श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः - द्वितीयोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।
अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुवंशशिरोमणि राजा परीक्षित्! श्रीकृष्णको भुजाद्वारा सुरक्षित द्वारकापुरीमा श्रीकृष्णको दर्शन र उपासनाका लागि अत्यन्त लालायित हुनुभएका नारदजी बारम्बार बस्ने गर्नुहुन्थ्यो ।।१।।
को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् ।
न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमैः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो इन्द्रिययुक्त र समर्थ छ, चारैतिर मृत्युले घेरिएको अवस्थामा पनि त्यस्तो कुन प्राणी होला, जसले ब्रह्मादि श्रेष्ठ देवताहरूद्वारा समेत उपास्य भगवान् मुकुन्दको चरणकमलको भजन गर्दैन? ।।२।।
तमेकदा तु देवर्षि वसुदेवो गृहागतम् ।
अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक वसुदेवले आफ्नो घरमा पाल्नुभएका ती देवर्षि नारदलाई विधिवत् पूजा गरी सुखपूर्वक आसनमा विराजित गराएपछि प्रणाम गर्दै यसरी भन्नुभयो ।।३।।
वसुदेव उवाच–
भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।
कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवत्र्मनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले भन्नुभयो– हे भगवन्! हजुरजस्ता उत्तमकीर्ति भगवान्का भक्तहरूको यात्रा सम्पूर्ण देहधारी प्राणीहरूको कल्याणका लागि हुन्छ। जसरी मातापिताको आगमन सन्तानका लागि मङ्गलमय हुन्छ, त्यसरी नै हजुरको आगमन हामीजस्ता दीनहीनका लागि परम हितकारी छ ।।४।।
भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको व्यवहार प्राणीका लागि कहिले सुख र कहिले दुःख दिने खालको हुन्छ (किनकि उनीहरू कर्मानुसार फल दिन्छन्), तर हजुरजस्ता अच्युत भगवान्मा मन अर्पण गरेका साधुहरूको स्वभाव त प्राणीलाई सुख मात्र प्रदान गर्ने हुन्छ ।।५।।
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् ।
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले जसरी देवताहरूको भजन गर्दछन्, देवताहरूले पनि छायाले झैँ कर्मलाई पछ्याउँदै त्यस्तै फल दिन्छन्; तर हजुरजस्ता दीनदयी साधुहरू भने निष्काम भावले सबैको कल्याण गर्नुहुन्छ ।।६।।
ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव ।
याञ्छ्रुत्वा श्रद्धया मत्र्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मर्षि! तैपनि म हजुरसँग ती भागवत धर्मका बारेमा सोध्न चाहन्छु, जसलाई श्रद्धापूर्वक सुन्नाले मात्र पनि मरणशील मानिस संसारका सबै प्रकारका भयबाट मुक्त हुन्छ ।।७।।
अहं किल पुराऽनन्तं प्रजाऽर्थो भुवि मुक्तिदम् ।
अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले पूर्वजन्ममा मुक्तिका दाता अनन्त भगवान्को आराधना त गरेँ, तर भगवान्को मायाले मोहित भएका कारण केवल सन्तान प्राप्तिको इच्छा राखेँ, मोक्ष माग्न सकिनँ ।।८।।
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात् ।
मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः हे सुव्रत! हामी यो विभिन्न दुःख र भयले भरिएको संसारबाट कसरी सजिलै पार पाउन सक्छौँ, त्यसका लागि हामीलाई उपदेश दिनुहोस् ।।९।।
श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।
प्रीस्तमाह देवर्षिर्हरेः संस्मारितो गुणैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! बुद्धिमान् वसुदेवले यसरी प्रश्न गरेपछि देवर्षि नारद प्रसन्न हुनुभयो र भगवान्का गुणहरूको स्मरण गर्दै वसुदेवलाई भन्न थाल्नुभयो ।।१०।।
सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।
यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मास्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे यादवशिरोमणि वसुदेव! तपाईंले विश्वलाई नै पवित्र पार्ने भागवत धर्मका विषयमा सोधेर अत्यन्त उत्तम निश्चय गर्नुभएको छ ।।११।।
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।
सद्यः पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो भागवत धर्म यस्तो छ कि यसलाई सुन्ने, पढ्ने, ध्यान गर्ने, आदर गर्ने वा कसैले गरेको देखेर समर्थन मात्र गर्ने मानिस पनि तुरुन्त पवित्र हुन्छ। यहाँसम्म कि विश्वद्रोही व्यक्ति पनि यस धर्मबाट पावन बन्दछ ।।१२।।
त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वसुदेव! आज तपाईंले ममाथि ठूलो कृपा गर्नुभयो, किनकि तपाईंले मलाई पुण्यकारी श्रवण र कीर्तन भएका मंगलमय भगवान् नारायणको स्मरण गराउनुभयो ।।१३।।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै विषयमा म तपाईंलाई ऋषभदेवका पुत्रहरू र महात्मा विदेहराज निमिको संवादसहितको एउटा प्राचीन इतिहास सुनाउँछु ।।१४।।
प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।
तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिर्ऋषभस्तत्सुतः स्मृतः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वायम्भुव मनुका पुत्र प्रियव्रत थिए, उनका पुत्र आग्नीध्र, आग्नीध्रका नाभि र नाभिका पुत्रका रूपमा स्वयं भगवान् ऋषभदेव प्रकट हुनुभयो ।।१५।।
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।
अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मोक्ष धर्मको उपदेश गर्ने इच्छाले साक्षात् वासुदेवको अंशबाट अवतार लिनुभएका ऋषभदेवका सय पुत्रहरू थिए, जो सबै वेद–वेदाङ्गका ज्ञाता थिए ।।१६।।
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।
विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्न्ना भारतमद्भुतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पुत्रहरूमा जेठा भरत परम भगवद्भक्त थिए, जसकै नामबाट यो अद्भुत 'भारतवर्ष' प्रसिद्ध भयो ।।१७।।
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् ।
उपासीनंस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भोगहरू भोगिसकेपछि यस पृथ्वीको राज्य त्याग गरी तपस्याद्वारा भगवान्को आराधना गरे र तीन जन्मपछि भगवान्को परम पद प्राप्त गरे ।।१८।।
तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्ततः ।
कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिद्र्विजातयः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः बाँकी पुत्रहरूमध्ये नौ जना यस पृथ्वीका नौवटा द्वीपका राजा भए र एकासी जना पुत्रहरू कर्मकाण्डको मर्यादा सिकाउने ब्राह्मण भए ।।१९।।
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।
श्रमणा वातरशना आत्मविद्याविशारदाः ॥ २० ॥
कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य नौ जना पुत्रहरू परम भाग्यशाली मुनि भए। उनीहरू परमार्थ तत्वको उपदेश गर्ने, दिगम्बर (आकाशलाई नै वस्त्र मान्ने) र आत्मविद्यामा निपुण थिए। उनीहरूको नाम– कवि, हरि, अन्तरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस र करभाजन थियो ।।२०–२१।।
त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् ।
आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती नौ योगेश्वरहरूले यो कार्य–कारण रूप सारा जगत्लाई भगवान्कै स्वरूप र आफूभन्दा अभिन्न मान्दै पृथ्वीमा विचरण गर्न थाले ।।२२।।
अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य–
गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् ।
मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ–
विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको गतिमा कसैको अवरोध थिएन। ती मुक्त मुनिहरू देवता, सिद्ध, साध्य, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर, नाग, विद्याधर, ब्राह्मण र गौलोकहरूमा आफ्नो इच्छाअनुसार निर्बाध रूपमा घुम्ने गर्दथे ।।२३।।
त एकदा निमेः सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया ।
वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मनः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक ती योगीहरू घुम्दै स्वेच्छाले अजनाभ वर्ष (भारतवर्ष) मा पुगे, जहाँ महात्मा राजा निमिले ऋषिहरूसँग मिलेर यज्ञ गरिरहनुभएको थियो ।।२४।।
तान् दृष्ट्वा सूर्यसंकाशान् महाभागवतान् नृपः ।
यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्य जस्ता तेजस्वी ती महाभागवत योगीहरूलाई देख्नासाथ राजा निमि, यज्ञका अग्निहरू र उपस्थित सबै ब्राह्मणहरू आ–आफ्नो आसनबाट सम्मानपूर्वक उठे ।।२५।।
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् ।
प्रीतः सम्पूजयाञ्चक्रे आसनस्थान् यथाऽर्हतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा निमिले उनीहरूलाई परम भगवद्भक्त सम्झेर प्रसन्न भई आसनमा स्वागत गरे र विधिवत् उनीहरूको पूजा–अर्चना गरे ।।२६।।
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । प
प्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नै कान्तिले प्रकाशित, ब्रह्माका पुत्र सनकादि मुनिहरू जस्तै देखिने ती नौ योगेश्वरहरूलाई राजा निमिले अत्यन्त नम्र भई सोध्न थाल्नुभयो ।।२७।।
विदेह उवाच
मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः ।
विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा निमिले भन्नुभयो– म हजुरहरूलाई भगवान् श्रीहरिका साक्षात् पार्षद मान्दछु; किनकि भगवान्का भक्तहरू लोकलाई पवित्र पार्नका लागि नै यसरी पृथ्वीमा विचरण गर्दछन् ।।२८।।
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राणीका लागि क्षणभङ्गुर भए पनि यो मनुष्य शरीर पाउनु दुर्लभ छ; त्यसमा पनि मनुष्य जन्ममा भगवान्का प्रिय भक्तहरूको दर्शन पाउनु त अझ दुर्लभ छ ।।२९।।
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।
संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः अतः हे निष्पाप महात्माहरू! म हजुरहरूसँग परम कल्याणका विषयमा सोध्न चाहन्छु। यस संसारमा आधा क्षणको सत्सङ्ग पनि मनुष्यका लागि ठूलो निधि (खजाना) समान हुन्छ ।।३०।।
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् ।
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि हामी सुन्नका लागि योग्य छौँ भने, हामीलाई ती भागवत धर्महरूको उपदेश दिनुहोस्, जसबाट प्रसन्न भएर अजन्मा भगवान्ले शरणागत भक्तलाई स्वयं आफूलाई नै सुम्पिदिनुहुन्छ ।।३१।।
श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।
प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यत्र्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे वसुदेव! राजा निमिले यसरी सोधेपछि ती महत्तामा योगीहरूले राजा, सभासद् र ऋत्विजहरूको सम्मान गर्दै प्रसन्नतापूर्वक उत्तर दिए ।।३२।।
कविरुवाच
मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य
पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् ।
उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद्
विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः योगी कविले भन्नुभयो– हे राजन्! नाशवान् शरीरलाई 'म' ठान्ने संसारी बुद्धिको भयबाट मुक्त हुनका लागि भगवान् अच्युतको चरणकमलको निरन्तर उपासना नै एक मात्र निर्भय साधन हो। यसैबाट सबै प्रकारका डर नाश हुन्छन् ।।३३।।
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।
अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः अज्ञानी मनुष्यले पनि सजिलै आत्मज्ञान प्राप्त गर्न सकून् भनेर स्वयं भगवान्ले जुन उपायहरू बताउनुभएको छ, तिनलाई नै तिमी 'भागवत धर्म' भनेर बुझ ।।३४।।
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् ।
धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यी धर्महरूको आश्रय लिने व्यक्ति कहिल्यै मार्गबाट विचलित हुँदैन। आँखा चिम्लेर दौडिँदा पनि यस मार्गमा कतै ठेस लाग्ने वा लड्ने डर हुँदैन (अर्थात् विधिको केही त्रुटि भए पनि यसमा हानी हुँदैन) ।।३५।।
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वां
बुद्ध्याऽऽत्मना बाऽनुसृतस्वभावात् ।
करोति यद् यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर, वचन, मन, इन्द्रिय, बुद्धि, अहंकार वा स्वभाववश जे–जे कर्म गरिन्छन्, ती सबैलाई 'भगवान् नारायणकै लागि हो' भनी उहाँमा अर्पण गरिदिनु नै भागवत धर्म हो ।।३६।।
भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्या–
दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।
तन्माययातो बुध आभजेत्तं
भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिस भगवान्बाट विमुख हुन्छ, तब भगवान्को मायाले गर्दा उसलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपको विस्मृति हुन्छ र देहाभिमान पैदा हुन्छ। यसैबाट भय उत्पन्न हुन्छ। अतः बुद्धिमान् पुरुषले गुरुलाई नै आराध्यदेव मानेर अनन्य भक्तिले भगवान्को भजन गर्नुपर्छ ।।३७।।
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो–
र्ध्र्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।
तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो
बुधो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्न वा कल्पनामा नभएका वस्तुहरू पनि सत्य झैँ देखिन्छन्, त्यसरी नै वास्तवमा परमात्माबाहेक अन्य केही नभए पनि मायाले गर्दा द्वैत संसार देखिन्छ। त्यसैले अनेक सङ्कल्प–विकल्प गर्ने मनलाई वशमा राख्नुपर्छ, जसबाट अभय प्राप्त हुन्छ ।।३८।।
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे–
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि
गायन् विलज्जो विचरेदसङ्गः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् चक्रपाणिका मङ्गलमय जन्म र लीलाका कथाहरू सुन्दै र उहाँका पवित्र नामहरूको संकोच नमानी गुणगान गर्दै मानिस संसारी आसक्ति त्यागेर पृथ्वीमा विचरण गरोस् ।।३९।।
एवंव्रतः स्वप्रियनामकीत्र्या
जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।
हसत्यथो रोदिति रौति गाय–
त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो नियमको पालना गर्ने भक्तको हृदय प्रेमले पग्लिन्छ। उनी कहिले ठुलो स्वरले हाँस्छन्, कहिले रुन्छन्, कहिले कराउँछन् त कहिले पागल झैँ नाच्छन्। उनी लोकलाज त्यागेर भगवत् प्रेममा मग्न रहन्छन् ।।४०।।
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च
ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् ।
सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं
यत् किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, तारा, जीव, दिशा, वृक्ष, नदी र समुद्र— जे–जति वस्तुहरू छन्, ती सबैलाई भगवान् श्रीहरिकै शरीर सम्झेर अनन्य भावले प्रणाम गर्नुपर्छ ।।४१।।
भक्तिः परेशानुभवो विरक्ति–
रन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।
प्रपद्यमानस्य यथाऽश्नतः स्यु–
स्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भोजन गर्दा प्रत्येक गाँसमा तृप्ति, पोषण र भोकको निवृत्ति यी तीनै कुरा एकैसाथ हुन्छन्, त्यसरी नै भगवान्को शरणमा जाने भक्तलाई भक्ति, भगवत्–अनुभव र संसारबाट वैराग्य यी तीनै लाभ एकैसाथ प्राप्त हुन्छन् ।।४२।।
इत्यच्युताङ्घ्रि भजतोऽनुवृत्या
भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।
भवन्ति वै भागवतस्य राज–
स्ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसरी निरन्तर भगवान्को भजन गर्नाले भक्ति, वैराग्य र बोध प्राप्त गरी भक्तले साक्षात् परम शान्ति लाभ गर्दछ ।।४३।।
राजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् ।
यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा निमिले सोध्नुभयो– अब मलाई भगवान्का भक्तको लक्षण बताउनुहोस्। भक्तको धर्म कस्तो हुन्छ? उनीहरू कसरी हिँड्छन्, के बोल्छन् र कुन चिह्नले गर्दा उनीहरू भगवान्का प्यारा हुन् भन्ने चिनिन्छ? ।।४४।।
हरिरुवाच सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः ।
भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्का योगी श्रीहरिले भन्नुभयो– जसले सबै प्राणीहरूमा आफ्ना आराध्य भगवान्को उपस्थिति देख्छ र सम्पूर्ण प्राणीलाई भगवान्कै आश्रयमा रहेको अनुभव गर्छ, उही नै 'उत्तम भागवत' (श्रेष्ठ भक्त) हो ।।४५।।
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले ईश्वरमा प्रेम, भक्तहरूमा मित्रता, अज्ञानीमा दया र शत्रुहरूमा उपेक्षाको भाव राख्दछ, उनी 'मध्यम' श्रेणीको भक्त हुन् ।।४६।।
अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।
न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः जो केवल भगवान्को मूर्ति (प्रतिमा) मा मात्र श्रद्धापूर्वक पूजा गर्छ, तर भक्तहरू र अन्य प्राणीहरूको सम्मान गर्दैन, उनी 'साधारण' वा 'प्राकृत' भक्त हुन् ।।४७।।
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।
विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले इन्द्रियहरूद्वारा विषय ग्रहण गर्दा पनि ती सबैलाई विष्णुको माया सम्झेर न त द्वेष गर्छ न त हर्षित नै हुन्छ, उही नै उत्तम भक्त हो ।।४८।।
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो
जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रः ।
संसारधर्मैरविमुह्यमानः
स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को स्मरणमा मग्न रहने भएकाले शरीरका धर्महरू— जन्म, मृत्यु, भोक, तिर्खा, भय र कष्टबाट जो मोहित हुँदैन, उही श्रेष्ठ भक्त हो ।।४९।।
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।
वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चित्तमा विषयवासनाको बीउ कहिल्यै उम्रदैन र जसले केवल भगवान् वासुदेवलाई मात्र आफ्नो आश्रय बनाएको छ, उही उत्तम भक्त हो ।।५०।।
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।
सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः जन्म, कर्म, वर्ण, आश्रम वा जातिको कारणले जसको मनमा देहाभिमान उत्पन्न हुँदैन, उनी नै भगवान्का प्रिय हुन् ।।५१।।
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।
सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको मनमा धन वा शरीरप्रति 'मेरो' र 'अरुको' भन्ने भेदभाव छैन, जो सबै प्राणीमा समान देख्छ र शान्त छ, उही उत्तम भक्त हो ।।५२।।
त्रिभुवनविभवहेतवे ऽप्यकुण्ठ–
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।
न चलति भगवत्पदारविन्दा–
ल्लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तीनै लोकको ऐश्वर्य पाउने लोभमा पनि जसको स्मृति भगवान्को चरणबाट आधा क्षणका लागि पनि विचलित हुँदैन, उही वैष्णवहरूमा श्रेष्ठ हो ।।५३।।
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा–
नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।
हृदि कथमुपसीदतां पुनः
स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी चन्द्रमाको उदय भएपछि सूर्यको ताप रहँदैन, त्यसरी नै भगवान्का चरण–नखको चन्द्रिकाद्वारा जसको हृदयको ताप शान्त भइसकेको छ, त्यहाँ पुनः संसारको दुःख कसरी आउन सक्छ? ।।५४।।
विसृजति
हृदयं न यस्य साक्षा– द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।
प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः
स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ ५५ ॥
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे
द्वितीयोध्यायः ।। २ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
कथा सारांश्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्धको दोस्रो अध्याय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र आध्यात्मिक रहस्यले भरिएको छ। यस अध्यायमा देवर्षि नारद र वसुदेवबीचको संवादबाट कथाको प्रारम्भ हुन्छ। द्वारकामा बसोबास गरिरहनुभएका नारदजीलाई वसुदेवले परम कल्याणको मार्ग र भागवत धर्मका बारेमा सोध्नुहुन्छ। वसुदेवले आफ्नो पूर्वजन्ममा मोक्षको सट्टा सन्तान मागेकोमा पछुतो मान्दै अब वास्तविक आत्मज्ञानको इच्छा राख्नुभएको छ। नारदजीले वसुदेवको प्रश्नको प्रशंसा गर्दै राजा निमि र नौ योगेश्वरहरूको प्राचीन इतिहास सुनाउनुहुन्छ। स्वायम्भुव मनुका वंशज भगवान् ऋषभदेवका सय पुत्रहरूमध्ये नौ जना महान् योगी भएका थिए। ती नौ योगेश्वरहरू पृथ्वीमा विचरण गर्दै एकपटक राजा निमिको यज्ञमा पुगेका थिए। राजा निमिले उनीहरूलाई देखेर अत्यन्तै आदरपूर्वक स्वागत गर्दै मानव जीवनको दुर्लभता र परम श्रेयका बारेमा प्रश्न गर्नुभयो। पहिलो योगेश्वर कविले भागवत धर्मको व्याख्या गर्दै भगवान्मा सर्वस्व अर्पण गर्नु नै वास्तविक धर्म भएको बताउनुभयो। दोस्रो योगेश्वर हरिले उत्तम, मध्यम र साधारण गरी तीन प्रकारका भक्तहरूको लक्षण स्पष्ट पार्नुभयो। यस अध्यायले संसारको भयबाट मुक्त हुनका लागि केवल भगवान्कै शरणमा जानु पर्ने कुरामा जोड दिएको छ। भागवत धर्म यति सरल र शक्तिशाली छ कि यसलाई अनुसरण गर्दा कुनै विघ्नबाधाको डर हुँदैन। मनुष्य शरीर क्षणभङ्गुर भए पनि यसको प्रयोग सत्सङ्ग र भगवत्प्राप्तिका लागि गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। सत्सङ्गलाई यस अध्यायमा संसारको सबैभन्दा ठूलो निधिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। भक्तिको माध्यमबाट कसरी वैराग्य र ज्ञान स्वतः प्राप्त हुन्छन् भन्ने कुरा भोजनको दृष्टान्त दिएर सम्झाइएको छ। अन्त्यमा, साँचो भक्तले सबै प्राणीमा ईश्वरको दर्शन गर्छ र अहंकारबाट मुक्त रहन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पारिएको छ। यो अध्याय भागवत दर्शनको जग मानिन्छ जसले गृहस्थ जीवनमा रहेर पनि परमात्मालाई कसरी पाउन सकिन्छ भन्ने मार्ग देखाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन र अद्वैत मार्गसँग सम्बन्धित छ। यसले 'भागवत धर्म' लाई केवल पूजापाठको रूपमा मात्र नहेरी जीवनको पूर्ण समर्पणका रूपमा व्याख्या गर्दछ। दर्शनका अनुसार संसारमा जे–जति द्वैत देखिन्छ, त्यो सबै मनको कल्पना र भगवान्को मायाको परिणाम हो। 'अविद्यमानोऽप्यवभाति' अर्थात् वास्तवमा नभएको वस्तु पनि अज्ञानताका कारण सत्य जस्तो देखिनु नै संसारको भ्रम हो। 'सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः' भन्ने सूत्रले सर्वेश्वरवाद र अद्वैत दर्शनको समन्वय गर्दछ, जहाँ प्रत्येक जीवमा परमात्माको अंश देखिन्छ। यसले जीवलाई देहाभिमानबाट मुक्त भई आत्मस्वरूपमा स्थित हुन प्रेरित गर्दछ। भक्तिको प्रक्रियामा ज्ञान र वैराग्यलाई अनिवार्य परिणामका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। कर्मयोगको दार्शनिक पक्षलाई यहाँ 'नारायणायति समर्पयेत्तत्' भन्दै सबै कर्मको फल ईश्वरमा त्याग गर्ने सन्देश दिइएको छ। यस दर्शनले मानिसलाई भयमुक्त गराई अभय पद प्राप्त गर्न मनको निग्रहलाई अनिवार्य सर्त मानेको छ। अन्त्यमा, यो अध्यायले प्रतिपादन गर्दछ कि साँचो ज्ञान भनेको सूचनाको संकलन होइन, बरु ईश्वरसँगको अनन्य र प्रेमपूर्ण सम्बन्ध हो।
No comments:
Post a Comment