श्रीमद्भागवत महापुराण
(षष्ठः स्कन्धः – चतुर्दशोऽध्यायः
श्रीपरीक्षिदुवाच –
रजस्तमःस्वभावस्य
ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मनः ।
नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मतिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— हे ब्रह्मन्! वृत्रासुर रजोगुणी र तमोगुणी स्वभावको थियो। उसले देवताहरूलाई धेरै दुःख दिएर पाप पनि गरेको थियो। यस्तो अवस्थामा कसरी उसको मति भगवान् नारायणको चरणमा दृढ हुन गयो? ।। १ ।।
देवानां शुद्धसत्त्वानां ऋषीणां चामलात्मनाम् ।
भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध सत्त्वमय देवता तथा निर्मल अन्तःकरण भएका ऋषिहरूमा समेत भगवान् मुकुन्दको चरणमा अनन्य भक्ति प्रायः उत्पन्न हुँदैन भने एउटा असुरमा कसरी भयो? ।। २ ।।
रजोभिः समसङ्ख्याताः पार्थिवैरिह जन्तवः ।
तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! यस जगत्मा प्राणीहरूको सङ्ख्या पृथ्वीको धूलोका कण जस्तै असङ्ख्य छ। तीमध्ये मानिस आदि थोरै जीवहरूले मात्र आफ्नो वास्तविक कल्याणको चेष्टा गर्दछन् ।। ३ ।।
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम ।
मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन् मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विजोत्तम! ती कल्याण चाहनेहरूमध्ये पनि मोक्षको इच्छा राख्नेहरू थोरै हुन्छन्। हजारौँ मुमुक्षुहरूमध्ये विरलैले मात्र सिद्धि वा मुक्ति प्राप्त गर्दछन् ।। ४ ।।
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामुने! मुक्त र सिद्ध भएका करोडौँ पुरुषहरूमा पनि भगवान् नारायणको अनन्य भक्त र प्रशान्त आत्मा भएको महापुरुष पाउन अत्यन्तै दुर्लभ छ ।। ५ ।।
वृत्रस्तु स कथं पापः सर्वलोकोपतापनः ।
इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत् संग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो अवस्थामा, सबै लोकलाई सताउने पापी वृत्रासुरको यस्तो भयङ्कर युद्धको समयमा पनि भगवान् श्रीकृष्णमा कसरी यति दृढ बुद्धि भयो? ।। ६ ।।
अत्र नः संशयो भूयान् श्रोतुं कौतूहलं प्रभो ।
यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! यस विषयमा मलाई ठुलो सन्देह र सुन्ने कौतूहल छ। जसले युद्धमा आफ्नो पौरुषद्वारा देवराज इन्द्रलाई समेत आश्चर्यचकित र सन्तुष्ट तुल्यायो, उसको रहस्य के हो? ।। ७ ।।
परीक्षितोऽथ संप्रश्नं भगवान् बादरायणिः ।
निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— हे ऋषिहरू! भगवान् शुकदेवजीले श्रद्धालु राजा परीक्षितको यस्तो सुन्दर प्रश्न सुनेर उनको प्रशंसा गर्दै यस प्रकार भन्नुभयो ।। ८ ।।
श्रीशुक उवाच –
श्रृणुषु अवहितो राजन् इतिहासं इमं यथा ।
श्रृतं द्वैपायनमुखात् नारदाद् देवलादपि ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! मैले आफ्ना पिता व्यासजी, देवर्षि नारद र महर्षि देवलको मुखबाट सुनेको यो प्राचीन इतिहास म तिमीलाई सुनाउँछु, सावधान भएर सुन ।। ९ ।।
आसीद् राजा सार्वभौमः शूरसेनेषु वै नृप ।
चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत् कामधुङ्मही ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा शूरसेन देशमा चित्रकेतु नामका चक्रवर्ती महाराज थिए। उनको राज्यमा पृथ्वी स्वयंले प्रजाको इच्छा अनुसारका वस्तुहरू प्रदान गर्थिन् ।। १० ।।
तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् ।
सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उनका एक करोड रानीहरू थिए। राजा स्वयं सन्तान उत्पन्न गर्न समर्थ भए पनि ती रानीहरूमध्ये कसैबाट पनि सन्तान प्राप्त हुन सकेन ।। ११ ।।
रूपौदार्यवयोजन्म विद्यैश्वर्यश्रियादिभिः ।
सम्पन्नस्य गुणैः सर्वैः चिन्ता वन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज चित्रकेतु रूप, उदारता, युवावस्था, कुल, विद्या र ऐश्वर्य आदि सबै गुणले सम्पन्न थिए। तापनि सन्तानहीन भएकाले ती 'वन्ध्यापति' राजा ठुलो चिन्तामा थिए ।। १२ ।।
न तस्य सम्पदः सर्वा महिष्यो वामलोचनाः ।
सार्वभौमस्य भूश्चेयं अभवन् प्रीतिहेतवः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण पृथ्वीको एकछत्र साम्राज्य, अतुल सम्पत्ति र सुन्दरी रानीहरू भएर पनि सन्तानको अभावमा राजालाई ती कुनै पनि कुराले सुख दिन सकेनन् ।। १३ ।।
तस्यैकदा तु भवनं अङ्गिरा भगवान् ऋषिः ।
लोकान् अनुचरन् एतान् उपागच्छद् यदृच्छया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान् अङ्गिरा ऋषि घुम्दै जाँदा इच्छा अनुसार राजा चित्रकेतुको महलमा पुग्नुभयो ।। १४ ।।
तं पूजयित्वा विधिवत् प्रत्युत्थानार्हणादिभिः ।
कृतातिथ्यमुपासीदत् सुखासीनं समाहितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले ऋषिको प्रत्युत्थान र अर्घ्य आदिद्वारा विधिपूर्वक पूजा र आतिथ्य सत्कार गरे। त्यसपछि सुखपूर्वक बसेका ऋषिको नजिक राजा पनि एकाग्र भएर बसे ।। १५ ।।
महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ ।
प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज! भुइँमा अत्यन्त विनम्र भएर बसेका चित्रकेतुको आदर गर्दै महर्षि अङ्गिराले उनलाई सम्बोधन गरी यस प्रकार भन्नुभयो ।। १६ ।।
अङ्गिरा उवाच –
अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथाऽऽत्मनः ।
यथा प्रकृतिभिर्गुप्तः पुमान् राजा च सप्तभिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अङ्गिरा ऋषिले भन्नुभयो— हे राजन्! के तिम्रो र तिम्रा राज्यका प्रकृतिहरूको कुशलता छ? जसरी जीवात्मा सात आवरणले सुरक्षित हुन्छ, त्यसरी नै राजा पनि मन्त्री, राष्ट्र, दुर्ग, कोष, दण्ड र मित्र आदि सात प्रकृतिद्वारा सुरक्षित हुनुपर्दछ ।। १७ ।।
आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् ।
राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधयः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरेन्द्र! यदि राजाले आफ्ना प्रकृतिहरूलाई र प्रकृतिहरूले राजालाई विश्वास गरी एक-अर्कामा आश्रित भए भने मात्र राज्यमा सुख र श्रेय प्राप्त हुन्छ ।। १८ ।।
अपि दाराः प्रजामात्या भृत्याः श्रेण्योऽथ मन्त्रिणः ।
पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! के तिम्रा रानी, प्रजा, मन्त्री, सेवक, व्यापारी र नगरवासीहरू तिम्रो वशमा छन्? ।। १९ ।।
यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात् सर्वे तद्वशगा इमे ।
लोकाः सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिताः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको आफ्नो मन वशमा हुन्छ, उसलाई सबैले आदर गर्दछन्। सबै लोक र लोकपालहरूले पनि त्यस्ता राजालाई उपहार दिई सेवा गर्दछन् ।। २० ।।
आत्मनः प्रीयते नात्मा परतः स्वत एव वा ।
लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर म तिमीलाई सन्तुष्ट देख्दिनँ। तिम्रो मुखमा कुनै गहिरो चिन्ताको झलक देखिन्छ। के तिम्रो कुनै कामना अपूर्ण छ वा अरू कसैका कारण तिमी दुःखी छौ? ।। २१ ।।
एवं विकल्पितो राजन्विदुषा मुनिनापि सः ।
प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! विद्वान् मुनिले यसरी सोधेपछि सन्तानको इच्छा राख्ने चित्रकेतुले विनम्रतापूर्वक मुनिलाई आफ्नो व्यथा सुनाए ।। २२ ।।
चित्रकेतुरुवाच –
भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः ।
योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा चित्रकेतुले भने— हे भगवन्! तपस्या, ज्ञान र समाधिद्वारा पाप नष्ट गरिसकेका तपाईँ जस्ता योगीहरूका लागि प्राणीहरूको बाहिर वा भित्रको कुरा के अज्ञात छ र? ।। २३ ।।
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन् आत्मनि चिन्तितम् ।
भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! सबै कुरा थाहा भएर पनि तपाईँले सोध्नुभएकाले म तपाईँकै आज्ञा र प्रेरणाले आफ्नो मनको चिन्ता व्यक्त गर्दछु ।। २४ ।।
लोकपालैरपि प्रार्थ्याः साम्राज्यैश्वर्यसम्पदः ।
न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्कामं इवापरे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकपालहरूले समेत इच्छा गर्ने यो साम्राज्य र ऐश्वर्यले मलाई खुसी दिन सकेको छैन। जसरी भोको मानिसलाई अरू कुनै भोगले तृप्त पार्न सक्दैन, त्यसरी नै सन्तानहीन मलाई यो राज्यभारले सुख दिएको छैन ।। २५ ।।
ततः पाहि महाभाग पूर्वैः सह गतं तमः ।
यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि नः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! म र मेरा पितृहरू पिण्डदान पाउने आशा नभएर अन्धकारमय नरकको भयमा छौँ। अतः तपाईँले कृपा गरी मलाई सन्तान प्रदान गर्नुहोस्, ताकि हामी यो दुस्तर नरकबाट पार हुन सकौँ ।। २६ ।।
श्रीशुक उवाच –
इत्यर्थितः स भगवान्कृपालुर्ब्रह्मणः सुतः ।
श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद् विभुः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— राजाको यस्तो बिन्ती सुनेपछि ब्रह्माका छोरा परम कृपालु अङ्गिरा ऋषिले त्वष्टा देवताको उद्देश्यले चरु तयार गरी यज्ञ गर्नुभयो ।। २७ ।।
ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत ।
नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विजः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित)! राजाकी जेठी र श्रेष्ठ महारानी कृतद्युतिलाई मुनिले यज्ञको प्रसाद (चरु) खान दिनुभयो ।। २८ ।।
अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मजः ।
हर्षशोकप्रदस्तुभ्यं इति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मुनिले राजालाई भन्नुभयो— "राजन्! तिम्रो एउटा छोरा हुनेछ, जसले तिमीलाई हर्ष र शोक दुवै दिनेछ।" यति भनेर अङ्गिरा ऋषि त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।। २९ ।।
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् ।
गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो प्रसाद ग्रहण गर्नाले महारानी कृतद्युतिले महाराज चित्रकेतुद्वारा गर्भधारण गरिन्। जसरी कृत्तिकाले अग्निको गर्भ धारण गरेकी थिइन्, त्यसरी नै उनले पनि तेजिलो गर्भ धारण गरिन् ।। ३० ।।
तस्या अनुदिनं गर्भः शुक्लपक्ष इवोडुपः ।
ववृधे शूरसेनेश तेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! शूरसेन नरेशको तेजले कृतद्युतिको गर्भ शुक्लपक्षको चन्द्रमा जस्तै दिनदिनै क्रमशः बढ्दै गयो ।। ३१ ।।
अथ काल उपावृत्ते कुमारः समजायत ।
जनयन् शूरसेनानां श्रृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः समय पुगेपछि महारानीले एउटा सुन्दर पुत्रलाई जन्म दिइन्। यो समाचार सुनेर शूरसेन देशका सम्पूर्ण प्रजाहरू अत्यन्त हर्षित भए ।। ३२ ।।
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
वाचयित्वाशिषो विप्रैः कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्र जन्मिएपछि राजाले हर्षपूर्वक स्नान गरी पवित्र भएर ब्राह्मणहरूद्वारा स्वस्तिवाचन र आशीर्वाद लिई बालकको जातकर्म संस्कार गराए ।। ३३ ।।
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च ।
ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनां अर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले ब्राह्मणहरूलाई सुन, चाँदी, वस्त्र, गहना, गाउँ, घोडा, हात्ती र ६० करोड गाईहरू दान दिए ।। ३४ ।।
ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामनाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः महोदार राजाले पुत्रको यश र आयु वृद्धिका लागि मेघले झैँ सबै याचकहरूको मनोरथ पूर्ण गरिदिए ।। ३५ ।।
कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेः तनयेऽनुदिनं पितुः ।
यथा निःस्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै कठिनताका साथ प्राप्त भएको पुत्रमा राजा चित्रकेतुको स्नेह त्यसरी नै बढ्न थाल्यो, जसरी कुनै गरिबले अचानक ठुलो धन प्राप्त गर्दा त्यसमा आसक्ति राख्दछ ।। ३६ ।।
मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भवः ।
कृतद्युतेः सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः माता कृतद्युतिको आफ्नो पुत्रमा अगाध स्नेह हुनु स्वाभाविकै थियो, तर उनका सौतेनी रानीहरू भने डाह (ईर्ष्या) को आगोमा जल्न थाले ।। ३७ ।।
चित्रकेतोः अतिप्रीतिः यथा दारे प्रजावति ।
न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सन्तान भएकी रानी कृतद्युतिप्रति राजाको प्रेम जति बढ्दै गयो, सन्तान नभएका अरू रानीहरूमाथि राजाको ध्यान र अनुराग उति नै घट्दै गयो ।। ३८ ।।
ताः पर्यतप्यन् आत्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया ।
आनपत्येन दुःखेन राज्ञोऽनादरणेन च ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः एकातिर सन्तान नहुनुको पीडा र अर्कोतिर राजाको उपेक्षाले गर्दा ती रानीहरू ईर्ष्याको आगोमा परी आफूलाई धिक्कार्न थाले ।। ३९ ।।
धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् ।
सुप्रजाभिः सपत्नीभिः दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू भन्न थाले— "सन्तान नभएको र पतिको प्रेम नपाएको नारीको जीवन धिक्कार छ। सन्तान भएकी सौताले हामीलाई दासी जस्तै तिरस्कार गर्छिन्" ।। ४० ।।
दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचर्यया ।
अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "स्वामीको सेवा गरेर सन्तुष्ट रहने दासीहरू बरु सुखी छन्, तर हामी त दासीका पनि दासी जस्ता अभागिनी भयौँ" ।। ४१ ।।
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा ।
राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सौताको पुत्र-सम्पत्ति र पतिको अनादरले गर्दा ती रानीहरूको मनमा कृतद्युति र बालकप्रति निकै ठुलो द्वेष उत्पन्न भयो ।। ४२ ।।
विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः ।
गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वेषले गर्दा ती रानीहरूको बुद्धि नाश भयो। क्रूर हृदय भएका उनीहरूले राजाको पुत्र-स्नेह सहन नसकेर बालक राजकुमारलाई विष ख्वाइदिए ।। ४३ ।।
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् ।
सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः रानी कृतद्युतिलाई सौताहरूको यो घोर अपराधको बारेमा थाहै भएन। उनी बालक सुतिरहेको छ भन्ने ठानेर ढुक्कसँग घरको काममा व्यस्त थिइन् ।। ४४ ।।
शयानं सुचिरं बालं उपधार्य मनीषिणी । पु
त्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः बालक सुतेको धेरै बेर भएको देखेर रानीले धाईलाई भनिन्— "कल्याणी! मेरो पुत्रलाई यहाँ लिएर आऊ" ।। ४५ ।।
सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् ।
प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः धाईले बालकको नजिक गएर हेर्दा उसको आँखा पल्टिएको थियो र प्राण उडिसकेको थियो। यो देखेर "हाय! म त मरेँ" भन्दै उनी भुइँमा लडिन् ।। ४६ ।।
तस्यास्तदाऽऽकर्ण्य भृशातुरं स्वरं
घ्नन्त्याः कराभ्यामुर उच्चकैरपि ।
प्रविश्य राज्ञी त्वरयाऽऽत्मजान्तिकं
ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः धाईले छाती पिट्दै रोएको सुनेर रानी कृतद्युति दौडेर बालकको छेउमा पुगिन्। त्यहाँ आफ्नो प्यारा छोरालाई मृत अवस्थामा देखिन् ।। ४७ ।।
पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा
मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यधिक शोकले गर्दा उनी मूर्छित भई भुइँमा पछारिइन्। उनको कपाल र लुगाहरू अस्तव्यस्त भए ।। ४८ ।।
ततो नृपान्तःपुरवर्तिनो जना
नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् ।
आगत्य तुल्यव्यसनाः सुदुःखिताः
ताश्च व्यलीक रुरुदुः कृतागसः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः महलका सबै स्त्री-पुरुष रोदन सुनेर त्यहाँ भेला भए। उनीहरू निकै दुःखी भए। बालकलाई विष दिने ती अपराधी रानीहरू पनि नक्कली आँसु झार्दै त्यहाँ रुन थाले ।। ४९ ।।
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं
विनष्टदृष्टिः प्रपतम् स्खलन्पथि ।
स्नेहानुबन्धैधितया शुचा
भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृतः ॥ ५० ॥
पपात बालस्य स पादमूले
मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बरः ।
दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो
निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रको अकाल मृत्युको समाचार सुनेर राजा चित्रकेतुको होसहवास उड्यो। उनी बाटोमा लड्दै-पड्दै मन्त्री र ब्राह्मणहरूका साथ त्यहाँ पुगे र मृत बालकको गोडामा टाउको राखेर मूर्छित भए। आँसुले घाँटी थुनिएका कारण उनी केही बोल्न पनि सकिरहेका थिएनन् ।। ५०-५१ ।।
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा
मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् ।
जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं
सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पति र मृत पुत्रको अवस्था देखेर रानी कृतद्युतिले अनेक प्रकारले विलाप गर्न थालिन्। उनको करुण क्रन्दन सुनेर त्यहाँ उपस्थित सबैको हृदय विदीर्ण भयो ।। ५२ ।।
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं
निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभिः ।
विकीर्य केशान्विगलत्स्रजः सुतं
शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः आँखाको गाजल मिश्रित आँसुले वक्षस्थल भिजाउँदै रानी कृतद्युति कुररी पक्षी झैँ चिच्याएर विलाप गर्न थालिन् ।। ५३ ।।
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो
यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ।
परे नु जीवत्यपरस्य या मृतिः
विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुवः परः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भनिन्— "हे विधाता! तिमी धेरै मूर्ख रहेछौ। आफ्नै सृष्टिको विपरित काम गर्दछौ। बुवा-आमा जीवित रहँदा सन्तानको मृत्यु हुनु यो कस्तो विपरित रीति हो?" ।। ५४ ।।
न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोः
शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभिः ।
यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये
स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि जन्म-मरणको कुनै क्रम छैन र यो केवल कर्मको फल हो भने, तिमीले सृष्टि बढाउन बनाएको यो स्नेहको बन्धनलाई किन यसरी निर्दयी भई चुँडाल्छौ?" ।। ५५ ।।
त्वं तात नार्हसि च मां कृपणाम
नाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् ।
अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद्
ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे पुत्र! म जस्ती अभागिनीलाई छोडेर नजाऊ। आफ्ना शोकमग्न पितालाई त हेर। तिम्रै सहाराले हामी नरकको अन्धकारबाट पार हुने आशामा थियौँ। यमदूतहरूसँग टाढा नजाऊ" ।। ५६ ।।
उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्याः
त्वां आह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् ।
सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व
स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः "उठ बाबु! हेर तिम्रा साथीहरू खेल्न बोलाउँदै छन्। तिमी धेरै बेर सुत्यौ, अब भोक लाग्यो होला। मेरो दूध पिएर हाम्रो यो शोक हटाइदेऊ" ।। ५७ ।।
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते
मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् ।
किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं
नीतोऽघृणेन न श्रृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे छोरा! म अभागिनीले अब तिम्रो मुस्कान र मधुर तोते बोली कहिल्यै सुन्न नपाउने भएँ। के तिमी साँच्चै फर्किएर नआउने परलोकमा गयौ?" ।। ५८ ।।
श्रीशुक उवाच –
विलपन्त्या मृतं पुत्रं इति चित्रविलापनैः ।
चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— रानीको यस्तो विलाप सुनेर महाराज चित्रकेतु पनि आफूलाई सम्हाल्न नसकी डाँको छोडेर रुन थाले ।। ५९ ।।
तयोर्विलपतोः सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रताः ।
रुरुदुः स्म नरा नार्यः सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा-रानी रोएको देखेर त्यहाँका सबै नागरिकहरू पनि अत्यन्तै दुःखी भई रुन थाले। सारा राज्य नै शोकमा डुब्यो ।। ६० ।।
एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् ।
ज्ञात्वाङ्गिरा नाम मुनिः आजगाम सनारदः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी पुत्रशोकले गर्दा राजा चित्रकेतुको चेतना हराएको र उनी अनाथ झैँ भएको देखेर महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारद त्यहाँ आइपुग्नुभयो ।। ६१ ।।
नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मतिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— हे ब्रह्मन्! वृत्रासुर रजोगुणी र तमोगुणी स्वभावको थियो। उसले देवताहरूलाई धेरै दुःख दिएर पाप पनि गरेको थियो। यस्तो अवस्थामा कसरी उसको मति भगवान् नारायणको चरणमा दृढ हुन गयो? ।। १ ।।
देवानां शुद्धसत्त्वानां ऋषीणां चामलात्मनाम् ।
भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध सत्त्वमय देवता तथा निर्मल अन्तःकरण भएका ऋषिहरूमा समेत भगवान् मुकुन्दको चरणमा अनन्य भक्ति प्रायः उत्पन्न हुँदैन भने एउटा असुरमा कसरी भयो? ।। २ ।।
रजोभिः समसङ्ख्याताः पार्थिवैरिह जन्तवः ।
तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! यस जगत्मा प्राणीहरूको सङ्ख्या पृथ्वीको धूलोका कण जस्तै असङ्ख्य छ। तीमध्ये मानिस आदि थोरै जीवहरूले मात्र आफ्नो वास्तविक कल्याणको चेष्टा गर्दछन् ।। ३ ।।
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम ।
मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन् मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विजोत्तम! ती कल्याण चाहनेहरूमध्ये पनि मोक्षको इच्छा राख्नेहरू थोरै हुन्छन्। हजारौँ मुमुक्षुहरूमध्ये विरलैले मात्र सिद्धि वा मुक्ति प्राप्त गर्दछन् ।। ४ ।।
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामुने! मुक्त र सिद्ध भएका करोडौँ पुरुषहरूमा पनि भगवान् नारायणको अनन्य भक्त र प्रशान्त आत्मा भएको महापुरुष पाउन अत्यन्तै दुर्लभ छ ।। ५ ।।
वृत्रस्तु स कथं पापः सर्वलोकोपतापनः ।
इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत् संग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो अवस्थामा, सबै लोकलाई सताउने पापी वृत्रासुरको यस्तो भयङ्कर युद्धको समयमा पनि भगवान् श्रीकृष्णमा कसरी यति दृढ बुद्धि भयो? ।। ६ ।।
