एकादशः स्कंधः अथ द्वितीयोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
गोबिन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।
अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ।। १।।
शुकदेवले भन्नुभयो– हे राजा परीक्षित् ! श्रीकृष्णको दर्शनमा लालयित भएका नारदजी कृष्णवाट सुरक्षित द्वारकामा वहाँको दर्शनको लागि बारम्बार जाने गर्नुहुन्थ्यो ।।१।।
को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् ।
न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमैः ।। २ ।।
सक्षम इन्द्रियले सहित भएको भएपनि सबैतिरबाट मृत्युले सताइएको यस्तो कुन चाँही प्राणि होला जो ब्रह्मादि देवताहरुले समेत उपासना गर्ने भगवान्को चरणारन्दिको उपासना नगर्ने ? ।।२।।
तमेकदा तु देवर्षि वसुदेवो गृहागतम् ।
अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ।। ३।।
एकदिन वसुदेवले आफ्नो घरमा आउनुभएका नारद मुनिलाई सुखपूर्वक बसाएर राम्रोसंग पूजा र प्रणाम गरीसके पतिछ नारदलाई सोधे ।।३।।
वसुदेव उवाच–
भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।
कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवत्र्मनाम् ।। ४ ।।
वसुदेवले भने– हे मुनीश्वर जसरी पितामाताको आगमनले सन्तानलाई कल्याण गर्दछ त्यस्तै हजुर जस्ता महात्माका आगमन सम्पूर्ण प्राणिको कल्याणका लागि हुन्छ ।।४।।
भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ।। ५ ।।
देवताहरूको चरित्र प्राणिहरुको सुखका लागि पनि हुन्छ र दुःखका लागि पनि हुन्छ । तर हजुर जस्ता भगवद्भक्तले सबैलाई सुख मात्र दिनुहुन्छ ।।५।।
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् ।
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ।। ६ ।।
जुन भावले मानिसले भजन आराधना गर्दछन्, देवता पनि त्यस्तै फल दिन्छन्, अर्थात् कर्म अनुसार फल दिने हुन्छन्, हजुरहरू सधैं राम्रो फल दिनुहुन्छ ।।६।।
ब्रह्मस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव ।
याञ्छ्रुत्वा श्रद्धया मत्र्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ।। ७ ।।
हे देवर्षि ! हजुर दयालु हुनुहुन्छ । त्यसैले म हजुर संग भागवत धर्मका बारेमा सोध्दचु । जुन धर्मलाई श्रद्धापूर्वक सुन्नाले मर्ने भएका मानिस यो संसारबाट मुक्त भएर पार पाउँदछ ।। ७ ।।
अहं किल पुराऽनन्तं प्रजाऽर्थो भुवि मुक्तिदम् ।
अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ।। ८ ।।
मैले पैलो जन्ममा मुक्तिदाता भगवान्लाई सन्तानको चाहनाले मात्र प्रार्थना गरें । भगवान्को मायाको मोहमा परी मोक्ष माग्न सकिनँ ।। ८ ।।
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात् ।
मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत ।। ९ ।।
विभिन्न कर्म गरिने भएको संसारको भयबाट तपाईंहरूजस्ता महात्माको उपदेशले सजिलै पार हुन सक्ने हुनाले हामीलाई यस्ता कुराको उपदेश दिनुहोस् ।।९।।
श्रीशुक उवाच
राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।
प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरेः संस्मारितो गुणैः ।। १० ।।
श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे राजा परीक्षित बुद्धिमान् वसुदेवले नारदसंग यस्तो प्रश्न गरेपछि नारदलाई भगवान्को भगवानको गुणको याद आयो र मुनिले खुशी भएर वसुदेवलाई भन्नुभयो ।।१०।।
सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।
यत् पृच्छ्से भागवतान् धर्मास्त्वं विश्वभावनान् ।। ११ ।।
नारदले भन्नुभयो– हे बसुदेव ! तपाईंले अत्यन्त राम्रो प्रश्न गर्नुभयो विश्वलाई नै पवित्र गराउने भागवत धर्मको बारेमा प्रश्न सोध्न्ु भएको छ ।।११।।
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदतो वानुमोदितः ।
सद्यः पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्वहोऽपि हि ।। १२ ।।
यो भागवत धर्मलाई मानिसले सुनेको, पढेको, ध्यान गरेको, श्रद्धापूर्वक आदर गरेको छ र अरुले गरेको चाचरणको प्रशंसा मात्र भएपनि गरेको छ भने देवता र विश्वकै द्रोह गरेता पनि यस धर्मले उसलाई पवित्र पार्दछ ।। १२।।
