श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - द्वादशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच ।
कुशस्य चातिथिस्तस्मान्निषधस्तत्सुतो नभः ।
पुण्डरीकोऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत्ततः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! कुशका छोरा अतिथि भए। अतिथिका पुत्र निषध, निषधका नभ, नभका पुण्डरीक र पुण्डरीकका पुत्र क्षेमधन्वा भए ।।१।।
देवानीकस्ततोऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः ।
ततो बलस्थलस्तस्मात् वज्रनाभोऽर्कसंभवः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षेमधन्वाका पुत्र देवानीक, देवानीकका अनीह, अनीहका पारियात्र, पारियात्रका बलस्थल र बलस्थलका छोरा वज्रनाभ भए। यिनी सूर्यका अंशबाट उत्पन्न भएका थिए ।।२।।
खगणस्तत्सुतस्तस्माद् विधृतिश्चाभवत् सुतः ।
ततो हिरण्यनाभोऽभूद् योगाचार्यस्तु जैमिनेः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः वज्रनाभका छोरा खगण, खगणबाट विधृति र विधृतिबाट हिरण्यनाभको जन्म भयो। उनी महर्षि जैमिनिका शिष्य र योगाचार्य थिए ।।३।।
शिष्यः कौशल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्योऽध्यगाद् यतः ।
योगं महोदयमृषिर्हृदयग्रन्थिभेदकम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः कोसलवासी याज्ञवल्क्य ऋषिले उनलाई गुरु स्वीकार गरेर उनीबाट अध्यात्मयोगको शिक्षा लिएका थिए। जुन योग हृदयको अज्ञानरूपी गाँठो काट्ने र परमसिद्धि दिने खालको थियो ।।४।।
पुष्यो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततोऽभवत् ।
सुदर्शनोऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यनाभका पुत्र पुष्य, पुष्यका ध्रुवसन्धि, ध्रुवसन्धिका सुदर्शन, सुदर्शनका अग्निवर्ण, अग्निवर्णका शीघ्र र शीघ्रका छोरा मरु भए ।।५।।
कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती मरुले योगसाधनाबाट सिद्धि प्राप्त गरेका थिए र उनी अहिले पनि कलाप नामक गाउँमा बसिरहेका छन्। कलियुगको अन्तमा नष्ट भएको सूर्यवंशलाई उनले पुनः सञ्चालन गर्नेछन् ।।६।।
तस्मात् प्रसुश्रुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमर्षणः ।
महस्वांस्तत्सुतः तस्माद् विश्वबाहुरजायत ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मरुबाट प्रसुश्रुत, उनीबाट सन्धि र सन्धिबाट अमर्षणको जन्म भयो। अमर्षणका महस्वान् र महस्वान्का पुत्र विश्वबाहु भए ।।७।।
ततः प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः ।
ततो बृहद्बजलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वबाहुका छोरा प्रसेनजित्, प्रसेनजितबाट तक्षक र तक्षकबाट बृहद्वल हुनेछन्। हे परीक्षित्! यिनै बृहद्वललाई तिम्रा पिता अभिमन्युले कुरुक्षेत्रको युद्धमा मारेका थिए ।।८।।
एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः श्रृण्वनागतान् ।
बृहद्बकलस्य भविता पुत्रो नाम्ना बृहद्रणः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! यतिन्जेल मैले इक्ष्वाकुवंशका बितेका राजाहरूको वर्णन गरेँ, अब भविष्यमा हुने राजाहरूका बारेमा सुन। बृहद्वलका पुत्र बृहद्रण हुनेछन् ।।९।।
ऊरुक्रियस्ततस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति ।
प्रतिव्योमस्ततो भानुः दिवाको वाहिनीपतिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः बृहद्रणका उरुक्रिय, उनीबाट वत्सवृद्ध, वत्सवृद्धका प्रतिव्योम, प्रतिव्योमका भानु र भानुका छोरा सेनापति दिवाक हुनेछन् ।।१०।।
सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वोऽथ भानुमान् ।
प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीकोऽथ तत्सुतः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दिवाकका वीर सहदेव, सहदेवका बृहदश्व, बृहदश्वका भानुमान्, भानुमान्का प्रतीकाश्व र प्रतीकाश्वका छोरा सुप्रतीक हुनेछन् ।।११।।
भविता मरुदेवोऽथ सुनक्षत्रोऽथ पुष्करः ।
तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सुप्रतीकका पुत्र मरुदेव, मरुदेवका सुनक्षत्र, सुनक्षत्रका पुष्कर, पुष्करका अन्तरिक्ष र अन्तरिक्षका सुतपा तथा सुतपाका छोरा अमित्रजित् हुनेछन् ।।१२।।
णञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः अमित्रजित्बाट बृहद्राज, बृहद्राजबाट बर्हि, बर्हिबाट कृतञ्जय, कृतञ्जयबाट रणञ्जय र रणञ्जयबाट सञ्जय हुनेछन् ।।१३।।
तस्माच्छाक्योऽथ शुद्धोदो लांगलस्तत्सुतः स्मृतः ।
ततः प्रसेनजित् तस्मात् क्षुद्रको भविता ततः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सञ्जयका छोरा शाक्य, शाक्यका शुद्धोदन, शुद्धोदनका लाङ्गल, लाङ्गलका प्रसेनजित् र प्रसेनजितका छोरा क्षुद्रक हुनेछन् ।।१४।।
रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः ।
सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बिलान्वयाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षुद्रकबाट रणक, रणकबाट सुरथ र सुरथबाट सुमित्रको जन्म हुनेछ। सुमित्र यस वंशका अन्तिम राजा हुनेछन्। यिनीहरू सबै बृहद्वलका वंशधर हुन् ।।१५।।
इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ।
यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः इक्ष्वाकुको यो वंश सुमित्रसम्म मात्र रहनेछ, किनकि सुमित्र राजा भएपछि कलियुगमा यो वंश समाप्त हुनेछ ।।१६।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् श्रीरामका जेठा पुत्र कुशको वंश परम्पराको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। भगवान् सूर्यबाट प्रारम्भ भएको इक्ष्वाकु वंश श्रीरामपछि कसरी अगाडि बढ्यो र कलियुगको अन्त्यसम्म यसको स्थिति के रहन्छ भन्ने कुरा शुकदेवजीले परीक्षितलाई बताउनुभएको छ। कुशका छोरा अतिथिको जन्म भयो र यो वंश निरन्तर अगाडि बढ्दै गयो। यस वंशमा निषध, नभ, पुण्डरीक, क्षेमधन्वा, देवानीक, अनीह र पारियात्र जस्ता प्रतापी राजाहरू भए। त्यसै गरी बलस्थल, वज्रनाभ र खगण जस्ता राजाहरूले पनि यसै वंशको शोभा बढाए। यस अध्यायमा विशेष गरी हिरण्यनाभको उल्लेख गरिएको छ, जो महर्षि जैमिनिका शिष्य र महान् योगाचार्य थिए। उनले नै प्रसिद्ध याज्ञवल्क्य ऋषिलाई अध्यात्म योगको शिक्षा दिएका थिए। यसले के स्पष्ट पार्छ भने इक्ष्वाकु वंश केवल वीरताका लागि मात्र होइन, आध्यात्मिक ज्ञानका लागि पनि प्रख्यात थियो।
हिरण्यनाभपछि पुष्य, ध्रुवसन्धि, सुदर्शन र अग्निवर्ण जस्ता राजाहरू भए। यसै क्रममा 'मरु' नामका राजा भए, जसको वर्णन निकै रोचक छ। मरुले योगबलद्वारा सिद्धि प्राप्त गरेका छन् र उनी अहिले पनि हिमालयको 'कलाप' ग्राममा अदृश्य रूपमा बसिरहेका छन्। जब कलियुगको अन्त्यमा सूर्यवंश समाप्त हुने अवस्थामा पुग्छ, तब मरुले पुनः यस वंशलाई जीवित तुल्याउनेछन्। मरुका छोरा प्रसुश्रुत भए र यो क्रम बृहद्वलसम्म पुग्यो। बृहद्वल त्यही राजा हुन् जसलाई महाभारतको युद्धमा परीक्षितका पिता अभिमन्युले मारेका थिए। शुकदेवजीले यस अध्यायमा भविष्यमा हुने राजाहरूको भविष्यवाणी पनि गर्नुभएको छ। बृहद्वलका छोरा बृहद्रणदेखि सुमित्रसम्मका राजाहरूको नामावली यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
यस वंशमा भविष्यमा शाक्य र शुद्धोदन जस्ता राजाहरू हुने उल्लेख छ, जुन नामहरू बौद्ध परम्परासँग पनि जोडिएका देखिन्छन्। इक्ष्वाकु वंशको अन्तिम राजा सुमित्र हुनेछन्। सुमित्रको मृत्युपछि यो महान् सूर्यवंशको विधिवत् अन्त्य हुनेछ। यो वंश समाप्त हुनुको मुख्य कारण कलियुगको बढ्दो प्रभाव बताइएको छ। शुकदेवजीले परीक्षितलाई यो वंशावली सुनाएर समयको गति र वंशको उत्थान-पतनको यथार्थ चित्रण गर्नुभएको छ। कुनै समय ब्रह्माण्डकै सबैभन्दा शक्तिशाली मानिने यो वंश पनि समयको चक्रसँगै अन्त्य हुने निश्चित छ। यस अध्यायले राजाहरूको सूची मात्र नभएर समयको अमोघ शक्तिलाई पनि बुझाउँछ। श्रीरामको गौरवशाली वंशले कसरी विभिन्न कालखण्ड पार गर्यो भन्ने यसमा स्पष्ट पारिएको छ। अन्त्यमा, यो अध्यायले भविष्यका पुस्ताहरूका लागि एउटा ऐतिहासिक र आध्यात्मिक दस्ताबेजको रूपमा काम गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
श्रीमद्भागवतको यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'काल' (समय) र 'योग' को महिमामा आधारित छ। यसले संसारमा जतिसुकै शक्तिशाली र दैवी वंश भए पनि समयको चक्रमा सबैको अन्त्य निश्चित छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई बुझाउँछ। हिरण्यनाभ र याज्ञवल्क्यको प्रसङ्गले भौतिक सुखभन्दा आध्यात्मिक योगको महत्त्व बढी रहेको दर्शन प्रस्तुत गर्दछ। 'हृदयग्रन्थिभेदकम्' भन्नुको अर्थ अज्ञानको गाँठो फुकालेर आत्मज्ञान प्राप्त गर्नु नै जीवनको वास्तविक लक्ष्य हो। राजा मरुको प्रसङ्गले योगशक्ति मृत्युभन्दा माथि हुन्छ र यसले शरीरलाई कालान्तरसम्म सुरक्षित राख्न सक्छ भन्ने योग-दर्शनको पुष्टि गर्दछ। कलियुगमा वंश नाश हुनुले धर्मको ह्राससँगै कुलको मर्यादा पनि क्षीण हुँदै जान्छ भन्ने देखाउँछ। यो वंशावली केवल नामहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन, बरु कर्म र गुणका आधारमा जीवको गति कसरी चल्छ भन्ने कुराको प्रमाण हो। सबै कुराको 'संस्था' (अन्त्य) कलियुगमा हुने कुराले प्रकृतिको लय र प्रलयको सिद्धान्तलाई स्पष्ट पार्दछ। दृश्य जगत्का सबै सम्बन्धहरू क्षणभङ्गुर छन् र केवल परमात्म-तत्त्व मात्र सत्य हो भन्ने भाव यसले पैदा गर्दछ। अन्त्यमा, इक्ष्वाकु जस्तो पवित्र वंशको वर्णनले मानिसलाई आफ्नो कुल र मर्यादाप्रति सचेत गराई भगवत्भक्तिमा लाग्न प्रेरित गर्छ।
No comments:
Post a Comment