अत्र नः संशयो भूयान् श्रोतुं कौतूहलं प्रभो ।
यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! यस विषयमा मलाई ठुलो सन्देह र सुन्ने कौतूहल छ। जसले युद्धमा आफ्नो पौरुषद्वारा देवराज इन्द्रलाई समेत आश्चर्यचकित र सन्तुष्ट तुल्यायो, उसको रहस्य के हो? ।। ७ ।।
परीक्षितोऽथ संप्रश्नं भगवान् बादरायणिः ।
निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— हे ऋषिहरू! भगवान् शुकदेवजीले श्रद्धालु राजा परीक्षितको यस्तो सुन्दर प्रश्न सुनेर उनको प्रशंसा गर्दै यस प्रकार भन्नुभयो ।। ८ ।।
श्रीशुक उवाच –
श्रृणुषु अवहितो राजन् इतिहासं इमं यथा ।
श्रृतं द्वैपायनमुखात् नारदाद् देवलादपि ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! मैले आफ्ना पिता व्यासजी, देवर्षि नारद र महर्षि देवलको मुखबाट सुनेको यो प्राचीन इतिहास म तिमीलाई सुनाउँछु, सावधान भएर सुन ।। ९ ।।
आसीद् राजा सार्वभौमः शूरसेनेषु वै नृप ।
चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत् कामधुङ्मही ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा शूरसेन देशमा चित्रकेतु नामका चक्रवर्ती महाराज थिए। उनको राज्यमा पृथ्वी स्वयंले प्रजाको इच्छा अनुसारका वस्तुहरू प्रदान गर्थिन् ।। १० ।।
तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् ।
सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उनका एक करोड रानीहरू थिए। राजा स्वयं सन्तान उत्पन्न गर्न समर्थ भए पनि ती रानीहरूमध्ये कसैबाट पनि सन्तान प्राप्त हुन सकेन ।। ११ ।।
रूपौदार्यवयोजन्म विद्यैश्वर्यश्रियादिभिः ।
सम्पन्नस्य गुणैः सर्वैः चिन्ता वन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज चित्रकेतु रूप, उदारता, युवावस्था, कुल, विद्या र ऐश्वर्य आदि सबै गुणले सम्पन्न थिए। तापनि सन्तानहीन भएकाले ती 'वन्ध्यापति' राजा ठुलो चिन्तामा थिए ।। १२ ।।
न तस्य सम्पदः सर्वा महिष्यो वामलोचनाः ।
सार्वभौमस्य भूश्चेयं अभवन् प्रीतिहेतवः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण पृथ्वीको एकछत्र साम्राज्य, अतुल सम्पत्ति र सुन्दरी रानीहरू भएर पनि सन्तानको अभावमा राजालाई ती कुनै पनि कुराले सुख दिन सकेनन् ।। १३ ।।
तस्यैकदा तु भवनं अङ्गिरा भगवान् ऋषिः ।
लोकान् अनुचरन् एतान् उपागच्छद् यदृच्छया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान् अङ्गिरा ऋषि घुम्दै जाँदा इच्छा अनुसार राजा चित्रकेतुको महलमा पुग्नुभयो ।। १४ ।।
तं पूजयित्वा विधिवत् प्रत्युत्थानार्हणादिभिः ।
कृतातिथ्यमुपासीदत् सुखासीनं समाहितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले ऋषिको प्रत्युत्थान र अर्घ्य आदिद्वारा विधिपूर्वक पूजा र आतिथ्य सत्कार गरे। त्यसपछि सुखपूर्वक बसेका ऋषिको नजिक राजा पनि एकाग्र भएर बसे ।। १५ ।।
महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ ।
प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज! भुइँमा अत्यन्त विनम्र भएर बसेका चित्रकेतुको आदर गर्दै महर्षि अङ्गिराले उनलाई सम्बोधन गरी यस प्रकार भन्नुभयो ।। १६ ।।
अङ्गिरा उवाच –
अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथाऽऽत्मनः ।
यथा प्रकृतिभिर्गुप्तः पुमान् राजा च सप्तभिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अङ्गिरा ऋषिले भन्नुभयो— हे राजन्! के तिम्रो र तिम्रा राज्यका प्रकृतिहरूको कुशलता छ? जसरी जीवात्मा सात आवरणले सुरक्षित हुन्छ, त्यसरी नै राजा पनि मन्त्री, राष्ट्र, दुर्ग, कोष, दण्ड र मित्र आदि सात प्रकृतिद्वारा सुरक्षित हुनुपर्दछ ।। १७ ।।
आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् ।
राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधयः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरेन्द्र! यदि राजाले आफ्ना प्रकृतिहरूलाई र प्रकृतिहरूले राजालाई विश्वास गरी एक-अर्कामा आश्रित भए भने मात्र राज्यमा सुख र श्रेय प्राप्त हुन्छ ।। १८ ।।
अपि दाराः प्रजामात्या भृत्याः श्रेण्योऽथ मन्त्रिणः ।
पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! के तिम्रा रानी, प्रजा, मन्त्री, सेवक, व्यापारी र नगरवासीहरू तिम्रो वशमा छन्? ।। १९ ।।
यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात् सर्वे तद्वशगा इमे ।
लोकाः सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिताः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको आफ्नो मन वशमा हुन्छ, उसलाई सबैले आदर गर्दछन्। सबै लोक र लोकपालहरूले पनि त्यस्ता राजालाई उपहार दिई सेवा गर्दछन् ।। २० ।।
आत्मनः प्रीयते नात्मा परतः स्वत एव वा ।
लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर म तिमीलाई सन्तुष्ट देख्दिनँ। तिम्रो मुखमा कुनै गहिरो चिन्ताको झलक देखिन्छ। के तिम्रो कुनै कामना अपूर्ण छ वा अरू कसैका कारण तिमी दुःखी छौ? ।। २१ ।।
एवं विकल्पितो राजन्विदुषा मुनिनापि सः ।
प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! विद्वान् मुनिले यसरी सोधेपछि सन्तानको इच्छा राख्ने चित्रकेतुले विनम्रतापूर्वक मुनिलाई आफ्नो व्यथा सुनाए ।। २२ ।।
चित्रकेतुरुवाच –
भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः ।
योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा चित्रकेतुले भने— हे भगवन्! तपस्या, ज्ञान र समाधिद्वारा पाप नष्ट गरिसकेका तपाईँ जस्ता योगीहरूका लागि प्राणीहरूको बाहिर वा भित्रको कुरा के अज्ञात छ र? ।। २३ ।।
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन् आत्मनि चिन्तितम् ।
भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! सबै कुरा थाहा भएर पनि तपाईँले सोध्नुभएकाले म तपाईँकै आज्ञा र प्रेरणाले आफ्नो मनको चिन्ता व्यक्त गर्दछु ।। २४ ।।
लोकपालैरपि प्रार्थ्याः साम्राज्यैश्वर्यसम्पदः ।
न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्कामं इवापरे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकपालहरूले समेत इच्छा गर्ने यो साम्राज्य र ऐश्वर्यले मलाई खुसी दिन सकेको छैन। जसरी भोको मानिसलाई अरू कुनै भोगले तृप्त पार्न सक्दैन, त्यसरी नै सन्तानहीन मलाई यो राज्यभारले सुख दिएको छैन ।। २५ ।।
ततः पाहि महाभाग पूर्वैः सह गतं तमः ।
यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि नः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! म र मेरा पितृहरू पिण्डदान पाउने आशा नभएर अन्धकारमय नरकको भयमा छौँ। अतः तपाईँले कृपा गरी मलाई सन्तान प्रदान गर्नुहोस्, ताकि हामी यो दुस्तर नरकबाट पार हुन सकौँ ।। २६ ।।
श्रीशुक उवाच –
इत्यर्थितः स भगवान्कृपालुर्ब्रह्मणः सुतः ।
श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद् विभुः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— राजाको यस्तो बिन्ती सुनेपछि ब्रह्माका छोरा परम कृपालु अङ्गिरा ऋषिले त्वष्टा देवताको उद्देश्यले चरु तयार गरी यज्ञ गर्नुभयो ।। २७ ।।
ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत ।
नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विजः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित)! राजाकी जेठी र श्रेष्ठ महारानी कृतद्युतिलाई मुनिले यज्ञको प्रसाद (चरु) खान दिनुभयो ।। २८ ।।
अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मजः ।
हर्षशोकप्रदस्तुभ्यं इति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मुनिले राजालाई भन्नुभयो— "राजन्! तिम्रो एउटा छोरा हुनेछ, जसले तिमीलाई हर्ष र शोक दुवै दिनेछ।" यति भनेर अङ्गिरा ऋषि त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।। २९ ।।
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् ।
गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो प्रसाद ग्रहण गर्नाले महारानी कृतद्युतिले महाराज चित्रकेतुद्वारा गर्भधारण गरिन्। जसरी कृत्तिकाले अग्निको गर्भ धारण गरेकी थिइन्, त्यसरी नै उनले पनि तेजिलो गर्भ धारण गरिन् ।। ३० ।।
तस्या अनुदिनं गर्भः शुक्लपक्ष इवोडुपः ।
ववृधे शूरसेनेश तेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! शूरसेन नरेशको तेजले कृतद्युतिको गर्भ शुक्लपक्षको चन्द्रमा जस्तै दिनदिनै क्रमशः बढ्दै गयो ।। ३१ ।।
अथ काल उपावृत्ते कुमारः समजायत ।
जनयन् शूरसेनानां श्रृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः समय पुगेपछि महारानीले एउटा सुन्दर पुत्रलाई जन्म दिइन्। यो समाचार सुनेर शूरसेन देशका सम्पूर्ण प्रजाहरू अत्यन्त हर्षित भए ।। ३२ ।।
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
वाचयित्वाशिषो विप्रैः कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्र जन्मिएपछि राजाले हर्षपूर्वक स्नान गरी पवित्र भएर ब्राह्मणहरूद्वारा स्वस्तिवाचन र आशीर्वाद लिई बालकको जातकर्म संस्कार गराए ।। ३३ ।।
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च ।
ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनां अर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले ब्राह्मणहरूलाई सुन, चाँदी, वस्त्र, गहना, गाउँ, घोडा, हात्ती र ६० करोड गाईहरू दान दिए ।। ३४ ।।
ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामनाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः महोदार राजाले पुत्रको यश र आयु वृद्धिका लागि मेघले झैँ सबै याचकहरूको मनोरथ पूर्ण गरिदिए ।। ३५ ।।
कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेः तनयेऽनुदिनं पितुः ।
यथा निःस्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै कठिनताका साथ प्राप्त भएको पुत्रमा राजा चित्रकेतुको स्नेह त्यसरी नै बढ्न थाल्यो, जसरी कुनै गरिबले अचानक ठुलो धन प्राप्त गर्दा त्यसमा आसक्ति राख्दछ ।। ३६ ।।
मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भवः ।
कृतद्युतेः सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः माता कृतद्युतिको आफ्नो पुत्रमा अगाध स्नेह हुनु स्वाभाविकै थियो, तर उनका सौतेनी रानीहरू भने डाह (ईर्ष्या) को आगोमा जल्न थाले ।। ३७ ।।
चित्रकेतोः अतिप्रीतिः यथा दारे प्रजावति ।
न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सन्तान भएकी रानी कृतद्युतिप्रति राजाको प्रेम जति बढ्दै गयो, सन्तान नभएका अरू रानीहरूमाथि राजाको ध्यान र अनुराग उति नै घट्दै गयो ।। ३८ ।।
ताः पर्यतप्यन् आत्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया ।
आनपत्येन दुःखेन राज्ञोऽनादरणेन च ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः एकातिर सन्तान नहुनुको पीडा र अर्कोतिर राजाको उपेक्षाले गर्दा ती रानीहरू ईर्ष्याको आगोमा परी आफूलाई धिक्कार्न थाले ।। ३९ ।।
धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् ।
सुप्रजाभिः सपत्नीभिः दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू भन्न थाले— "सन्तान नभएको र पतिको प्रेम नपाएको नारीको जीवन धिक्कार छ। सन्तान भएकी सौताले हामीलाई दासी जस्तै तिरस्कार गर्छिन्" ।। ४० ।।
दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचर्यया ।
अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "स्वामीको सेवा गरेर सन्तुष्ट रहने दासीहरू बरु सुखी छन्, तर हामी त दासीका पनि दासी जस्ता अभागिनी भयौँ" ।। ४१ ।।
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा ।
राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सौताको पुत्र-सम्पत्ति र पतिको अनादरले गर्दा ती रानीहरूको मनमा कृतद्युति र बालकप्रति निकै ठुलो द्वेष उत्पन्न भयो ।। ४२ ।।
विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः ।
गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वेषले गर्दा ती रानीहरूको बुद्धि नाश भयो। क्रूर हृदय भएका उनीहरूले राजाको पुत्र-स्नेह सहन नसकेर बालक राजकुमारलाई विष ख्वाइदिए ।। ४३ ।।
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् ।
सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः रानी कृतद्युतिलाई सौताहरूको यो घोर अपराधको बारेमा थाहै भएन। उनी बालक सुतिरहेको छ भन्ने ठानेर ढुक्कसँग घरको काममा व्यस्त थिइन् ।। ४४ ।।
शयानं सुचिरं बालं उपधार्य मनीषिणी । पु
त्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः बालक सुतेको धेरै बेर भएको देखेर रानीले धाईलाई भनिन्— "कल्याणी! मेरो पुत्रलाई यहाँ लिएर आऊ" ।। ४५ ।।
सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् ।
प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः धाईले बालकको नजिक गएर हेर्दा उसको आँखा पल्टिएको थियो र प्राण उडिसकेको थियो। यो देखेर "हाय! म त मरेँ" भन्दै उनी भुइँमा लडिन् ।। ४६ ।।
तस्यास्तदाऽऽकर्ण्य भृशातुरं स्वरं
घ्नन्त्याः कराभ्यामुर उच्चकैरपि ।
प्रविश्य राज्ञी त्वरयाऽऽत्मजान्तिकं
ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः धाईले छाती पिट्दै रोएको सुनेर रानी कृतद्युति दौडेर बालकको छेउमा पुगिन्। त्यहाँ आफ्नो प्यारा छोरालाई मृत अवस्थामा देखिन् ।। ४७ ।।
पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा
मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यधिक शोकले गर्दा उनी मूर्छित भई भुइँमा पछारिइन्। उनको कपाल र लुगाहरू अस्तव्यस्त भए ।। ४८ ।।
ततो नृपान्तःपुरवर्तिनो जना
नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् ।
आगत्य तुल्यव्यसनाः सुदुःखिताः
ताश्च व्यलीक रुरुदुः कृतागसः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः महलका सबै स्त्री-पुरुष रोदन सुनेर त्यहाँ भेला भए। उनीहरू निकै दुःखी भए। बालकलाई विष दिने ती अपराधी रानीहरू पनि नक्कली आँसु झार्दै त्यहाँ रुन थाले ।। ४९ ।।
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं
विनष्टदृष्टिः प्रपतम् स्खलन्पथि ।
स्नेहानुबन्धैधितया शुचा
भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृतः ॥ ५० ॥
पपात बालस्य स पादमूले
मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बरः ।
दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो
निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रको अकाल मृत्युको समाचार सुनेर राजा चित्रकेतुको होसहवास उड्यो। उनी बाटोमा लड्दै-पड्दै मन्त्री र ब्राह्मणहरूका साथ त्यहाँ पुगे र मृत बालकको गोडामा टाउको राखेर मूर्छित भए। आँसुले घाँटी थुनिएका कारण उनी केही बोल्न पनि सकिरहेका थिएनन् ।। ५०-५१ ।।
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा
मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् ।
जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं
सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पति र मृत पुत्रको अवस्था देखेर रानी कृतद्युतिले अनेक प्रकारले विलाप गर्न थालिन्। उनको करुण क्रन्दन सुनेर त्यहाँ उपस्थित सबैको हृदय विदीर्ण भयो ।। ५२ ।।
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं
निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभिः ।
विकीर्य केशान्विगलत्स्रजः सुतं
शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः आँखाको गाजल मिश्रित आँसुले वक्षस्थल भिजाउँदै रानी कृतद्युति कुररी पक्षी झैँ चिच्याएर विलाप गर्न थालिन् ।। ५३ ।।
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो
यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ।
परे नु जीवत्यपरस्य या मृतिः
विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुवः परः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भनिन्— "हे विधाता! तिमी धेरै मूर्ख रहेछौ। आफ्नै सृष्टिको विपरित काम गर्दछौ। बुवा-आमा जीवित रहँदा सन्तानको मृत्यु हुनु यो कस्तो विपरित रीति हो?" ।। ५४ ।।
न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोः
शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभिः ।
यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये
स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि जन्म-मरणको कुनै क्रम छैन र यो केवल कर्मको फल हो भने, तिमीले सृष्टि बढाउन बनाएको यो स्नेहको बन्धनलाई किन यसरी निर्दयी भई चुँडाल्छौ?" ।। ५५ ।।
त्वं तात नार्हसि च मां कृपणाम
नाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् ।
अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद्
ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे पुत्र! म जस्ती अभागिनीलाई छोडेर नजाऊ। आफ्ना शोकमग्न पितालाई त हेर। तिम्रै सहाराले हामी नरकको अन्धकारबाट पार हुने आशामा थियौँ। यमदूतहरूसँग टाढा नजाऊ" ।। ५६ ।।
उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्याः
त्वां आह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् ।
सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व
स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः "उठ बाबु! हेर तिम्रा साथीहरू खेल्न बोलाउँदै छन्। तिमी धेरै बेर सुत्यौ, अब भोक लाग्यो होला। मेरो दूध पिएर हाम्रो यो शोक हटाइदेऊ" ।। ५७ ।।
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते
मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् ।
किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं
नीतोऽघृणेन न श्रृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे छोरा! म अभागिनीले अब तिम्रो मुस्कान र मधुर तोते बोली कहिल्यै सुन्न नपाउने भएँ। के तिमी साँच्चै फर्किएर नआउने परलोकमा गयौ?" ।। ५८ ।।
श्रीशुक उवाच –
विलपन्त्या मृतं पुत्रं इति चित्रविलापनैः ।
चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— रानीको यस्तो विलाप सुनेर महाराज चित्रकेतु पनि आफूलाई सम्हाल्न नसकी डाँको छोडेर रुन थाले ।। ५९ ।।
तयोर्विलपतोः सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रताः ।
रुरुदुः स्म नरा नार्यः सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा-रानी रोएको देखेर त्यहाँका सबै नागरिकहरू पनि अत्यन्तै दुःखी भई रुन थाले। सारा राज्य नै शोकमा डुब्यो ।। ६० ।।
एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् ।
ज्ञात्वाङ्गिरा नाम मुनिः आजगाम सनारदः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी पुत्रशोकले गर्दा राजा चित्रकेतुको चेतना हराएको र उनी अनाथ झैँ भएको देखेर महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारद त्यहाँ आइपुग्नुभयो ।। ६१ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
चित्रकेतुविलापो नाम
चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
यस चौधौँ अध्यायमा राजा परीक्षितले वृत्रासुर जस्तो असुरमा कसरी भगवान्को अनन्य भक्ति भयो भन्ने जिज्ञासा राखेपछि शुकदेवजीले चित्रकेतुको कथा सुनाउनुहुन्छ। प्राचीन कालमा शूरसेन देशका राजा चित्रकेतु निकै ऐश्वर्यवान् र चक्रवर्ती सम्राट थिए। उनका एक करोड रानीहरू भए पनि सन्तानको सुख प्राप्त हुन सकेको थिएन। सन्तान नभएकै कारण उनी जतिसुकै सम्पत्ति भए पनि सधैँ चिन्तित रहन्थे। एक पटक महर्षि अङ्गिरा उनको दरबारमा आउनुभयो र राजाको उदासीनताको कारण सोध्नुभयो। राजाले सन्तानविहीन जीवनको पीडा र पितृहरूको उद्धारको चिन्ता व्यक्त गरे। अङ्गिरा ऋषिले चरु तयार गरी यज्ञ गरेर जेठी रानी कृतद्युतिलाई खान दिनुभयो। ऋषिको आशीर्वादले रानीले गर्भधारण गरिन् र समय पुगेपछि एउटा तेजस्वी पुत्रलाई जन्म दिइन्। पुत्र जन्मिएपछि राजाको खुसीको सीमा रहेन र उनले ब्राह्मणहरूलाई गाई, सुन र गाउँहरू दान दिए। राजाको स्नेह सन्तान भएकी रानी कृतद्युति र बालकमा मात्र केन्द्रित हुन थाल्यो। यसले गर्दा अरू रानीहरूमा ईर्ष्या र द्वेषको भावना जाग्यो। सन्तान नहुनु र राजाको उपेक्षा पाउनुलाई उनीहरूले आफ्नो अपमान ठाने। ईर्ष्याले अन्धो भएका ती रानीहरूले मिलेर बालक राजकुमारलाई विष ख्वाइदिए। बालक सुतिरहेको अवस्थामा प्राण त्याग्यो तर रानी कृतद्युतिले धेरै बेरसम्म चालै पाइनन्। जब धाईले बालकको आँखा पल्टिएको र शरीर चिसो भएको देखिन्, तब सबैतिर हाहाकार मच्चियो। आफ्नो प्यारो छोराको मृत्यु भएको देखेर रानी कृतद्युति मूर्छित भई भुइँमा लडिन्। समाचार सुनेर राजा चित्रकेतु पनि दौडेर आए र पुत्रको खुट्टा समातेर डाँको छोडी रोए। ती विष दिने रानीहरूले पनि बाहिरी रूपमा शोक गरेको अभिनय गर्दै रुन थाले। रानी कृतद्युतिले विधातालाई मूर्ख भन्दै मृत्युको यो विपरित क्रमलाई धिक्कारिन्। उनले बालकको तोते बोली र मुस्कान सम्झँदै हृदयविदारक विलाप गरिन्। राजा चित्रकेतु शोकको आवेगले गर्दा केही बोल्न नसक्ने गरी गलेका थिए। सारा राज्य र सेवकहरू राजा-रानीको अवस्था देखेर शोकमग्न भए। यो दृश्य एक चक्रवर्ती सम्राट पनि सांसारिक मोह र वियोगमा कसरी असहाय हुन्छ भन्ने उदाहरण थियो। यस्तो विषम परिस्थितिमा महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारदको आगमन भयो। उनीहरूले शोकमा डुबेका राजालाई ज्ञान र विवेकको बाटो देखाउन खोजेका थिए। यसरी यो अध्यायले पुत्रशोक र सांसारिक मायाको कठोर पक्षलाई उजागर गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले संसारको अनित्यता र मोहको बन्धनलाई प्रष्ट रूपमा देखाएको छ। अङ्गिरा ऋषिले सुरुमै राजालाई "हर्ष र शोक दुवै दिने पुत्र" हुने भविष्यवाणी गर्नुले सांसारिक सुखको पछाडि दुःख लुकेको हुन्छ भन्ने बुझाउँछ। राजा चित्रकेतुको साम्राज्यले उनलाई शान्ति दिन नसक्नुले भौतिक ऐश्वर्यले आत्मिक तृप्ति मिल्दैन भन्ने पुष्टि गर्छ। ईर्ष्याले गर्दा रानीहरूले आफ्नै कुलको बालकलाई विष दिनुले मानवीय विकारको पराकाष्ठा देखाउँछ। विधाताको सृष्टिको क्रमलाई रानीले प्रश्न गर्नुले जीवको अज्ञानता र प्रारब्धको कठोरतालाई सङ्केत गर्छ। "पुत्र" शब्दले नरकबाट उद्धार गर्ने अर्थ राखे पनि मोहमा फसेका लागि त्यही पुत्र शोकको कारण बन्दछ। "वन्ध्यापति" को चिन्ता र त्यसपछिको विलापले जीव कसरी देहाभिमान र ममताको पासोमा फसेको छ भन्ने बुझाउँछ। अङ्गिरा र नारदको आगमनले अन्धकारको समयमा ज्ञानको आवश्यकतालाई दर्शाउँछ। संसारमा कोही कसैको स्थायी हुँदैन भन्ने सत्यलाई बालकको मृत्युले छर्लङ्ग पारेको छ। यो कथाले अन्ततः वैराग्य र ईश्वर भक्तितर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment