श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – एकादशोऽध्यायः
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववादः प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधुः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसै गरी वेदका वाक्यहरू पनि प्रायः गृहस्थका यज्ञविधि र कर्मकाण्डको वर्णनमा नै व्यस्त हुन्छन्। ती वाक्यहरूमा राग-द्वेषरहित शुद्ध तत्त्वज्ञानको प्रकाश विरलै पाइन्छ। अतः लौकिक व्यवहार जस्तै वैदिक कर्मकाण्डका कुराहरू पनि परमार्थतः सत्य होइनन् ।। २ ।।
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्
नेपाली भावानुवादः जसले गृहस्थाश्रमबाट प्राप्त हुने सुखलाई स्वप्न समान क्षणिक र त्याज्य हो भनेर बुझ्दैन, उसलाई उपनिषद्का अत्यन्त श्रेष्ठ वाक्यहरूले पनि साक्षात् तत्त्वको बोध गराउन सक्दैनन् ।। ३ ।।
यावन्मनो रजसा पूरुषस्य
नेपाली भावानुवादः जबसम्म मानिसको मन सत्त्व, रज वा तमोगुणको वशमा रहन्छ, तबसम्म उसले ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियद्वारा स्वच्छन्द रूपले शुभ वा अशुभ कर्महरू गरिरहन्छ ।। ४ ।।
स वासनात्मा विषयोपरक्तो
नेपाली भावानुवादः वासनामय विषयमा आसक्त यो मन नै विकारयुक्त तथा चलायमान छ। यो पाँच भूत र एघार इन्द्रिय गरी सोह्र कलाहरूमा मुख्य छ। यसैले विभिन्न नाम र रूप धारण गरी जीवलाई शरीर रूपी उपाधिहरूमा बाँधेर उत्तम वा अधम गति प्राप्त गराउने कारण बन्दछ ।। ५ ।।
दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं
नेपाली भावानुवादः यो मायामय मन नै संसार चक्रको जाल हो। यसले देहाभिमानी जीवसँग मिलेर कालक्रम अनुसार प्राप्त हुने सुख, दुःख र मोहरूपी अनिवार्य फलहरू भोग्न विवश गराउँछ ।। ६ ।।
तावानयं व्यवहारः सदाविः
नेपाली भावानुवादः जतिञ्जेल मन रहन्छ, त्यतिञ्जेल नै जाग्रत् र स्वप्नावस्थाका स्थूल तथा सूक्ष्म दृश्यहरू जीवका सामु प्रकट हुन्छन्। त्यसैले विद्वान्हरू मनलाई नै त्रिगुणमय अधम संसारको कारण र गुणातीत भएमा मोक्षको कारण बताउँदछन् ।। ७ ।।
गुणानुरक्तं व्यसानाय जन्तोः
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय
नेपाली भावानुवादः हे वीर! पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच ज्ञानेन्द्रिय र एक अहङ्कार– यी एघार मनका वृत्तिहरू हुन्। त्यसै गरी पाँच कर्म, पाँच तन्मात्र (विषय) र एक शरीर– यी एघार तिनका आधारभूत भूमि हुन् ।। ९ ।।
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै रेकादशामी मनसो विकाराः । सहस्रशः शतशः कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः गन्ध, रूप, स्पर्श, रस र शब्द– यी पाँच ज्ञानेन्द्रियका विषय हुन्। मलत्याग, सम्भोग, गमन, भाषण र शिल्प (लिनु-दिनु)– यी पाँच कर्मेन्द्रियका विषय हुन्। 'यो शरीर मेरो हो' भन्ने अहङ्कार एघारौँ विषय हो। कसैले अहङ्कारलाई बाह्रौँ वृत्ति र शरीरलाई बाह्रौँ विषय मान्दछन्। द्रव्य, स्वभाव, संस्कार, कर्म र कालद्वारा यी वृत्तिहरू करोडौँ भेदमा विभक्त हुन्छन्, जसलाई क्षेत्रज्ञ (आत्मा) ले मात्र प्रकाशित गर्दछ ।। ११ ।।
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती
नेपाली भावानुवादः मायाद्वारा निर्मित जीवका यी मानसिक वृत्तिहरू जाग्रत् र स्वप्नमा प्रकट हुन्छन् भने सुषुप्तिमा लुप्त हुन्छन्। तर शुद्ध चिन्मय क्षेत्रज्ञ (आत्मा) ले भने मनका यी सबै अशुद्ध वृत्तिहरूलाई साक्षी रूपमा हेरिरहन्छ ।। १२ ।।
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः
नेपाली भावानुवादः ती क्षेत्रज्ञ परमात्मा नै सर्वव्यापक, जगत्का आदिकारण, स्वयंप्रकाश, अजन्मा र ब्रह्माण्डका नियन्ता हुन्। उनी साक्षात् भगवान् वासुदेव हुन्, जो आफ्नो मायाद्वारा सबैको अन्तःकरणमा रहेर जीवलाई प्रेरित गर्नुहुन्छ ।। १३ ।।
यथानिलः स्थावरजङ्गमाना
नेपाली भावानुवादः जसरी वायु सम्पूर्ण प्राणीहरूमा प्राण रूपले प्रवेश गरेर नियन्त्रण गर्दछ, त्यसै गरी परमेश्वर भगवान् वासुदेव सर्वसाक्षी स्वरूपले यस सम्पूर्ण जगत्मा व्याप्त हुनुहुन्छ ।। १४ ।।
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जबसम्म मानिसले ज्ञानको उदयद्वारा मायालाई हटाउँदैन, आशक्ति छोड्दैन र काम-क्रोधादि छ शत्रुलाई जित्दैन, तबसम्म ऊ आत्मतत्वलाई जान्न नसकी संसारमा भड्किरहन्छ। जतिञ्जेल यो मनलाई संसार-दुःखको कारण मानिँदैन, यसले शोक, मोह र ममतालाई मात्र बढाइरहन्छ ।। १५-१६ ।।
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य
नेपाली भावानुवादः यो मन नै तिम्रो बलियो शत्रु हो। यसलाई बेवास्ता गर्नाले यसको शक्ति अरू बढेको छ। यो आफैँमा मिथ्या भए पनि यसले तिम्रो स्वरूपलाई ढाकेको छ। त्यसैले सावधान भई गुरु र हरिको चरण-उपासना रूपी शस्त्रद्वारा यस शत्रुलाई संहार गर ।। १७ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको एघारौँ अध्याय जडभरत र राजा रहूगण बीचको गहन आध्यात्मिक संवादको केन्द्र हो। राजा रहूगणले अघिल्लो अध्यायमा आफ्ना शङ्काहरू राखेका थिए, जसको उत्तर दिँदै जडभरतले यहाँ मनको सूक्ष्म संरचना र त्यसको कार्यप्रणालीको व्याख्या गर्नुभएको छ। भरतले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि राजाले प्रयोग गरेका तर्कहरू व्यावहारिक रूपमा सही देखिए पनि परमार्थ सत्यका अगाडि ती फिका छन्। यो अध्यायले मुख्य रूपमा 'मन' लाई नै बन्धन र मोक्षको प्रमुख कारण मान्दछ। मन जबसम्म गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) को प्रभावमा रहन्छ, तबसम्म जीवले शुभ-अशुभ कर्मको चक्रमा फसेर संसारमा दुःख भोगिरहन्छ।
जडभरतले अगाडि भन्नुहुन्छ कि मनका एघार वृत्तिहरू (पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय र एक अहङ्कार) ले जीवलाई बाह्य विषयहरूमा अल्झाउँछन्। तर यी सबैको साक्षी 'क्षेत्रज्ञ' अर्थात् परमात्मा हुनुहुन्छ। परमात्मा वासुदेव सर्वव्यापी हुनुहुन्छ र वायुले झैँ सबैलाई प्राण दिई सञ्चालन गर्नुहुन्छ। कथाको अन्त्यमा जडभरतले राजालाई सचेत गराउनुहुन्छ कि यो मन नै साँचो शत्रु हो, जसले मानिसको आत्मज्ञानलाई लुकाएर राख्छ। यसलाई जित्ने एक मात्र उपाय भनेको सद्गुरुको सेवा र भगवान् हरिको अनन्य भक्ति हो। यो अध्यायले एक अहंकारी राजालाई पूर्ण आत्मज्ञानी बनाउने दिशामा मार्गनिर्देश गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दर्शन 'मनोनिग्रह' र 'अद्वैत बोध' मा आधारित छ। यहाँ मनलाई एउटा सलेदो (बत्ती) को उदाहरण दिएर यसको विषयाशक्ति र निर्वाणको अवस्थालाई बुझाइएको छ। दार्शनिक दृष्टिले, 'क्षेत्रज्ञ' (आत्मा) र 'क्षेत्र' (मन-शरीर) बीचको भिन्नतालाई यहाँ स्पष्ट पारिएको छ। जडभरतको तर्क छ कि संसारको स्वामी-सेवक भाव केवल एउटा 'व्यवहार' मात्र हो, वास्तविकता होइन। मन जब 'रज' र 'तम' गुणले भरिन्छ, तब यसले जीवलाई संसारी बनाउँछ, तर जब यो 'सत्त्व' मा लीन हुन्छ, तब यसले परमात्माको मार्ग प्रशस्त गर्छ। "गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो" भन्ने वाक्यले गुरु र ईश्वरको कृपा बिना यो संसार-माया पार गर्न असम्भव छ भन्ने महत्त्वपूर्ण दार्शनिक सिद्धान्त स्थापित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment