दा गर्नु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन। तर महापुरुषका चरणको धुलोले यस्तो अपराधलाई सहन नसकेर उनीहरूको तेज नष्ट गरिदिन्छ ।।१३।।
यद् द्व्यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां
सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् ।
पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं
भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको मुखबाट 'शिव' भन्ने दुई अक्षर निस्कँदा मात्र पनि मानिसका सबै पाप नष्ट हुन्छन्, त्यस्ता पवित्र कीर्ति भएका भगवान् शिवसँग तपाईँले द्वेष गर्नुभयो। यो तपाईँका लागि ठुलो अमङ्गल हो ।।१४।।
निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।
लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिनः
तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मानन्द रसको पान गर्ने इच्छाले महापुरुषहरू जसको चरणकमलको निरन्तर सेवा गर्छन् र जसले भक्तहरूको मनोकामना पूरा गर्नुहुन्छ, उनै विश्वबन्धु शिवसँग तपाईँ शत्रुता गर्दै हुनुहुन्छ ।।१५।।
किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये
ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।
तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचैः
ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ शिवजीलाई अमङ्गलकारी भन्नुहुन्छ, तर के यो कुरा ब्रह्मादि देवताहरूलाई थाहा छैन? यदि उहाँ अमङ्गल हुनुहुन्थ्यो भने किन ब्रह्माजी उहाँको चरणको जल शिरमा धारण गर्नुहुन्थ्यो? उहाँ श्मशानमा बस्ने र नरमुण्ड माला लगाउने भए पनि वास्तवमा परम मङ्गल हुनुहुन्छ ।।१६।।
कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे
धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने ।
छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चेत्
जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्मः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि कसैले मर्यादा पुरुषोत्तम वा आफ्नो पूजनीय स्वामीको निन्दा गर्छ भने, उसलाई दण्ड दिने शक्ति नहुनेले कान थुनेर त्यहाँबाट हिँड्नुपर्छ। यदि शक्ति छ भने त्यस्तो निन्दा गर्नेको जिब्रो काटिदिनुपर्छ वा आफ्नो प्राण त्यागिदिनुपर्छ, यही धर्म हो ।।१७।।
अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं
न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिणः ।
जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो
जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ भगवान् नीलकण्ठको निन्दा गर्नुहुन्छ, त्यसैले तपाईँबाट उत्पन्न भएको यो शरीरलाई अब म धारण गर्दिनँ। अखाद्य वस्तु खाइयो भने त्यसलाई वमन (उल्ट्याउनु) गरेपछि मात्र शरीर शुद्ध हुन्छ ।।१८।।
न वेदवादान् अनुवर्तते मतिः
स्व एव लोके रमतो महामुनेः ।
यथा गतिर्देवमनुष्ययोः पृथक्
स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो महामुनि आफ्नै स्वरूपमा रमिछन्, उनलाई वेदका कर्मकाण्डका नियमहरूले बाँध्न सक्दैनन्। जसरी देवता र मानिसको गति फरक हुन्छ, त्यसरी नै ज्ञानी र अज्ञानीको स्थिति पनि फरक हुन्छ। त्यसैले मानिसले आफ्नो मार्गमा रहेर अर्को मार्गको निन्दा गर्नु हुँदैन ।।१९।।
कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं
वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।
विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि
द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः वेदमा प्रवृत्ति र निवृत्ति दुवै मार्गको वर्णन गरिएको छ। यी दुवै मार्गका अधिकारी फरक-फरक हुन्छन्। तर भगवान् शङ्कर त परब्रह्म हुनुहुन्छ, उहाँलाई कुनै पनि कर्म गर्नुपर्ने आवश्यकता हुँदैन ।।२०।।
मा वः पदव्यः पितरस्मदास्थिता
या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभिः ।
तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता
अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविताः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताजी! हाम्रो ऐश्वर्य अव्यक्त छ, जसलाई केवल आत्मज्ञानी महापुरुषहरूले मात्र अनुभव गर्न सक्छन्। तपाईँको जस्तो यज्ञशालामा अन्न खाएर बाँच्ने कर्मकाण्डीहरूले हाम्रो महिमा बुझ्न सक्दैनन् ।।२१।।
नैतेन देहेन हरे कृतागसो
देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना ।
व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गतः
तज्जन्म धिग् यो महतामवद्यकृत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँले भगवान् शिवको अपराध गर्नुभएको छ। तपाईँ जस्तो दुर्जनबाट उत्पन्न भएको यो शरीरलाई बचाएर मलाई के फाइदा? मलाई तपाईँसँगको यो सम्बन्धप्रति लज्जाबोध भएको छ। महापुरुषको निन्दा गर्नेबाट प्राप्त भएको जन्मलाई धिक्कार छ ।।२२।।
गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो
दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मनाः ।
व्यपेतनर्मस्मितमाशु तद्ध्यहं
व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान् शिवले मलाई 'दाक्षायणी' (दक्षकी छोरी) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ, तब मलाई तपाईँसँगको सम्बन्ध सम्झेर निकै दुःख लाग्छ। त्यसैले तपाईँको अंशबाट बनेको यो शव समान शरीरलाई म अहिले नै त्यागिदिन्छु ।।२३।।
मैत्रेय उवाच –
इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन्
क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् ।
स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता
निमील्य दृग्योगपथं समाविशत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुहन्ता विदुरजी! दक्षसँग यस्तो कुरा गरी सती चुपचाप यज्ञमण्डपको उत्तर दिशामा गएर बस्नुभयो। उहाँले आचमन गरी पहेंलो वस्त्र ओढेर आँखा बन्द गरी योगमार्गमा स्थित हुनुभयो ।।२४।।
कृत्वा समानावनिलौ जितासना
सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रतः ।
शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं
कण्ठाद् भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आसन जमाएर प्राणायामद्वारा प्राण र अपान वायुलाई एकाकार गरी नाभिचक्रमा स्थापित गर्नुभयो। त्यसपछि उदान वायुलाई नाभिबाट उठाएर हृदयमा ल्याउनुभयो र क्रमशः कण्ठ हुँदै दुवै आँखीभौंको बीचमा (भ्रूमध्य) पुर्याउनुभयो ।।२५।।
एवं स्वदेहं महतां महीयसा
मुहुः समारोपितमङ्कमादरात् ।
जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी
दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी, जुन शरीरलाई भगवान् शङ्करले आदरपूर्वक आफ्नो काखमा राख्नुहुन्थ्यो, त्यसलाई दक्षप्रतिको क्रोधका कारण त्याग्नका लागि मनस्विनी सतीले आफ्नो पूरै अङ्गमा वायु र अग्नि धारण गर्नुभयो ।।२६।।
ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं
जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।
ददर्श देहो हतकल्मषः सती
सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पति जगद्गुरु शङ्करको चरणकमलको ध्यान गर्दै सती सबै बाह्य कुराबाट मुक्त हुनुभयो। दक्षपुत्री हुनुको अभिमानबाट मुक्त भएपछि उहाँको पवित्र शरीर तत्कालै योगाग्निले प्रज्वलित भयो ।।२७।।
तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महत्
हा हेति वादः सुमहान् अजायत ।
हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी
जहावसून्केन सती प्रकोपिता ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सतीले यसरी देह त्याग गरेको अद्भुत दृश्य देखेर आकाश र पृथ्वीमा ठुलो कोलाहल मच्चियो। सबैले हाहाकार गर्दै भन्न थाले— "धिक्कार छ! दक्षले आफ्नै छोरीलाई यति धेरै पीडा दिए कि उनले प्राण नै त्यागिन्" ।।२८।।
अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत
प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजाः ।
जहावसून्यद्विमताऽऽत्मजा सती
मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै चराचरका पिता भनिने दक्ष कति क्रूर रहेछन्! सबैको आदर पाउन योग्य आफ्नै छोरी सतीलाई अपमान गरेर उनले आत्महत्या गर्न बाध्य तुल्याए ।।२९।।
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च
लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति ।
यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां
न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा यो दक्ष अत्यन्त अहङ्कारी र ब्रह्मद्रोही हो। अब यसले संसारमा ठुलो अपकीर्ति पाउनेछ। यसले भगवान् शिवसँगको द्वेषका कारण आफ्नै छोरीलाई मर्नबाट रोक्ने प्रयास समेत गरेन ।।३०।।
(अनुष्टुप्)
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् ।
दक्षं तत्पार्षदा हन्तुं उदतिष्ठन्नुदायुधाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू यसरी कुरा गरिरहेका बेला सतीको अद्भुत देह त्याग देखेर शिवजीका पार्षदहरू अस्त्र-शस्त्र लिएर दक्षलाई मार्न भनी जाइलागे ।।३१।।
तेषां आपततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको आक्रमण देखेर भगवान् भृगुले यज्ञमा बाधा पुर्याउनेहरूलाई नाश गर्ने मन्त्र उच्चारण गर्दै दक्षिणाग्निमा आहुति दिनुभयो ।।३२।।
अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा ।
ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्रशः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आहुति दिएपछि यज्ञकुण्डबाट 'ऋभु' नामक हजारौँ शक्तिशाली देवताहरू प्रकट भए, जसले आफ्नो तपस्याद्वारा विशेष शक्ति प्राप्त गरेका थिए ।।३३।।
तैरलातायुधैः सर्वे प्रमथाः सहगुह्यकाः ।
हन्यमाना दिशो भेजुः उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्रह्मतेज सम्पन्न देवताहरूले बलिरहेको अगुल्टो लिएर आक्रमण गरेपछि शिवजीका पार्षद र प्रमथ गणहरू चारैतिर तितरबितर भएर भागे ।।३४।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे
सतीदेहोत्सर्गो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश कथा :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्धको चौथो अध्यायमा माता सतीको देह त्यागको अत्यन्त प्रभावशाली र दुखद कथा वर्णन गरिएको छ। शिवजीको चेतावनीका बाबजुद सती आफ्ना पिता दक्षको यज्ञमा पुग्नुहुन्छ। त्यहाँ उहाँले आफ्नो र विशेष गरी आफ्ना पति भगवान् शिवको घोर अपमान भएको पाउनुहुन्छ। पिता दक्षले शिवजीलाई यज्ञको भाग नदिएको र उल्टै निन्दा गरेको सुनेपछि सतीको हृदय क्रोध र ग्लानि भयो। उहाँले सभामा दक्षको अहङ्कार र शिवजीको महिमाका बारेमा कडा भाषण दिनुहुन्छ। सती भन्नुहुन्छ कि जुन मुखले शिवको निन्दा गर्छ र जुन कानले निन्दा सुन्छ, ती दुवै पापका भागी हुन्। दक्षसँगको आफ्नो रगतको सम्बन्धलाई धिक्कार्दै उहाँले आफ्नो यो शरीर नै त्यागिदिने घोषणा गर्नुहुन्छ। सतीले योगमार्गद्वारा आफ्नो प्राणलाई नाभिबाट हृदय हुँदै भ्रूमध्यमा लैजानुहुन्छ र आफ्ना पतिको ध्यान गर्दै योगाग्निद्वारा शरीर भष्म गर्नुहुन्छ। सतीको यो बलिदान देखेर आकाश र पृथ्वीमा कोलाहल मच्चिन्छ। शिवजीका गणहरूले दक्षलाई मार्न खोज्छन्, तर भृगु ऋषिले मन्त्रद्वारा 'ऋभु' नामक देवताहरू प्रकट गराएर उनीहरूलाई त्यहाँबाट भगाउँछन्। यो अध्यायले पतिप्रतिको भक्ति र आत्मसम्मानका लागि गरिएको महान् त्यागको कथा भन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिकपक्ष :
यस अध्यायले 'शरीर' र 'आत्मसम्मान' बीचको सम्बन्धलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। सतीले आफ्नो शरीरलाई दक्षको अंश भएकोले 'अपवित्र' मान्नुभएको छ। उहाँको तर्क छ कि जसरी विषालु अन्न खाएपछि वमन गरेर शरीर शुद्ध गरिन्छ, त्यसरी नै निन्दक बाबुबाट प्राप्त शरीरलाई त्याग्नु नै आत्मशुद्धि हो। यसले देखाउँछ कि व्यक्तिको पहिचान उसको जन्मभन्दा पनि उसको गुण र सम्बन्धले निर्धारण गर्छ। शिवजी 'परब्रह्म' हुनुहुन्छ, जसलाई कुनै बाह्य कर्मकाण्डको आवश्यकता छैन। दक्षको कर्मकाण्ड 'अहङ्कार' ले भरिएको छ, जबकि सतीको योग 'समर्पण' र 'शुद्धि' मा आधारित छ। योगाग्निद्वारा देह त्याग गर्नुको अर्थ हो— आफ्नो चेतनालाई भौतिक जगतबाट हटाएर परमात्मामा विलीन गराउनु। यस अध्यायले सिकाउँछ कि अहङ्कारले मानिसलाई यति अन्धो बनाउँछ कि उसले आफ्नै सन्तानको मृत्यु समेत देख्न सक्दैन।
