श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – षष्ठोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
शुक उवाच–
नन्दः पथि वचः शौरेर्न मृषेति विचिन्तयन् ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! नन्दबाबाले मथुराबाट फर्कने क्रममा बाटोमा वसुदेवले भनेका कुराहरू व्यर्थ नहोलान् भनी विचार गरे । गोकुलमा केही उत्पात हुने शङ्काले उनी सबैलाई शरण दिने भगवान् श्रीहरिकै शरणमा परे ।। १ ।।
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी ।
शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसद्वारा पठाइएकी पुतना नामकी एउटी अति क्रूर राक्षसी थिई । उसले सहर, गाउँ र बस्तीहरूमा पसेर स-साना बालकहरूलाई खोजेर मार्ने काम गर्न थाली ।। २ ।।
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु ।
कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ मानिसहरूले आफ्नो दैनिक कार्यमा रहँदा राक्षसहरूको भय हटाउने भक्तवत्सल भगवान्को नाम, कीर्तन र स्मरण गर्दैनन्, त्यहाँ त्यस्ता निशाचरहरूको शक्ति प्रबल हुन्छ ।। ३ ।।
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् ।
योषित्वा माययाऽऽत्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो इच्छाअनुसार आकाशमा उड्ने त्यो कामचारिणी पुतना एकदिन मायाले सुन्दरी स्त्रीको भेष धारण गरी नन्दको गोकुलमा प्रवेश गरी ।। ४ ।।
(मिश्र)
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृ
हन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् ।
सुवाससं कम्पितकर्णभूषण–
वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै–
अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं
गोप्यः श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला पुतना यति राम्री देखिन्थी कि उसले कपालमा मल्लिकाको फूल सिउरिएकी थिई । ठुला नितम्ब र स्तनका भारले गर्दा उसको कम्मर केही झुकेको देखिन्थ्यो । सुन्दर वस्त्र र हल्लिरहेका कानका कुण्डलहरूको चमकले उसको मुहार शोभायमान थियो । मृदु मुस्कान र कटाक्षपूर्ण दृष्टिले व्रजवासीहरूको मन हरण गरिरहेकी, हातमा कमलको फूल लिएकी उसको रूप देखेर गोपिनीहरूले साक्षात् लक्ष्मी नै आफ्नो पति (श्रीहरि) लाई भेट्न आएको जस्तो ठाने ।। ५-६ ।।
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून्
यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् ।
बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं
ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः बालकहरूका लागि पुतना एउटा दुष्ट ग्रह जस्तै थिई । ऊ बालकहरू खोज्दै जाँदा संयोगवश नन्दबाबाको घरमा पुगी । त्यहाँ खरानीको थुप्रोले छोपिएको आगोझैँ आफ्नो महान् तेजलाई लुकाएर ओछ्यानमा सुतिरहनुभएका कालका पनि काल बालक श्रीकृष्णलाई उसले देखी ।। ७ ।।
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं
चराचरात्माऽऽस निमीलितेक्षणः ।
अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं
यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधीः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! चराचरका आत्मा भगवान् श्रीकृष्णले उसलाई बालक मार्ने दुष्ट ग्रह हो भन्ने बुझेर आफ्ना आँखाहरू चिम्लनुभयो । जसरी अज्ञानीले सुतिरहेको सर्पलाई डोरी ठानेर समाउँछ, त्यसैगरी उसले पनि अनन्त भगवान् श्रीकृष्णलाई उठाएर आफ्नो काखमा लिई ।। ८ ।।
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां
वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् ।
वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते
निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः बाहिर राम्रो म्यान भए पनि भित्र धारिलो तरवार जस्तै क्रूर स्वभाव भएकी पुतना बाहिरबाट भने भद्र महिला जस्तै देखिन्थी । उसको तेज र रूपमा मोहित भएका यशोदा र रोहिणीले ऊ भित्र पसेको देखे पनि नरोकी हेरिरहे ।। ९ ।।
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं
घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ ।
गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्
प्राणैः समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि त्यो भयानक राक्षसीले बालक श्रीकृष्णलाई आफ्नो काखमा लिएर पचाउनै नसकिने खतरनाक विष दलिएको स्तन मुखमा दिई । भगवानले पनि क्रोधित भई दुवै हातले उसको स्तनलाई जोडले थिच्नुभयो र दूधका साथसाथै उसको प्राण पनि पिइदिनुभयो ।। १० ।।
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी
निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि ।
विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुः
प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जीवनका सबै मर्मस्थलहरू थिचिन थाले, तब पुतना "छोड छोड, अब भयो" भन्दै चिच्याउन थाली । उसका आँखाहरू उल्टिए, हात-खुट्टाहरू पछारिन थाले र शरीर पसिनाले भिजेर ऊ ठुलो स्वरले रुन थाली ।। ११ ।।
तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा
साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा ।
रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जनाः
पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको अत्यन्त गम्भीर र वेगवान् गर्जनाले पर्वतसहितको पृथ्वी, ग्रहसहितको आकाश र स्वर्ग पनि थर्कियो । पाताल र सबै दिशाहरूमा ध्वनि गुन्जियो । त्यो गर्जनाले मानिसहरू वज्र खसेको शङ्काले डराएर भुईँमा लडे ।। १२ ।।
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु–
प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता
वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! यसरी स्तनमा असह्य पीडा भएपछि ती राक्षसी प्राणहीन भई । उसले आफ्नो वास्तविक राक्षसी रूप प्रकट गर्दै मुख बाएर, कपाल फिँजाएर र हात-खुट्टा फैलाएर गोठको बीचमा पछारिई, जसरी इन्द्रको वज्रले प्रहार गर्दा वृत्रासुर ढलेको थियो ।। १३ ।।
(अनुष्टुप्)
पतमानोऽपि तद्देहत्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् ।
चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! त्यो विशाल शरीर ढल्ने क्रममा छ माइल (तीन गव्यूति) सम्मका रुखहरू पनि धुलोपिठो भए । यो अत्यन्तै अद्भुत घटना थियो ।। १४ ।।
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् ।
गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥
अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् ।
बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥
सन्तत्रसुः स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्यः कलेवरम् ।
पूर्वं तु तन्निःस्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तकाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हलोका अनौ जस्ता दाह्रा भएको मुख, पहाडका गुफा जस्ता नाकका प्वाल, ठुला ढुङ्गा जस्ता स्तन र छरिएको रातो कपाल भएको त्यो भयानक शरीर देखेर गोपा र गोपिनीहरू निकै डराए । अन्धकुवा जस्ता गहिरा आँखाहरू, नदीका ढिस्को जस्ता नितम्ब र सुकेको पोखरी जस्तो पेट भएको त्यो डरलाग्दो कलेवर देखेर उनीहरू भयभीत भए ।। १५-१७ ।।
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् ।
गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसंभ्रमाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको छातीमाथि बालक श्रीकृष्ण निडरतापूर्वक खेलिरहनुभएको देखेर गोपिनीहरू हतारिँदै गए र हडबडाउँदै उहाँलाई आफ्नो काखमा लिए ।। १८ ।।
यशोदारोहिणीभ्यां ताः समं बालस्य सर्वतः ।
रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभिः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि यशोदा र रोहिणीका साथमा रहेका गोपिनीहरूले गाईको पुच्छर घुमाएर बालक श्रीकृष्णको सबैतिरबाट रक्षा गरे ।। १९ ।।
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् ।
रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले श्रीकृष्णलाई गौमूत्रले स्नान गराए, त्यसपछि गौधुलि (गाईका खुट्टाको धुलो) शरीरमा छर्किदिए । भगवान्का बाह्र नामहरू उच्चारण गर्दै शरीरका बाह्र अङ्गमा गाईको गोबर लगाएर रक्षा कवच बाँधे ।। २० ।।
गोप्यः संसंस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयोः पृथक् ।
न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती गोपिनीहरूले जल स्पर्श गरी आफ्नो शरीर र हातका अङ्गहरूमा न्यास गरेर बालकको अङ्गहरूमा पनि मन्त्रद्वारा बीजन्यास गरे ।। २१ ।।
(वसंततिलका)
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू
यज्ञोऽच्युतः कटितटं जठरं हयास्यः ।
हृत् केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं
विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वरः कम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः आजन्मा भगवान्ले तिम्रा पाउको, मणिमान्ले घुँडाको, यज्ञपुरुषले तिघ्राको, अच्युतले कम्मरको, हयग्रीवले पेटको, केशवको हृदयको, ईशले छातीको, सूर्यले घाँटीको, विष्णुले हातको, उरुक्रमले मुखको र ईश्वरले शिरको रक्षा गरून् ।। २२ ।।
चक्र्यग्रतः सहगदो हरिरस्तु पश्चात्
त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च ।
कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र–
नेपाली भावानुवादः चक्रधारी भगवान् तिम्रो अगाडि र गदाधारी श्रीहरि तिम्रो पछाडि रहुन् । धनुष लिने मधुसूदन र तरवार लिने अजन तिम्रो दायाँ-बायाँ रहुन् । शङ्खधारी उरुगाय चारै कुनामा, माथि उपेन्द्र, जमिनमा गरुड र हलधर बलराम तथा परमपुरुष भगवान् सबैतिरबाट तिम्रो रक्षामा रहुन् ।। २३ ।।
(अनुष्टुप्)
इन्द्रियाणि हृषीकेशः प्राणान् नारायणोऽवतु ।
श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् हृषीकेशले तिम्रा इन्द्रियहरूको, नारायणले प्राणको, श्वेतद्वीपका स्वामीले चित्तको र योगेश्वरले मनको रक्षा गरून् ।। २४ ।।
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् परः ।
क्रीडन्तं पातु गोविन्दः शयानं पातु माधवः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृश्निगर्भले तिम्रो बुद्धिको र परमात्मा भगवान्ले तिम्रो अहङ्कारको रक्षा गरून् । खेल्दा गोविन्दले र सुतेका बेला माधव भगवान्ले तिम्रो रक्षा गरून् ।। २५ ।।
व्रजन्तमव्याद् वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रियः पतिः ।
भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्करः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हिँड्दा वैकुण्ठले र बस्दा श्रीपतिले तिम्रो रक्षा गरून् । सबै ग्रहहरूलाई भयभीत पार्ने यज्ञभोक्ता भगवान्ले भोजनको समयमा तिम्रो रक्षा गरून् ।। २६ ।।
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहाः ।
भूतप्रेत पिशाचाश्च यक्षरक्षो विनायकाः ॥ २७ ॥
कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः ।
उन्मादा ये ह्यपस्मारा देह प्राणेन्द्रियद्रुहः ॥ २८ ॥
स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये।
सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरवः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः डाकिनी, राक्षसी, कुष्माण्डा जस्ता बालकका शत्रु ग्रहहरू, भूत-प्रेत, पिशाच, यक्ष, राक्षस, विनायक, कोटरा, रेवती, ज्येष्ठा, पुतना र मातृका आदि; अनि शरीर, प्राण र इन्द्रियलाई कष्ट दिने उन्माद र अपस्मार जस्ता रोगहरू; सपनामा देखिने उत्पात र वृद्धावस्थाका ग्रहहरू– यी सबै भगवान् विष्णुको नाम सुन्नेबित्तिकै डराएर नष्ट होउन् ।। २७-२९ ।।
शुक उवाच–
पाययित्वा स्तनं माता संन्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! यसरी गोपिनीहरूले प्रेमपूर्वक रक्षा गरेपछि यशोदा माताले बालकलाई स्तनपान गराएर ओछ्यानमा सुताउनुभयो ।। ३० ।।
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गताः ।
विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिताः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति नै बेला नन्दबाबा आदि गोपहरू मथुराबाट गोकुल फर्किए । त्यहाँ पुतनाको विशाल शरीर देखेर उनीहरू अत्यन्तै चकित भए ।। ३१ ।।
नूनं बतर्षिः सञ्जातो योगेशो वा समास सः ।
स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने– "अवश्य पनि वसुदेवजी कुनै ऋषि वा योगेश्वर हुनुहुँदोरहेछ । उनले मथुरामा जे उत्पातको कुरा गरेका थिए, त्यस्तै घटना यहाँ पनि देखियो" ।। ३२ ।।
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकसः ।
दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि व्रजवासीहरूले पुतनाको शरीरलाई बन्चरोले टुक्रा-टुक्रा पारे र गोकुलभन्दा टाढा लगेर काठको चिता बनाई जलाइदिए ।। ३३ ।।
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभः ।
उत्थितः कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस शरीरलाई जलाउँदा चिताबाट अगरु जस्तो दिव्य सुगन्ध आयो । किनभने भगवान् श्रीकृष्णले उसको स्तनपान गर्नेबित्तिकै उसका सम्पूर्ण पापहरू तत्काल नष्ट भइसकेका थिए ।। ३४ ।।
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना ।
जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गमतिम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः पुतना बालकहरूलाई मारेर रगत पिउने राक्षसी थिई, तर मार्ने उद्देश्यले भए पनि भगवान्लाई स्तनपान गराएका कारण उसले परम गति प्राप्त गरी ।। ३५ ।।
किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने ।
यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मार्ने इच्छा राख्दा त यस्तो गति पाइन्छ भने, श्रद्धा र भक्तिपूर्वक परमात्मा श्रीकृष्णलाई आफ्ना प्रिय वस्तुहरू अर्पण गर्ने भक्तहरूले के नपाउलान् र ? ।। ३६ ।।
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितैः ।
अङ्गं यस्याः समाक्रम्य भगवानपिबत् स्तनम् ॥ ३७ ॥
यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् ।
कृष्णभुक्तस्तनक्षीराः किमु गावोऽनुमातरः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण लोक र ब्रह्मादि देवताले वन्दना गर्ने श्रीकृष्णका चरणकमलहरू भक्तको हृदयमा रहन्छन् । तिनै चरणले पुतनाको शरीरमा टेकेर भगवान्ले स्तनपान गर्नुभयो । त्यस्तो क्रूर राक्षसीले त आमाले पाउने गति प्राप्त गरी भने, श्रीकृष्णले जसको दूध पिउनुभयो ती गाई र माताहरूको गतिको बारेमा के कुरा गर्नु र ।। ३७-३८ ।।
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् ।
भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलप्रदः ॥ ३९ ॥
तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् ।
न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसंभवः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! कैवल्य आदि मुक्ति दिने भगवान् देवकीनन्दन श्रीकृष्णले वात्सल्य प्रेमका कारण दूध बगाउने जसको दूध पिउनुभयो र जसले श्रीकृष्णलाई पुत्रका रूपमा हेरिरहे, ती गाई र गोपिनीहरू पुनः यो अज्ञानरूपी संसारको जन्म-मृत्युको चक्रमा पर्नेछैनन् ।। ३९-४० ।।
कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकसः ।
किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबासँगै आएका व्रजवासीहरूले चिताको धुवाँबाट आएको त्यो सुगन्ध सुँघ्दै "यो के हो, कहाँबाट आयो" भन्दै गोकुलमा प्रवेश गरे ।। ४१ ।।
ते तत्र वर्णितं गोपैः पूतनागमनादिकम् ।
श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिताः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका गोपहरूले पुतनाको आगमनदेखि मृत्युसम्मका सम्पूर्ण कुरा सुनाए । उसको मृत्यु र बालक श्रीकृष्णको कुशलता सुनेर उनीहरू निकै चकित भए ।। ४२ ।।
नन्दः स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधीः ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरूद्वह परीक्षित् ! उदार बुद्धिका नन्दबाबाले मृत्युको मुखबाट फर्किएको छोरालाई आफ्नो काखमा लिएर बारम्बार शिर सुँघ्दै अत्यन्तै खुसी भए ।। ४३ ।।
य एतत्पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुवतम् ।
शृणुयाच्छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान् श्रीकृष्णको यो अद्भुत पुतना-मोक्ष सम्बन्धी बाललीला श्रद्धापूर्वक सुन्दछ, उसले भगवान् गोविन्दप्रति अनन्य प्रेम प्राप्त गर्दछ ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! नन्दबाबाले मथुराबाट फर्कने क्रममा बाटोमा वसुदेवले भनेका कुराहरू व्यर्थ नहोलान् भनी विचार गरे । गोकुलमा केही उत्पात हुने शङ्काले उनी सबैलाई शरण दिने भगवान् श्रीहरिकै शरणमा परे ।। १ ।।
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी ।
शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसद्वारा पठाइएकी पुतना नामकी एउटी अति क्रूर राक्षसी थिई । उसले सहर, गाउँ र बस्तीहरूमा पसेर स-साना बालकहरूलाई खोजेर मार्ने काम गर्न थाली ।। २ ।।
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु ।
कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ मानिसहरूले आफ्नो दैनिक कार्यमा रहँदा राक्षसहरूको भय हटाउने भक्तवत्सल भगवान्को नाम, कीर्तन र स्मरण गर्दैनन्, त्यहाँ त्यस्ता निशाचरहरूको शक्ति प्रबल हुन्छ ।। ३ ।।
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् ।
योषित्वा माययाऽऽत्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो इच्छाअनुसार आकाशमा उड्ने त्यो कामचारिणी पुतना एकदिन मायाले सुन्दरी स्त्रीको भेष धारण गरी नन्दको गोकुलमा प्रवेश गरी ।। ४ ।।
(मिश्र)
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृ
हन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् ।
सुवाससं कम्पितकर्णभूषण–
वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै–
अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं
गोप्यः श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला पुतना यति राम्री देखिन्थी कि उसले कपालमा मल्लिकाको फूल सिउरिएकी थिई । ठुला नितम्ब र स्तनका भारले गर्दा उसको कम्मर केही झुकेको देखिन्थ्यो । सुन्दर वस्त्र र हल्लिरहेका कानका कुण्डलहरूको चमकले उसको मुहार शोभायमान थियो । मृदु मुस्कान र कटाक्षपूर्ण दृष्टिले व्रजवासीहरूको मन हरण गरिरहेकी, हातमा कमलको फूल लिएकी उसको रूप देखेर गोपिनीहरूले साक्षात् लक्ष्मी नै आफ्नो पति (श्रीहरि) लाई भेट्न आएको जस्तो ठाने ।। ५-६ ।।
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून्
यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् ।
बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं
ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः बालकहरूका लागि पुतना एउटा दुष्ट ग्रह जस्तै थिई । ऊ बालकहरू खोज्दै जाँदा संयोगवश नन्दबाबाको घरमा पुगी । त्यहाँ खरानीको थुप्रोले छोपिएको आगोझैँ आफ्नो महान् तेजलाई लुकाएर ओछ्यानमा सुतिरहनुभएका कालका पनि काल बालक श्रीकृष्णलाई उसले देखी ।। ७ ।।
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं
चराचरात्माऽऽस निमीलितेक्षणः ।
अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं
यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधीः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! चराचरका आत्मा भगवान् श्रीकृष्णले उसलाई बालक मार्ने दुष्ट ग्रह हो भन्ने बुझेर आफ्ना आँखाहरू चिम्लनुभयो । जसरी अज्ञानीले सुतिरहेको सर्पलाई डोरी ठानेर समाउँछ, त्यसैगरी उसले पनि अनन्त भगवान् श्रीकृष्णलाई उठाएर आफ्नो काखमा लिई ।। ८ ।।
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां
वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् ।
वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते
निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः बाहिर राम्रो म्यान भए पनि भित्र धारिलो तरवार जस्तै क्रूर स्वभाव भएकी पुतना बाहिरबाट भने भद्र महिला जस्तै देखिन्थी । उसको तेज र रूपमा मोहित भएका यशोदा र रोहिणीले ऊ भित्र पसेको देखे पनि नरोकी हेरिरहे ।। ९ ।।
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं
घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ ।
गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्
प्राणैः समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि त्यो भयानक राक्षसीले बालक श्रीकृष्णलाई आफ्नो काखमा लिएर पचाउनै नसकिने खतरनाक विष दलिएको स्तन मुखमा दिई । भगवानले पनि क्रोधित भई दुवै हातले उसको स्तनलाई जोडले थिच्नुभयो र दूधका साथसाथै उसको प्राण पनि पिइदिनुभयो ।। १० ।।
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी
निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि ।
विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुः
प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जीवनका सबै मर्मस्थलहरू थिचिन थाले, तब पुतना "छोड छोड, अब भयो" भन्दै चिच्याउन थाली । उसका आँखाहरू उल्टिए, हात-खुट्टाहरू पछारिन थाले र शरीर पसिनाले भिजेर ऊ ठुलो स्वरले रुन थाली ।। ११ ।।
तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा
साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा ।
रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जनाः
पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको अत्यन्त गम्भीर र वेगवान् गर्जनाले पर्वतसहितको पृथ्वी, ग्रहसहितको आकाश र स्वर्ग पनि थर्कियो । पाताल र सबै दिशाहरूमा ध्वनि गुन्जियो । त्यो गर्जनाले मानिसहरू वज्र खसेको शङ्काले डराएर भुईँमा लडे ।। १२ ।।
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु–
प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता
वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! यसरी स्तनमा असह्य पीडा भएपछि ती राक्षसी प्राणहीन भई । उसले आफ्नो वास्तविक राक्षसी रूप प्रकट गर्दै मुख बाएर, कपाल फिँजाएर र हात-खुट्टा फैलाएर गोठको बीचमा पछारिई, जसरी इन्द्रको वज्रले प्रहार गर्दा वृत्रासुर ढलेको थियो ।। १३ ।।