त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ।। १३ ।।
हे वसुदेव ! हजुरंले आज म माथि ठूलो कल्याण गर्नुभो किनकि जसको कीर्तन र धर्म श्रवण गर्दा पुण्य मिल्दछ, त्यस्ता मंगलमय भगवान्को मलाई सम्झना गराइदिनुभयो ।।१३।।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः ।। १४ ।।
यस भागवत धर्मको विषयमा महात्मा निमिको र ऋषभदेवका छोराहरूका बीचको पुरानो इतिहासको उदाहरण दिन्छु ।। १४ ।।
प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।
तस्याग्नीधस्ततो नाभिर्ऋषभस्तत्सुतः स्मृतः ।। १५ ।।
पहिले स्वायंभुव मनुका छोरा प्रियव्रत थिए उनका छोरा आग्निध्र भए आग्निध्रका छोरा नाभि भए र नाभिका छोरा ऋषभ भए ।।१५।।
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।
अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ।। १६ ।।
ऋषभलाई मोक्ष धर्मको उपदेश गर्नको लागि साक्षात वासुदेवको अंसावतार भनेर भन्दछन् । ऋषभदेवका छोरा वेदादि सास्त्रमा परंगत भएका सय भाइ छोरा थिए ।।१६।।
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।
विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्न्ना भारतमद्भुतम् ।। १७ ।।
तीमध्ये भगवद्भक्त जेठा भरत नामका थिए, जसको नामबाट यो वर्षलाई भारत वर्ष भएको हो भनेर भन्दछन् ।।१७।।
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् ।
उपासीनंस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः ।। १८ ।।
ती भरतले पृथ्वीको भोग भोग गरिसकेपछि राज्य छाडेर तीन जन्म सम्म भगवानको तपस्या गरेर भगवान्को धाम प्राप्त गरे ।।१८।।
तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्ततः ।
कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिद्र्विजातयः ।। १९ ।।
भरतका सय भाइ छोरा मध्ये नौ भाइ यसै भूमण्डलका नौ द्वीपका राजा भए, एकासी भाइ कर्ममार्गमा लागेका ब्राह्मण भए ।।१९।।
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।
श्रमणा वातरशना आत्मविद्याविशारदाः ।। २० ।।
कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ।। २१ ।।
अरु नौ भाइ कविः, हरिः, अन्तरिक्षः, प्रबुद्धः, पिप्पलायनः, आविर्होत्रः, द्रुमिलः, चमसः, करभाजनः चाँही परमार्थ निरुपण गर्ने, आत्मज्ञान गर्ने, दिगम्बर र आत्मविद्यामा निपुण सिद्धमुनिको रूपमा प्राप्त भए ।।२०–२१।।
त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् ।
आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ।। २२ ।।
ती नौ योगीश्वरहरू कार्यकारणरुप जगतलाई भगवान् स्वरूप मानेर यो विश्वलाई आफूदेखि अभिन्न देख्तै पृथिवीमा घुम्न लागे ।।२२।।
अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य–
गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् ।
मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ–
विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ।। २३ ।।
ती नव योगेश्वरहरु जहाँ पनि जान सक्दथे उनीहरुलाई रोकतोक थिएन । ती योगीहरू सिद्ध, साध्य, गन्धर्व, यक्ष, नर, किन्नर, नाग, मुनि, चारण, भूतनाथ, विद्याधर, ब्राह्मण र गाइको लोकमा आफूखुशी घुम्न लागे ।। २३ ।।
त एकदा निमेः सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया ।
वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मनः ।। २४ ।।
एकदिन ती योगीहरु आफ्नो इच्छाले घुम्दै अजनाभ वर्ष भारत वर्षमा जहाँ महात्मा राजा निमिले ऋषिहरूको साथमो ठाउँ पुगे ।।२४।।
तान् दृष्ट्वा सूर्यसंकाशान् महाभागवतान् नृपः ।
यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे ।। २५ ।।
सूर्यजस्ता तेजिला भगवान्का परमभक्त भएका ती योगीहरूलाई देखे राजा निमि, आहवनीय आदि अग्निहरु र अन्य ब्राह्मणहरू सबै आफ्नो आफ्नो आसनबाट उठे ।।२५।।
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् ।
प्रीतः सम्पूजयाञ्चक्रे आसनस्थान् यथाऽर्हतः ।। २६ ।।
राजा निमिले तिनीहरूलाई भगवद्भक्त भन्ने बुझेर आसनमा बसाली योग्यता अनुसार प्रेमपूर्वक यथायोग्य पूजा गरे ।।२६।।
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव ।
पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः ।। २७ ।।
आफ्नो कान्तिले उज्जल भएका ती योगीश्वर सनत्कुमार आदि ब्रह्माजीका छोरा जस्तै देखिने ती नव योगीश्वरलाई राजा निमिले ज्यादै खुशी भई नम्र भएर सोध्न लागे ।।२७।।
विदेह उवाच
मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः ।
विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ।। २८ ।।
राजा निमिले भने– हजुरहरूलाई भगवान् श्रीहरिका साक्षात् पार्षद नै ठान्दछु, किनकि भगवान्का पार्षदहरू लोकका प्राणीहरूलाई पवित्र पार्नका निमित्त नै घुमिरहन्छन् ।।२८।।
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ।। २९ ।।
जीवको लागि एकैक्षणमा नाश हुने भएपनि मनुष्य शरीर प्राप्त गर्नु नै दुर्लभ छ, त्यसमा पनि मनुष्य जन्म प्राप्त गरेपछि भगवान्का भक्तहरूको दर्शन पाउनु अति दुर्लभ छ भन्ने मेरो विचार छ ।। २९ ।।
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।
संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम् ।। ३० ।।
यसकारण हे पुण्यात्मा महात्माहरु म हजुरहरु संग यो प्रश्न गर्छु कि संसारमा परमकल्याणको स्वरुप के हो ? के गर्दा सधैं कल्याण हुन्छ ? तपाईंहरू जस्ता सज्जनको सङ्गत आधा क्षण मात्र भयो भने पनि मनुष्यको लागि आनन्दको खानी समान हुन्छ ।।३०।।
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् ।
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः ।। ३१ ।।
यदि हामी सुन्न योग्य छौं अथवा सुन्ने अधिकारी हौं भने हजुरहरुले यस्तो भागवत धर्मको उपदेश बताइदिनुहोस् जुन धर्मले अजन्मा भगवान् प्रसन्न भएर शरणागत भक्तहरुका लागि आफैँलाई पनि सुम्पिनुहुन्छ ।।३१।।
श्रीनारद उवाच
एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।
प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यत्र्विजं नृपम् ।। ३२ ।।
नारदले भन्नुभयो– हे वसुदेवजी ! यसरी राजा निमिले प्रश्न सोधेपछि ती महात्माले राजा निमिको प्रश्नलाई सम्मान गर्दै खुशी भएर सभासद् र ब्राह्मणले सहित राजालाई भन्नलागे ।।३२।।
कविरुवाच
मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य
पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् ।
उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद्
विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ।। ३३ ।।
महर्षि कविले भने— हे राजन् ! भक्तको हृदयबाट टाढा नरहनु हुने भगवान अच्युत अच्युतको चरणको निरन्तर उपासना नै यस संसारमा परम कल्याणको साधन हो । जुन सर्वथा भय रहित हुन्छ । यो नै मेरो मत हो । यो देहलाई म भन्ने बुद्धि ग्रसित भएकाहरूको निम्ति भगवान्को उपासनाल सबै डरलाई भगाइदिन्छ ।।३३।।
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।
अञ्जः पुंसामविदुषांं विद्धि भागवतान् हि तान् ।। ३४ ।।
अज्ञानी मनुष्यले पनि सजिलै आत्मज्ञान प्राप्तिको लागि भगवान्ले
जुन उपायहरू बताउनुभएको छ, त्यही उपायलाई नै भागवतधर्म भनेर तिमीले जान ।।३४।।
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् ।
धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ।। ३५ ।।
जुन भागवत धर्मको आश्रय लिने मानिस मनुष्यहरूमा कहिल्यै विघ्नमा पर्दैनन् अर्थात् विघ्नबाधा आउँदैनन्, भागवत धर्मको भजन श्रवण आदि विधिको त्रुटि भयो भने पनि उसमा कुनै डर हुँदैन अरु धर्ममा श्रद्धा, विधि आदि नपुग्ने डर हुन्छ तर भागवत धर्ममा यस्तो हुदैन ।।३५।।
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वां
बुद्ध्याऽऽत्मना बाऽनुसृतस्वभावात् ।
करोति यद् यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयेत्तत् ।। ३६ ।।
भावार्थ टीका ः यो शरीरले, मनले, इन्द्रियले, बुद्धिले, अथवा ब्राह्मणत्व आदि जातीयताको अहंकारले जे जे कर्महरु गरिन्छन् ती सबै कर्महरू नारायण भगवान्मा अर्पण गर्नु नै भागवत धर्म हो ।।३६।।
भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्या–
दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।
तन्माऽययाती बुध आभजेत्तं
भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ।। ३७ ।।
जो मानिस भगवान् बाट विमुख हुन्छ, त्यो बेलामा उसले भगवान्को मायाले भगवत्स्वरूपको विस्मृति हुन जान्छ र ’म नै देह हुँ’ भन्ने यस्तो उल्टो बुद्धि हुन्छ जसको कारण मानिसलाई रोग, बुढ्याई आदिको डरले सताउँदछ । त्यसैले आफ्नो गुरुलाई देवतास्वरूप मानेर भक्तिपूर्वक भगवान्को आराधना गरोस् ।।३७।।
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो–
ध्र्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।
तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो
बुधो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात् ।। ३८ ।।
हे राजन् ! वास्तविकता यो हो कि परमात्मा बाहेक अर्को कुने पदार्थ छैन तापनि त्यसको छायाँ देखिन पुगिन्छ । जसरी सपनामा देखिएका वस्तुहरू नभए पनि देखिन्छन् अथवा जाग्रत अवस्थामो बुध्दिको भ्रमले गर्दा अनेक किसिमको वस्तु भएको भान हुन्छ । त्यसैले विद्वान् पुरुषले आफ्नो मनलाई वशमा लिएर एक भगवान्को मात्र आश्रय लिनुपर्दछ जसले गर्दा कुनै डर पनि हुँदैन, अभय प्राप्त हुन्छ ।।३८।।
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे–
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि
गायन् विलज्जो विचरेदसङ्गः ।। ३९ ।।
भगवान् नारायणले लोके कल्याणका निमित्त जे जति जन्म कर्म भयो ती प्रसिध्द लीला र भगवानका नामहरुलाई आशक्ति रहित भएर लाज संकोच त्यागेर संकोच नमानी भगवान्का ती कर्म र नामको गुणगान गाउँदै असङ्गभावले पृथिवीमा डुलोस् ।।३९।।
एवंव्रतः स्वप्रियनामकीत्र्या
जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।
हसत्यथो रोदिति रौति गाय–
त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः ।। ४० ।।
यस्तो नियमको पालना गरेर भगवान्को गुणगान गर्ने मानिसको हरि भगवान्को प्रेममा बगेर कहिले कीर्तनं, गाना गाउँछ, कहिले पागल जस्तो नाच्तछ र कहिले हाँस्दछ । कहिले रुन्छ त कहिले कराउन पुग्दछ । यसरी हरिभक्तिले गर्दा त्यो मानिस संसारी मानिस भन्दा वेग्लै हुन्छ ।।४०।।
खं वायुमग्निं–सलिलं महीं च
ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् ।
सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं
यत् किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ।। ४१ ।।
आकाश, वायु, अग्नि, पानी, पृथ्वी, तेज, प्राणी, दिशाहरू, वृक्ष, नदी, समुद्र आदि जति पनि प्राणी छन् यी सबैलाई भगवान्को स्वरूप सम्झेर अनन्य भावले प्रणाम गरोस् ।।४१।।
भक्तिः परेशानुभवो विरक्ति–
रन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।
प्रपद्यमानस्य यथाऽश्नतः स्यु–
स्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ।। ४२ ।।
जसरी भोकाएको मान्छेले भोजन गर्दा हरेक गाँसमा तृप्ति हुन्छ तुष्टि हुन्छ, शरीरलाई शक्ति मिल्दछ र (क्षुधा) भोकनाश यी तीनै कुरा एकैपटक हुन्छन्, त्यसरी नै हरि भजन गर्नेको पनि भगवान्मा भक्ति, परमात्माको अनुभव र संसारमा वैराग्य यी तीनै काम एकै साग प्राप्त हुन्छन् ।।४२।।
इत्यच्युताङ्घ्रि भजतोऽनुवृत्या
भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।
भवन्ति वै भागवतस्य राज–
स्ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ।। ४३ ।।
यसरी निरन्तर भगवानको भजन गर्ने प्राणीले भक्ति, वैराग्य र भगवान् स्वरूपको प्राप्त गर्दछ र उसलाई परम शान्ति मिल्दछ ।।४३।।
राजोवाच
अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् ।
यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः ।। ४४ ।।
राजाले निमिले सोधे– अब भगवान्भक्तको लक्षणको विषयमा बताउनुहोस् । भगवद्भक्तको धर्म कस्तो हुन्छ र त्यो धर्म के हो ? उसको स्वभाव कस्तो हुन्छ ? कसरी काम गर्दछ? कसरी बोल्छ ? र कुन लक्षणले भगवान्को प्यारो भन्ने जानिन्छ ।। ४४ ।।
हरिरुवाच
सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः ।
भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ।। ४५ ।।
अर्का हरि नामक योगीले भन्नुभयो– सबै प्राणीहरुमा अवस्थित आत्मरुप परमात्मा रहेको देख्दछ र आत्मास्वरूपी भगवान्मा सबै प्राणी रहेका छन् भन्ने भावनाले हेर्दछ भने त्यस्तो भक्त नै भगवान्को उत्तम भक्त मानिन्छ ।।४५।।
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ।। ४६ ।।
जसले ईश्वरमा प्रेम, भगवद्भक्तमा मित्रता, अज्ञानीमा दया, र सत्रुहरुमा उपेक्षा गर्दछ, त्यो मध्यम प्रकारको भक्त मानिन्छ ।।४६ ।।
अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।
न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ।। ४७ ।।
जो श्रद्धापूर्वक भगवान्को प्रतिमामा पूजा गर्दछ, तर भगवद्भक्त र अरु कसैको पूजा गर्दैन भने त्यो साधारण भक्त मानिन्छ ।।४७ ।।
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।
विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ।। ४८ ।।
जसले यो सारा विश्वलाई भगवान्को मायाको रुपमा हो भन्ने ठान्दछ र इन्द्रियद्वारा देह, इन्द्रिय, मन, प्राण र बुद्धिका विषयवस ग्रहण गरेर पनि न द्वेष गर्छ, न त खुसी नै हुन्छ भने त्यो भगवान्को उत्तम भक्त मानिन्छ ।।४८ ।।
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो
जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रः ।
संसारधर्मैरविमुह्यमानः
स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ।। ४९ ।।
निरन्तर रुपमा भगवान्को स्मरण गर्नाले, जो जन्म, मरण, भोक, तीखा, डर र थकाइहरू सांसारिक धर्म बाट मोहित हुदैन, त्यो नै भगवान्को श्रेष्ट भक्त भनेर मानिन्छ ।।४९।।
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।
वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ।। ५० ।।
जसको चित्तमा कामना विषयभोगको इच्छा उत्पन्न हुँदैन, जसले एक मात्र भगवान् वासुदेवको आश्रय लिएको हुन्छ, त्यो उत्तम भक्त मानिन्छ ।।५०।।
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।
सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरेः प्रियः ।। ५१ ।।
जन्म, कर्म, वर्ण, आश्रम, जातिको आधारमा जसको यो देह ’म’ भन्ने अहङ्कार पैदा हुँदैन, त्यो भगवान्को प्यारो हुन्छ ।।५१।।
न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।
सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ।। ५२ ।।
जसको यो शरीरमा वा धनमा आफ्नो र अरुको भन्ने फरक देखतेन सबै प्राणीमा बराबर देख्ने र शान्त स्वभावको छ, त्यो उत्तम भक्त भनिन्छ ।।५२।।
त्रिभुवनविभवहेतवे ऽप्यकुण्ठ–
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।
न चलति भगवत्पदारविन्दा–
ल्लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ।। ५३ ।।
तीनै लोकको ऐश्वर्य मिल्दा पनि जस्को चित्त देवताले पनि चाहने भगवान्को चरणकमलबाट आधा क्षणमात्र पनि अलग हुँदैन, र लगातार भगवान्को भजनमा लाग्दछ, त्यो ब्यक्ति नै भगवान्को उत्तम भक्त हो ।। ५३ ।।
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा–
नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।
हृदि कथमुपसीदतां पुनः स
प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ।। ५४ ।।
जसरी चन्द्रमा उदाए पछि सूर्यको ताप हराएर जान्छ त्यसैगरी भगवान्का पाउको औंलाका नङरुपी मणिको शीतलताले भगवान्का भक्तको सबै तापको नाश भैसकेको हुन्छ भने फेरि त्यो ताप कसरी उत्पन्न हुन्छ ? ।।५४।।
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा–
द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।
प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः
स भवति भागवतप्रधान उक्तः ।। ५५ ।।
नजान्दा पनि विवशमा परी भगवान्को नाम उच्चारण गर्नेको पनि सबै पापलाई नाश गरिदिनुहुने भगवान्का चरणकमल प्रेमरूप डोरीद्वारा बाँधिनुभएको भगवान्ले जस्को चित्त छोड्न सक्नुहुन्न त्यो जसको हृदयमा भगवान्को स्थाई रुपले विराजमान हुनभएको हुन्छ भने त्यस्ता भक्तलाई उत्तम भक्त हुन भनेर बताइएको छ ।।५५।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे द्वितीयोध्यायः ।। २ ।।
No comments:
Post a Comment