(अनुष्टुप्)
पतमानोऽपि तद्देहत्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् ।
चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! त्यो विशाल शरीर ढल्ने क्रममा छ माइल (तीन गव्यूति) सम्मका रुखहरू पनि धुलोपिठो भए । यो अत्यन्तै अद्भुत घटना थियो ।। १४ ।।
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् ।
गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥
अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् ।
बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥
सन्तत्रसुः स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्यः कलेवरम् ।
पूर्वं तु तन्निःस्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तकाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हलोका अनौ जस्ता दाह्रा भएको मुख, पहाडका गुफा जस्ता नाकका प्वाल, ठुला ढुङ्गा जस्ता स्तन र छरिएको रातो कपाल भएको त्यो भयानक शरीर देखेर गोपा र गोपिनीहरू निकै डराए । अन्धकुवा जस्ता गहिरा आँखाहरू, नदीका ढिस्को जस्ता नितम्ब र सुकेको पोखरी जस्तो पेट भएको त्यो डरलाग्दो कलेवर देखेर उनीहरू भयभीत भए ।। १५-१७ ।।
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् ।
गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसंभ्रमाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको छातीमाथि बालक श्रीकृष्ण निडरतापूर्वक खेलिरहनुभएको देखेर गोपिनीहरू हतारिँदै गए र हडबडाउँदै उहाँलाई आफ्नो काखमा लिए ।। १८ ।।
यशोदारोहिणीभ्यां ताः समं बालस्य सर्वतः ।
रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभिः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि यशोदा र रोहिणीका साथमा रहेका गोपिनीहरूले गाईको पुच्छर घुमाएर बालक श्रीकृष्णको सबैतिरबाट रक्षा गरे ।। १९ ।।
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् ।
रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले श्रीकृष्णलाई गौमूत्रले स्नान गराए, त्यसपछि गौधुलि (गाईका खुट्टाको धुलो) शरीरमा छर्किदिए । भगवान्का बाह्र नामहरू उच्चारण गर्दै शरीरका बाह्र अङ्गमा गाईको गोबर लगाएर रक्षा कवच बाँधे ।। २० ।।
गोप्यः संसंस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयोः पृथक् ।
न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती गोपिनीहरूले जल स्पर्श गरी आफ्नो शरीर र हातका अङ्गहरूमा न्यास गरेर बालकको अङ्गहरूमा पनि मन्त्रद्वारा बीजन्यास गरे ।। २१ ।।
(वसंततिलका)
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू
यज्ञोऽच्युतः कटितटं जठरं हयास्यः ।
हृत् केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं
विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वरः कम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः आजन्मा भगवान्ले तिम्रा पाउको, मणिमान्ले घुँडाको, यज्ञपुरुषले तिघ्राको, अच्युतले कम्मरको, हयग्रीवले पेटको, केशवको हृदयको, ईशले छातीको, सूर्यले घाँटीको, विष्णुले हातको, उरुक्रमले मुखको र ईश्वरले शिरको रक्षा गरून् ।। २२ ।।
चक्र्यग्रतः सहगदो हरिरस्तु पश्चात्
त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च ।
कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र–
नेपाली भावानुवादः चक्रधारी भगवान् तिम्रो अगाडि र गदाधारी श्रीहरि तिम्रो पछाडि रहुन् । धनुष लिने मधुसूदन र तरवार लिने अजन तिम्रो दायाँ-बायाँ रहुन् । शङ्खधारी उरुगाय चारै कुनामा, माथि उपेन्द्र, जमिनमा गरुड र हलधर बलराम तथा परमपुरुष भगवान् सबैतिरबाट तिम्रो रक्षामा रहुन् ।। २३ ।।
(अनुष्टुप्)
इन्द्रियाणि हृषीकेशः प्राणान् नारायणोऽवतु ।
श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् हृषीकेशले तिम्रा इन्द्रियहरूको, नारायणले प्राणको, श्वेतद्वीपका स्वामीले चित्तको र योगेश्वरले मनको रक्षा गरून् ।। २४ ।।
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् परः ।
क्रीडन्तं पातु गोविन्दः शयानं पातु माधवः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृश्निगर्भले तिम्रो बुद्धिको र परमात्मा भगवान्ले तिम्रो अहङ्कारको रक्षा गरून् । खेल्दा गोविन्दले र सुतेका बेला माधव भगवान्ले तिम्रो रक्षा गरून् ।। २५ ।।
व्रजन्तमव्याद् वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रियः पतिः ।
भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्करः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हिँड्दा वैकुण्ठले र बस्दा श्रीपतिले तिम्रो रक्षा गरून् । सबै ग्रहहरूलाई भयभीत पार्ने यज्ञभोक्ता भगवान्ले भोजनको समयमा तिम्रो रक्षा गरून् ।। २६ ।।
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहाः ।
भूतप्रेत पिशाचाश्च यक्षरक्षो विनायकाः ॥ २७ ॥
कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः ।
उन्मादा ये ह्यपस्मारा देह प्राणेन्द्रियद्रुहः ॥ २८ ॥
स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये।
सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरवः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः डाकिनी, राक्षसी, कुष्माण्डा जस्ता बालकका शत्रु ग्रहहरू, भूत-प्रेत, पिशाच, यक्ष, राक्षस, विनायक, कोटरा, रेवती, ज्येष्ठा, पुतना र मातृका आदि; अनि शरीर, प्राण र इन्द्रियलाई कष्ट दिने उन्माद र अपस्मार जस्ता रोगहरू; सपनामा देखिने उत्पात र वृद्धावस्थाका ग्रहहरू– यी सबै भगवान् विष्णुको नाम सुन्नेबित्तिकै डराएर नष्ट होउन् ।। २७-२९ ।।
शुक उवाच–
पाययित्वा स्तनं माता संन्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! यसरी गोपिनीहरूले प्रेमपूर्वक रक्षा गरेपछि यशोदा माताले बालकलाई स्तनपान गराएर ओछ्यानमा सुताउनुभयो ।। ३० ।।
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गताः ।
विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिताः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति नै बेला नन्दबाबा आदि गोपहरू मथुराबाट गोकुल फर्किए । त्यहाँ पुतनाको विशाल शरीर देखेर उनीहरू अत्यन्तै चकित भए ।। ३१ ।।
नूनं बतर्षिः सञ्जातो योगेशो वा समास सः ।
स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने– "अवश्य पनि वसुदेवजी कुनै ऋषि वा योगेश्वर हुनुहुँदोरहेछ । उनले मथुरामा जे उत्पातको कुरा गरेका थिए, त्यस्तै घटना यहाँ पनि देखियो" ।। ३२ ।।
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकसः ।
दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि व्रजवासीहरूले पुतनाको शरीरलाई बन्चरोले टुक्रा-टुक्रा पारे र गोकुलभन्दा टाढा लगेर काठको चिता बनाई जलाइदिए ।। ३३ ।।
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभः ।
उत्थितः कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस शरीरलाई जलाउँदा चिताबाट अगरु जस्तो दिव्य सुगन्ध आयो । किनभने भगवान् श्रीकृष्णले उसको स्तनपान गर्नेबित्तिकै उसका सम्पूर्ण पापहरू तत्काल नष्ट भइसकेका थिए ।। ३४ ।।
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना ।
जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गमतिम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः पुतना बालकहरूलाई मारेर रगत पिउने राक्षसी थिई, तर मार्ने उद्देश्यले भए पनि भगवान्लाई स्तनपान गराएका कारण उसले परम गति प्राप्त गरी ।। ३५ ।।
किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने ।
यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मार्ने इच्छा राख्दा त यस्तो गति पाइन्छ भने, श्रद्धा र भक्तिपूर्वक परमात्मा श्रीकृष्णलाई आफ्ना प्रिय वस्तुहरू अर्पण गर्ने भक्तहरूले के नपाउलान् र ? ।। ३६ ।।
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितैः ।
अङ्गं यस्याः समाक्रम्य भगवानपिबत् स्तनम् ॥ ३७ ॥
यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् ।
कृष्णभुक्तस्तनक्षीराः किमु गावोऽनुमातरः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण लोक र ब्रह्मादि देवताले वन्दना गर्ने श्रीकृष्णका चरणकमलहरू भक्तको हृदयमा रहन्छन् । तिनै चरणले पुतनाको शरीरमा टेकेर भगवान्ले स्तनपान गर्नुभयो । त्यस्तो क्रूर राक्षसीले त आमाले पाउने गति प्राप्त गरी भने, श्रीकृष्णले जसको दूध पिउनुभयो ती गाई र माताहरूको गतिको बारेमा के कुरा गर्नु र ।। ३७-३८ ।।
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् ।
भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलप्रदः ॥ ३९ ॥
तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् ।
न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसंभवः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! कैवल्य आदि मुक्ति दिने भगवान् देवकीनन्दन श्रीकृष्णले वात्सल्य प्रेमका कारण दूध बगाउने जसको दूध पिउनुभयो र जसले श्रीकृष्णलाई पुत्रका रूपमा हेरिरहे, ती गाई र गोपिनीहरू पुनः यो अज्ञानरूपी संसारको जन्म-मृत्युको चक्रमा पर्नेछैनन् ।। ३९-४० ।।
कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकसः ।
किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबासँगै आएका व्रजवासीहरूले चिताको धुवाँबाट आएको त्यो सुगन्ध सुँघ्दै "यो के हो, कहाँबाट आयो" भन्दै गोकुलमा प्रवेश गरे ।। ४१ ।।
ते तत्र वर्णितं गोपैः पूतनागमनादिकम् ।
श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिताः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका गोपहरूले पुतनाको आगमनदेखि मृत्युसम्मका सम्पूर्ण कुरा सुनाए । उसको मृत्यु र बालक श्रीकृष्णको कुशलता सुनेर उनीहरू निकै चकित भए ।। ४२ ।।
नन्दः स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधीः ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरूद्वह परीक्षित् ! उदार बुद्धिका नन्दबाबाले मृत्युको मुखबाट फर्किएको छोरालाई आफ्नो काखमा लिएर बारम्बार शिर सुँघ्दै अत्यन्तै खुसी भए ।। ४३ ।।
य एतत्पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुवतम् ।
शृणुयाच्छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान् श्रीकृष्णको यो अद्भुत पुतना-मोक्ष सम्बन्धी बाललीला श्रद्धापूर्वक सुन्दछ, उसले भगवान् गोविन्दप्रति अनन्य प्रेम प्राप्त गर्दछ ।। ४४ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस छैटौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको बाललीला र पुतना उद्धारको अत्यन्तै मार्मिक तथा दार्शनिक प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ । कंशको आदेशमा नवजात बालकहरूलाई मार्न हिँडेकी पुतना नामकी राक्षसी सुन्दर सुन्दरीको भेष धारण गरी गोकुल पुग्दछिन् । उसले आफ्नो स्तनमा कालकुट विष लगाएकी थिई, ताकि श्रीकृष्णलाई दूध पियाउने बहानामा मार्न सकियोस् । तर, भगवान् श्रीकृष्णले उसको उद्देश्य बुझ्नुभयो र दूधका साथै उसको प्राण पनि पिइदिनुभयो । पुतनाको विशाल राक्षसी शरीर गोकुलको मैदानमा ढल्यो, जसले गर्दा धेरै रुखहरू पनि धुलोपिठो भए । यो घटना देखेर व्रजवासीहरू चकित भए भने गोपिनीहरूले बालक श्रीकृष्णलाई विभिन्न मन्त्र र गो-अङ्गहरूको प्रयोग गरी रक्षा कवच बाँधे ।
यो अध्यायको मुख्य पक्ष के हो भने पुतना जस्ती क्रूर राक्षसी, जो बालकहरूको रगत पिउने गर्थी, उसले पनि भगवान् श्रीकृष्णलाई स्तनपान गराएका कारण आमाले पाउने उत्तम गति प्राप्त गरी । जब भगवान् श्रीकृष्णले उसको स्तनपान गर्नुभयो, तब उसका सबै पापहरू पखालिए । त्यसैले उसको शरीर जलाउँदा सुगन्धित धुवाँ निस्कियो, जुन उसको पवित्रताको प्रतीक थियो । नन्दबाबाले मथुराबाट फर्केपछि यो दृश्य देखे र वसुदेवको भविष्यवाणी सत्य भएको महसुस गरे । अध्यायको अन्त्यमा शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि जसले यो प्रसङ्ग श्रद्धापूर्वक सुन्दछ, उसले भगवान्प्रति भक्ति प्राप्त गर्दछ । यसरी श्रीकृष्णले आफ्नो बाल्यकालको प्रारम्भमै अधर्मको विनाश र शरणागतको उद्धार गर्ने आफ्नो ईश्वरीय स्वरूपको पहिलो झलक देखाउनुभयो ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन छ, जसले ईश्वरको असीम दया र कृपालु स्वभावलाई दर्शाउँछ । पुतनाको भाव 'विष' अर्पण गर्ने अर्थात् मार्ने थियो, तर भगवान्ले उसको कार्य (दूध पियाउने) लाई मात्र ग्रहण गरी उसलाई आमाको दर्जा दिनुभयो । यसले के सिकाउँछ भने भगवान् भक्तको भावना र कर्मको सूक्ष्म पक्षलाई हेर्नुहुन्छ, उसको बाहिरी रूप वा विगतको पापलाई होइन । पुतनाले 'अज्ञान' को प्रतिनिधित्व गर्दछिन्, जसले आफूलाई सुन्दर देखाउन खोज्छिन् तर भित्र विष हुन्छ । भगवान् श्रीकृष्णले उसको प्राण पिउनुको अर्थ अज्ञान र अहंकारको विनाश गरी जीवलाई मुक्ति प्रदान गर्नु हो । अर्कोतर्फ, गोपिनीहरूले गरेको 'रक्षा कवच' ले ईश्वरप्रतिको पूर्ण समर्पण र लौकिक प्रेमलाई पनि आध्यात्मिक सुरक्षाको रूपमा व्याख्या गर्दछ, जहाँ भक्तले स्वयं भगवान्कै रक्षाको कामना गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment