श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - षष्ठोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच ।
विरूपः केतुमानञ्छभुरंबरीषसुतास्त्रयः ।
विरूपात् पृषदश्वोऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! अम्बरीषका विरूप, केतुमान् र शम्भु नाम गरेका तीन छोराहरू थिए । विरूपबाट पृषदश्व र पृषदश्वबाट रथीतर नामका छोरा उत्पन्न भए ।।१।।
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थितः ।
अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः रथीतर निस्सन्तान थिए, त्यसैले उनले आफ्नो वंश रक्षाका निम्ति अङ्गिरा ऋषिसँग प्रार्थना गरे । अङ्गिरा ऋषिले रथीतरकी पत्नीद्वारा ब्रह्मतेजले युक्त धेरै छोराहरू उत्पन्न गराइदिए ।।२।।
एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसाः स्मृताः ।
रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यी सबै छोराहरू रथीतरकी पत्नीबाट उत्पन्न भएका हुनाले यिनीहरूलाई 'क्षेत्रोपेत' ब्राह्मण भनियो । यिनीहरूको गोत्र रथीतरकै हुनुपर्ने भए तापनि अङ्गिराबाट जन्मिएका हुनाले यिनीहरू 'आङ्गिरस' नामले प्रसिद्ध भए । यिनीहरूमा ब्राह्मण र क्षत्रिय दुवैको गुण विद्यमान थियो ।।३।।
क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः ।
तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित् ! एकपटक मनुजीले हाच्छ्युँ गर्दा उनको नाकबाट इक्ष्वाकु नामका छोराको जन्म भयो । इक्ष्वाकुका सय छोराहरू थिए, जसमा विकुक्षि, निमि र दण्डक सबैभन्दा जेठा तथा प्रख्यात थिए ।।४।।
तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप ।
पञ्चविंशतिः पश्चाच्च त्रयो मध्ये परेऽन्यतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! ती छोराहरूमध्ये पच्चीस जना आर्यावर्तको पूर्व भागका, पच्चीस जना पश्चिम भागका र मुख्य तीन जना (विकुक्षि, निमि, दण्डक) मध्य भागका शासक भए । बाँकी ४७ जना अन्य विभिन्न प्रदेशका शासक बने ।।५।।
स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् ।
मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक राजा इक्ष्वाकुले अष्टका श्राद्धका लागि पवित्र पशुको मासु ल्याउन आफ्ना छोरा विकुक्षिलाई आज्ञा दिँदै भन्नुभयो– "हे विकुक्षि ! ढिलो नगरी श्राद्धयोग्य मासु लिएर आऊ" ।।६।।
तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् ।
श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः विकुक्षिले 'हुन्छ' भनी वनमा गएर श्राद्धका लागि योग्य मृगहरूको सिकार गरे । त्यस क्रममा उनी निकै थकित र भोकाएका थिए । उनले श्राद्धको पवित्रताको हेक्का नराखी एउटा खरायो मारेर त्यसको मासु खाए ।।७।।
शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरूः ।
चोदितः प्रोक्षणाय प्राह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः विकुक्षिले बाँकी रहेको मासु ल्याएर पितालाई बुझाए । जब इक्ष्वाकुले आफ्ना गुरु वशिष्ठलाई उक्त मासु प्रोक्षण (शुद्धीकरण) गर्न अनुरोध गरे, तब गुरुले उक्त मासु दूषित र श्राद्धका लागि अयोग्य भएको कुरा बताउनुभयो ।।८।।
ज्ञात्वा पुत्रस्य तत्कर्म गुरुणाभिहितं नृपः ।
देशान्निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुबाट छोराको उक्त कुकर्म थाहा पाएपछि राजा इक्ष्वाकु अत्यन्त क्रुद्ध भए र शास्त्रीय नियमको उल्लङ्घन गरेको अपराधमा छोरा विकुक्षिलाई देश निकाला गरिदिए ।।९।।
स तु विप्रेण संवादं जापकेन समाचरन् ।
त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजा इक्ष्वाकुले आफ्ना गुरु वशिष्ठसँग आध्यात्मिक संवाद र ज्ञानको चर्चा गरे । अन्त्यमा योगद्वारा शरीर त्याग गरी उनले परम पद प्राप्त गरे ।।१०।।
पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् ।
शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताको मृत्युपछि विकुक्षि आफ्नो राजधानी फर्किए र यस पृथ्वीमा शासन गर्न थाले । उनले ठूला-ठूला यज्ञद्वारा भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे र खरायो खाएको प्रसङ्गले गर्दा उनी 'शशाद' नामले संसारमा प्रसिद्ध भए ।।११।।
पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः ।
ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः विकुक्षिका छोराको नाम पुरञ्जय थियो । उनलाई 'इन्द्रवाह' र 'ककुत्स्थ' पनि भनिन्छ । कुन कर्मका कारणले उनले यी नामहरू प्राप्त गरे, सो विवरण सुन ।।१२।।
कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवैः ।
पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै समय देवता र दानवहरूबीच अत्यन्त भीषण युद्ध भएको थियो । दैत्यहरूबाट पराजित भएका देवताहरूले वीर पुरञ्जयलाई आफ्नो सहायकका रूपमा वरण गरे ।।१३।।
वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः ।
वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरञ्जयले सर्त राखे– "यदि देवराज इन्द्र मेरो वाहन बन्छन् भने मात्र म युद्ध गर्छु ।" सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुको आज्ञा पालना गर्दै इन्द्र स्वयं एउटा विशाल साँढे बनेर पुरञ्जयको वाहन बने ।।१४।।
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखान्छितान् ।
स्तूयमानः समारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः ॥ १५ ॥
तेजसाऽऽप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य परात्मनः । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशैः पुरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः परमात्मा भगवान् विष्णुको तेजले परिपुष्ट भएका पुरञ्जयले कवच लगाएर दिव्य धनुष र तीखा बाणहरू धारण गरे । उनी युद्धका लागि तयार भई साँढेको जुरो (ककुद्) मा चढेर बसे । देवताहरूले उनको स्तुति गर्न थाले । यसरी उनले देवताहरूलाई साथमा लिएर पश्चिम दिशामा रहेको दैत्यहरूको नगरलाई घेरा हाले ।।१५-१६।।
तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् येऽभिययुर्मृधे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि पुरञ्जय र दैत्यहरूबीच अत्यन्तै भयानक र रोमाञ्चक युद्ध भयो । युद्धमा अगाडि आउने सबै दैत्यहरूलाई पुरञ्जयले आफ्ना तीखा बाणहरूद्वारा यमलोक पठाइदिए ।।१७।।
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ।
विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालको अग्नि जस्तै प्रचण्ड बाणहरूको वर्षा खप्न नसकेर दैत्यहरू युद्धभूमि छोडी ज्यान जोगाउन आ-आफ्ना घरतिर भागे ।।१८।।
जित्वा परं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये ।
प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि पुरञ्जयले दैत्यहरूको सारा धन र ऐश्वर्य जितेर इन्द्रलाई सुम्पिदिए । उनले शत्रुपक्षको नगर जितेकाले 'पुरञ्जय', इन्द्रलाई वाहन बनाएकाले 'इन्द्रवाह' र साँढेको जुरोमा चढेकाले 'ककुत्स्थ' नाम प्राप्त गरे ।।१९।।
पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः ।
विश्वरन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः पुरञ्जयका छोरा अनेना, उनका छोरा पृथु, पृथुका छोरा विश्वरन्धि, विश्वरन्धिका चन्द्र र चन्द्रका छोरा युवनाश्व भए ।।२०।।
शाबस्तस्तत्सुतो येन शाबस्ती निर्ममे पुरी ।
बृहदश्वस्तु शाबस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः युवनाश्वका छोरा शाबस्त थिए, जसले 'श्रावस्ती' नगरीको स्थापना गरे । शाबस्तका छोरा बृहदश्व र बृहदश्वका छोरा कुवलयाश्व भए ।।२१।।
यः प्रियार्थमुतंकस्य धुन्धुनामासुरं बली ।
सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद् वृतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः महाबली कुवलयाश्वले उत्तङ्क ऋषिलाई प्रसन्न पार्न आफ्ना २१ हजार छोराहरूका साथ धुन्धु नामक राक्षसको बध गरे ।।२२।।
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः ।
धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः धुन्धुको बध गरेकाले उनी 'धुन्धुमार' नामले प्रसिद्ध भए । धुन्धु राक्षसको मुखबाट निस्किएको आगोले उनका सबै छोराहरू भष्म भए, केवल तीन जना मात्र जीवित बचे ।।२३।।
दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत ।
दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी परीक्षित् ! जीवित बचेका ती छोराहरूको नाम दृढाश्व, कपिलाश्व र भद्राश्व थियो । दृढाश्वबाट हर्यश्व र हर्यश्वबाट निकुम्भको जन्म भयो ।।२४।।
बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् ।
युवनाश्वोऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गतः ॥ २५ ॥
भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालवः ।
इष्टिं स्म वर्तयाञ्चक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः निकुम्भबाट बर्हणाश्व, उनीबाट कृशाश्व, कृशाश्वबाट सेनजित् र सेनजितबाट युवनाश्वको जन्म भयो । युवनाश्व निस्सन्तान भएकाले आफ्ना सय पत्नीहरूसहित दुःखित हुँदै वनमा गए । त्यहाँका कृपालु ऋषिहरूले युवनाश्वको पुत्र प्राप्तिका लागि एकाग्र चित्त भई इन्द्रको यज्ञ (ऐन्द्री इष्टि) गरिदिए ।।२५-२६।।
राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः ।
दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मंत्रजलं स्वयम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः एक रात राजा युवनाश्वलाई असाध्यै तिर्खा लाग्यो । उनी यज्ञशालामा प्रवेश गर्दा सबै ऋषिहरू सुतिरहेका थिए । पानीको अन्य विकल्प नदेखेर उनले त्यहाँ मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरी राखिएको जल आफैँले पिए ।।२७।।
उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो ।
पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः बिहान उठेपछि कलशमा पानी नभएको देख्दा ऋषिहरूले सोधे– "यो कसको काम हो ? सन्तान प्राप्तिका लागि अभिमन्त्रित गरिएको यो जल कसले पियो ?" ।।२८।।
राज्ञा पीतं विदित्वाथ ईश्वरप्रहितेन ते ।
ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्ततः जब उनीहरूले राजा युवनाश्वले नै दैवी प्रेरणाले उक्त जल पिएको थाहा पाए, तब उनीहरूले भगवानलाई प्रणाम गर्दै भने– "अहो ! दैवको विधान र शक्ति नै सर्वोपरी रहेछ" ।।२९।।
ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् ।
युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः समय पुगेपछि राजा युवनाश्वको दाहिने कोख च्यातिएर एक चक्रवर्ती पुत्रको जन्म भयो ।।३०।।
कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोरूयते भृशम् ।
मां धाता वत्स मा रोदीः इतीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः बालक दूधका लागि रुन थालेपछि ऋषिहरूले सोधे– "यो बालकले कसको दूध पिउला ?" तब इन्द्रले "यो बालकले मेरो दूध पिउनेछ (मां धाता), बाबु नरोऊ" भन्दै आफ्नो चोर औँला बालकको मुखमा राखिदिए ।।३१।।
न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः ।
युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण र देवताहरूको कृपाले बालकका पिता युवनाश्वको मृत्यु भएन र उनले त्यहीँ तपस्या गरेर मोक्ष प्राप्त गरे ।।३२।।
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै ।
यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले ती बालकको नाम 'त्रसदस्यु' राखिदिए, किनभने उनीसँग रावण जस्ता दस्यु (दुष्ट) हरू भयभीत हुन्थे ।।३३।।
सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः युवनाश्वका छोरा मान्धाता (त्रसदस्यु) चक्रवर्ती सम्राट बने । उनले भगवान् अच्युतको तेजले सातै द्वीपयुक्त पृथ्वीमा एक्लै शासन गरे ।।३४।।
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणैः ।
सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानी मान्धाताले ठूला-ठूला यज्ञ र दक्षिणाद्वारा इन्द्रियभन्दा पर रहेका सर्वदेवस्वरूप परमात्माको आराधना गरे ।।३५।।
द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः ।
धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः द्रव्य, मन्त्र, विधि, यज्ञ, यजमान, ऋत्विज, धर्म, स्थान र समय– यी सबै जो परमात्माका स्वरूप हुन्, उनैको उनले पूजन गरे ।।३६।।
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यको उदय हुने ठाउँदेखि अस्ताउने ठाउँसम्मको सम्पूर्ण भूभाग युवनाश्वका पुत्र मान्धाताको साम्राज्यभित्र पर्दथ्यो ।।३७।।
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृपः ।
पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् ।
तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा मान्धाताले शशविन्दुको छोरी बिन्दुमतीसँग विवाह गरे । उनको गर्भबाट पुरुकुत्स, अम्बरीष र योगी मुचुकुन्द गरी तीन छोरा जन्मिए । उनीहरूका ५० जना दिदीबहिनीहरू थिए, जसले सौभरी ऋषिलाई पतिका रूपमा वरण गरे ।।३८।।
यमुनान्तर्जले मग्नः तप्यमानः परंतपः ।
निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः परम तपस्वी सौभरी ऋषि यमुनाको पानीभित्र बसेर तपस्या गरिरहेका थिए । त्यसबेला उनले एउटा माछो आफ्नी पत्नीहरूसँग आनन्दपूर्वक जलक्रीडा गरिरहेको देखे ।।३९।।
जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत ।
सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः माछाको गृहस्थ सुख देखेर सौभरी ऋषिलाई पनि विवाह गर्ने इच्छा भयो । उनले राजा मान्धातासँग गएर एउटी छोरी मागे । राजाले भने– "हे ब्रह्मन् ! स्वयंवरमा जसले तपाईँलाई रोज्छे, उसैसँग विवाह गर्नुहोस्" ।।४०।।
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽयमसम्मतः ।
वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः सौभरी ऋषिले राजाको आशय बुझे । उनले सोचे– "मेरो शरीर वृद्ध छ, चाउरी परेको छ, कपाल फुलेको छ र शिर काम्छ, त्यसैले राजाले मलाई कसैले रोज्दैनन् भन्ने ठानेर यस्तो भनेका हुन्" ।।४१।।
साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामपीप्सितम् ।
किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले संकल्प गरे– "म अब आफ्नो योगबलले आफूलाई यति सुन्दर बनाउँछु कि मनुष्यका छोरी त के कुरा, स्वर्गका अप्सराहरू पनि मलाई पाउन लालायित हुनेछन्" ।।४२।।
मुनिः प्रवेशितः क्षत्त्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् ।
वृतश्च राजकन्याभिरेकः पञ्चाशता वरः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मुनि सुन्दर रूप धारण गरी कन्याहरूको महलमा प्रवेश गरे, तब सबै ५० जना राजकुमारीहरूले उनैलाई पतिका रूपमा वरण गरे ।।४३।।
तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् ।
ममानुरूपो नायं व इति तद्ग्तचेतसाम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः सौभरी मुनिको सुन्दरताबाट मोहित भएर ती दिदीबहिनीहरूबीच झगडा हुन थाल्यो । उनीहरू एकअर्कासँग भन्न थाले– "उनी मेरा लागि मात्र योग्य छन्, तिम्रा लागि होइन" ।।४४।।
स बह्वृचस्ताभिरपारणीय-
तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु ।
गृहेषु नानोपवनामलाम्भः
सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥
महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण-
स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः ।
स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा
रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गबन्दिषु ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋग्वेदी सौभरी ऋष्ले ५० वटै कन्याहरूसँग विवाह गरे । आफ्नो तपोबलले उनले दिव्य महल, बगैँचा, जलाशय र बहुमूल्य वस्त्र-आभूषणहरूको सृष्टि गरे । उनी आफ्ना पत्नीहरूसँग अनेकौँ सुख-सुविधाका बीच विहार गर्न थाले ।।४५-४६।।
यद्गाजर्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः ।
विस्मितः स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः चक्रवर्ती सम्राट मान्धाताले सौभरी ऋषिको यस्तो ऐश्वर्य र सुख देखेपछि आफ्नो चक्रवर्ती हुनुको अहङ्कार त्यागे ।।४७।।
एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः ।
सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सौभरी ऋषि गृहस्थ सुखमा मग्न भए तापनि, थोरै घिउले आगो ननिभे जस्तै उनी विषय-भोगबाट तृप्त हुन सकेनन् ।।४८।।
स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः ।
ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सौभरी ऋषिले आत्मचिन्तन गर्दा थाहा पाए कि एउटा माछाको सङ्गतले उनलाई कसरी आफ्नो महान् तपस्याबाट विचलित बनायो ।।४९।।
अहो इमं पश्यत मे विनाशं
तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य ।
अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात्
प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः उनले पश्चात्ताप गर्दै सोचे– "अहो ! मेरो पतन हेर । म जस्तो तपस्वी र ब्रह्मचारी पनि जलभित्र माछाको सङ्गतले गर्दा आफ्नो व्रतबाट च्युत भएँ" ।।५०।।
सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षुः ।
सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि ॥
एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे ।
युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः मुमुक्षु (मोक्ष चाहने) व्यक्तिले भोगीहरूको सङ्गत पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ । आफ्ना इन्द्रियहरूलाई बाहिर जान दिनु हुँदैन । एकान्तमा बसेर मनलाई परमात्मामा लगाउनुपर्छ र सङ्गत नै गर्ने हो भने भगवान्का भक्त साधुहरूको मात्र गर्नुपर्छ ।।५१।।
एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात्
पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः ।
नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां
मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभावः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले म एक्लै तपस्या गर्थेँ, तर माछाको सङ्गतले गर्दा आज मेरा ५० पत्नी र ५ हजार सन्तान भए । मायाको प्रभावले मेरो बुद्धि भ्रष्ट भयो र म यस संसारको मोहजालमा फसेँ ।।५२।।
एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः ।
वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विरक्त भएपछि सौभरी ऋष्ले सन्न्यास लिएर वनतिर प्रस्थान गरे । आफ्ना पतिलाई नै देवता मान्ने उनका पत्नीहरू पनि उनीसँगै वनमा गए ।।५३।।
तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् ।
सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा कठोर तपस्या गरी आत्मज्ञान प्राप्त गरेपछि सौभरी ऋषिले आफ्नो आत्मालाई परमात्मामा विलीन गराए ।।५४।।
ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् ।
अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित् ! सौभरी ऋषिको आध्यात्मिक गति देखेर उनका पत्नीहरू पनि उनकै प्रभावले अग्निमा ज्वाला विलीन भए झैँ परमात्मामा लीन भए ।।५५।।
विरूपः केतुमानञ्छभुरंबरीषसुतास्त्रयः ।
विरूपात् पृषदश्वोऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! अम्बरीषका विरूप, केतुमान् र शम्भु नाम गरेका तीन छोराहरू थिए । विरूपबाट पृषदश्व र पृषदश्वबाट रथीतर नामका छोरा उत्पन्न भए ।।१।।
रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थितः ।
अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः रथीतर निस्सन्तान थिए, त्यसैले उनले आफ्नो वंश रक्षाका निम्ति अङ्गिरा ऋषिसँग प्रार्थना गरे । अङ्गिरा ऋषिले रथीतरकी पत्नीद्वारा ब्रह्मतेजले युक्त धेरै छोराहरू उत्पन्न गराइदिए ।।२।।
एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसाः स्मृताः ।
रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यी सबै छोराहरू रथीतरकी पत्नीबाट उत्पन्न भएका हुनाले यिनीहरूलाई 'क्षेत्रोपेत' ब्राह्मण भनियो । यिनीहरूको गोत्र रथीतरकै हुनुपर्ने भए तापनि अङ्गिराबाट जन्मिएका हुनाले यिनीहरू 'आङ्गिरस' नामले प्रसिद्ध भए । यिनीहरूमा ब्राह्मण र क्षत्रिय दुवैको गुण विद्यमान थियो ।।३।।
क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः ।
तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित् ! एकपटक मनुजीले हाच्छ्युँ गर्दा उनको नाकबाट इक्ष्वाकु नामका छोराको जन्म भयो । इक्ष्वाकुका सय छोराहरू थिए, जसमा विकुक्षि, निमि र दण्डक सबैभन्दा जेठा तथा प्रख्यात थिए ।।४।।
तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप ।
पञ्चविंशतिः पश्चाच्च त्रयो मध्ये परेऽन्यतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! ती छोराहरूमध्ये पच्चीस जना आर्यावर्तको पूर्व भागका, पच्चीस जना पश्चिम भागका र मुख्य तीन जना (विकुक्षि, निमि, दण्डक) मध्य भागका शासक भए । बाँकी ४७ जना अन्य विभिन्न प्रदेशका शासक बने ।।५।।
स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् ।
मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक राजा इक्ष्वाकुले अष्टका श्राद्धका लागि पवित्र पशुको मासु ल्याउन आफ्ना छोरा विकुक्षिलाई आज्ञा दिँदै भन्नुभयो– "हे विकुक्षि ! ढिलो नगरी श्राद्धयोग्य मासु लिएर आऊ" ।।६।।
तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् ।
श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः विकुक्षिले 'हुन्छ' भनी वनमा गएर श्राद्धका लागि योग्य मृगहरूको सिकार गरे । त्यस क्रममा उनी निकै थकित र भोकाएका थिए । उनले श्राद्धको पवित्रताको हेक्का नराखी एउटा खरायो मारेर त्यसको मासु खाए ।।७।।
शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरूः ।
चोदितः प्रोक्षणाय प्राह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः विकुक्षिले बाँकी रहेको मासु ल्याएर पितालाई बुझाए । जब इक्ष्वाकुले आफ्ना गुरु वशिष्ठलाई उक्त मासु प्रोक्षण (शुद्धीकरण) गर्न अनुरोध गरे, तब गुरुले उक्त मासु दूषित र श्राद्धका लागि अयोग्य भएको कुरा बताउनुभयो ।।८।।
ज्ञात्वा पुत्रस्य तत्कर्म गुरुणाभिहितं नृपः ।
देशान्निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुबाट छोराको उक्त कुकर्म थाहा पाएपछि राजा इक्ष्वाकु अत्यन्त क्रुद्ध भए र शास्त्रीय नियमको उल्लङ्घन गरेको अपराधमा छोरा विकुक्षिलाई देश निकाला गरिदिए ।।९।।
स तु विप्रेण संवादं जापकेन समाचरन् ।
त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजा इक्ष्वाकुले आफ्ना गुरु वशिष्ठसँग आध्यात्मिक संवाद र ज्ञानको चर्चा गरे । अन्त्यमा योगद्वारा शरीर त्याग गरी उनले परम पद प्राप्त गरे ।।१०।।
पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् ।
शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताको मृत्युपछि विकुक्षि आफ्नो राजधानी फर्किए र यस पृथ्वीमा शासन गर्न थाले । उनले ठूला-ठूला यज्ञद्वारा भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे र खरायो खाएको प्रसङ्गले गर्दा उनी 'शशाद' नामले संसारमा प्रसिद्ध भए ।।११।।
पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः ।
ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः विकुक्षिका छोराको नाम पुरञ्जय थियो । उनलाई 'इन्द्रवाह' र 'ककुत्स्थ' पनि भनिन्छ । कुन कर्मका कारणले उनले यी नामहरू प्राप्त गरे, सो विवरण सुन ।।१२।।
कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवैः ।
पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै समय देवता र दानवहरूबीच अत्यन्त भीषण युद्ध भएको थियो । दैत्यहरूबाट पराजित भएका देवताहरूले वीर पुरञ्जयलाई आफ्नो सहायकका रूपमा वरण गरे ।।१३।।
वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः ।
वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरञ्जयले सर्त राखे– "यदि देवराज इन्द्र मेरो वाहन बन्छन् भने मात्र म युद्ध गर्छु ।" सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुको आज्ञा पालना गर्दै इन्द्र स्वयं एउटा विशाल साँढे बनेर पुरञ्जयको वाहन बने ।।१४।।
स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखान्छितान् ।
स्तूयमानः समारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः ॥ १५ ॥
तेजसाऽऽप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य परात्मनः । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशैः पुरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः परमात्मा भगवान् विष्णुको तेजले परिपुष्ट भएका पुरञ्जयले कवच लगाएर दिव्य धनुष र तीखा बाणहरू धारण गरे । उनी युद्धका लागि तयार भई साँढेको जुरो (ककुद्) मा चढेर बसे । देवताहरूले उनको स्तुति गर्न थाले । यसरी उनले देवताहरूलाई साथमा लिएर पश्चिम दिशामा रहेको दैत्यहरूको नगरलाई घेरा हाले ।।१५-१६।।
तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् येऽभिययुर्मृधे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि पुरञ्जय र दैत्यहरूबीच अत्यन्तै भयानक र रोमाञ्चक युद्ध भयो । युद्धमा अगाडि आउने सबै दैत्यहरूलाई पुरञ्जयले आफ्ना तीखा बाणहरूद्वारा यमलोक पठाइदिए ।।१७।।
तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ।
विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालको अग्नि जस्तै प्रचण्ड बाणहरूको वर्षा खप्न नसकेर दैत्यहरू युद्धभूमि छोडी ज्यान जोगाउन आ-आफ्ना घरतिर भागे ।।१८।।
जित्वा परं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये ।
प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि पुरञ्जयले दैत्यहरूको सारा धन र ऐश्वर्य जितेर इन्द्रलाई सुम्पिदिए । उनले शत्रुपक्षको नगर जितेकाले 'पुरञ्जय', इन्द्रलाई वाहन बनाएकाले 'इन्द्रवाह' र साँढेको जुरोमा चढेकाले 'ककुत्स्थ' नाम प्राप्त गरे ।।१९।।
पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः ।
विश्वरन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः पुरञ्जयका छोरा अनेना, उनका छोरा पृथु, पृथुका छोरा विश्वरन्धि, विश्वरन्धिका चन्द्र र चन्द्रका छोरा युवनाश्व भए ।।२०।।
शाबस्तस्तत्सुतो येन शाबस्ती निर्ममे पुरी ।
बृहदश्वस्तु शाबस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः युवनाश्वका छोरा शाबस्त थिए, जसले 'श्रावस्ती' नगरीको स्थापना गरे । शाबस्तका छोरा बृहदश्व र बृहदश्वका छोरा कुवलयाश्व भए ।।२१।।
यः प्रियार्थमुतंकस्य धुन्धुनामासुरं बली ।
सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद् वृतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः महाबली कुवलयाश्वले उत्तङ्क ऋषिलाई प्रसन्न पार्न आफ्ना २१ हजार छोराहरूका साथ धुन्धु नामक राक्षसको बध गरे ।।२२।।
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः ।
धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः धुन्धुको बध गरेकाले उनी 'धुन्धुमार' नामले प्रसिद्ध भए । धुन्धु राक्षसको मुखबाट निस्किएको आगोले उनका सबै छोराहरू भष्म भए, केवल तीन जना मात्र जीवित बचे ।।२३।।
दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत ।
दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी परीक्षित् ! जीवित बचेका ती छोराहरूको नाम दृढाश्व, कपिलाश्व र भद्राश्व थियो । दृढाश्वबाट हर्यश्व र हर्यश्वबाट निकुम्भको जन्म भयो ।।२४।।
बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् ।
युवनाश्वोऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गतः ॥ २५ ॥
भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालवः ।
इष्टिं स्म वर्तयाञ्चक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः निकुम्भबाट बर्हणाश्व, उनीबाट कृशाश्व, कृशाश्वबाट सेनजित् र सेनजितबाट युवनाश्वको जन्म भयो । युवनाश्व निस्सन्तान भएकाले आफ्ना सय पत्नीहरूसहित दुःखित हुँदै वनमा गए । त्यहाँका कृपालु ऋषिहरूले युवनाश्वको पुत्र प्राप्तिका लागि एकाग्र चित्त भई इन्द्रको यज्ञ (ऐन्द्री इष्टि) गरिदिए ।।२५-२६।।
राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः ।
दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मंत्रजलं स्वयम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः एक रात राजा युवनाश्वलाई असाध्यै तिर्खा लाग्यो । उनी यज्ञशालामा प्रवेश गर्दा सबै ऋषिहरू सुतिरहेका थिए । पानीको अन्य विकल्प नदेखेर उनले त्यहाँ मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरी राखिएको जल आफैँले पिए ।।२७।।
उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो ।
पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः बिहान उठेपछि कलशमा पानी नभएको देख्दा ऋषिहरूले सोधे– "यो कसको काम हो ? सन्तान प्राप्तिका लागि अभिमन्त्रित गरिएको यो जल कसले पियो ?" ।।२८।।
राज्ञा पीतं विदित्वाथ ईश्वरप्रहितेन ते ।
ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्ततः जब उनीहरूले राजा युवनाश्वले नै दैवी प्रेरणाले उक्त जल पिएको थाहा पाए, तब उनीहरूले भगवानलाई प्रणाम गर्दै भने– "अहो ! दैवको विधान र शक्ति नै सर्वोपरी रहेछ" ।।२९।।
ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् ।
युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः समय पुगेपछि राजा युवनाश्वको दाहिने कोख च्यातिएर एक चक्रवर्ती पुत्रको जन्म भयो ।।३०।।
कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोरूयते भृशम् ।
मां धाता वत्स मा रोदीः इतीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः बालक दूधका लागि रुन थालेपछि ऋषिहरूले सोधे– "यो बालकले कसको दूध पिउला ?" तब इन्द्रले "यो बालकले मेरो दूध पिउनेछ (मां धाता), बाबु नरोऊ" भन्दै आफ्नो चोर औँला बालकको मुखमा राखिदिए ।।३१।।
न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः ।
युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण र देवताहरूको कृपाले बालकका पिता युवनाश्वको मृत्यु भएन र उनले त्यहीँ तपस्या गरेर मोक्ष प्राप्त गरे ।।३२।।
त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै ।
यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले ती बालकको नाम 'त्रसदस्यु' राखिदिए, किनभने उनीसँग रावण जस्ता दस्यु (दुष्ट) हरू भयभीत हुन्थे ।।३३।।
सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः युवनाश्वका छोरा मान्धाता (त्रसदस्यु) चक्रवर्ती सम्राट बने । उनले भगवान् अच्युतको तेजले सातै द्वीपयुक्त पृथ्वीमा एक्लै शासन गरे ।।३४।।
ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणैः ।
सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानी मान्धाताले ठूला-ठूला यज्ञ र दक्षिणाद्वारा इन्द्रियभन्दा पर रहेका सर्वदेवस्वरूप परमात्माको आराधना गरे ।।३५।।
द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः ।
धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः द्रव्य, मन्त्र, विधि, यज्ञ, यजमान, ऋत्विज, धर्म, स्थान र समय– यी सबै जो परमात्माका स्वरूप हुन्, उनैको उनले पूजन गरे ।।३६।।
यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यको उदय हुने ठाउँदेखि अस्ताउने ठाउँसम्मको सम्पूर्ण भूभाग युवनाश्वका पुत्र मान्धाताको साम्राज्यभित्र पर्दथ्यो ।।३७।।
शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृपः ।
पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् ।
तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा मान्धाताले शशविन्दुको छोरी बिन्दुमतीसँग विवाह गरे । उनको गर्भबाट पुरुकुत्स, अम्बरीष र योगी मुचुकुन्द गरी तीन छोरा जन्मिए । उनीहरूका ५० जना दिदीबहिनीहरू थिए, जसले सौभरी ऋषिलाई पतिका रूपमा वरण गरे ।।३८।।
यमुनान्तर्जले मग्नः तप्यमानः परंतपः ।
निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः परम तपस्वी सौभरी ऋषि यमुनाको पानीभित्र बसेर तपस्या गरिरहेका थिए । त्यसबेला उनले एउटा माछो आफ्नी पत्नीहरूसँग आनन्दपूर्वक जलक्रीडा गरिरहेको देखे ।।३९।।
जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत ।
सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः माछाको गृहस्थ सुख देखेर सौभरी ऋषिलाई पनि विवाह गर्ने इच्छा भयो । उनले राजा मान्धातासँग गएर एउटी छोरी मागे । राजाले भने– "हे ब्रह्मन् ! स्वयंवरमा जसले तपाईँलाई रोज्छे, उसैसँग विवाह गर्नुहोस्" ।।४०।।
स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽयमसम्मतः ।
वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः सौभरी ऋषिले राजाको आशय बुझे । उनले सोचे– "मेरो शरीर वृद्ध छ, चाउरी परेको छ, कपाल फुलेको छ र शिर काम्छ, त्यसैले राजाले मलाई कसैले रोज्दैनन् भन्ने ठानेर यस्तो भनेका हुन्" ।।४१।।
साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामपीप्सितम् ।
किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले संकल्प गरे– "म अब आफ्नो योगबलले आफूलाई यति सुन्दर बनाउँछु कि मनुष्यका छोरी त के कुरा, स्वर्गका अप्सराहरू पनि मलाई पाउन लालायित हुनेछन्" ।।४२।।
मुनिः प्रवेशितः क्षत्त्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् ।
वृतश्च राजकन्याभिरेकः पञ्चाशता वरः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मुनि सुन्दर रूप धारण गरी कन्याहरूको महलमा प्रवेश गरे, तब सबै ५० जना राजकुमारीहरूले उनैलाई पतिका रूपमा वरण गरे ।।४३।।
तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् ।
ममानुरूपो नायं व इति तद्ग्तचेतसाम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः सौभरी मुनिको सुन्दरताबाट मोहित भएर ती दिदीबहिनीहरूबीच झगडा हुन थाल्यो । उनीहरू एकअर्कासँग भन्न थाले– "उनी मेरा लागि मात्र योग्य छन्, तिम्रा लागि होइन" ।।४४।।
स बह्वृचस्ताभिरपारणीय-
तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु ।
गृहेषु नानोपवनामलाम्भः
सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥
महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण-
स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः ।
स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा
रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गबन्दिषु ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋग्वेदी सौभरी ऋष्ले ५० वटै कन्याहरूसँग विवाह गरे । आफ्नो तपोबलले उनले दिव्य महल, बगैँचा, जलाशय र बहुमूल्य वस्त्र-आभूषणहरूको सृष्टि गरे । उनी आफ्ना पत्नीहरूसँग अनेकौँ सुख-सुविधाका बीच विहार गर्न थाले ।।४५-४६।।
यद्गाजर्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः ।
विस्मितः स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः चक्रवर्ती सम्राट मान्धाताले सौभरी ऋषिको यस्तो ऐश्वर्य र सुख देखेपछि आफ्नो चक्रवर्ती हुनुको अहङ्कार त्यागे ।।४७।।
एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः ।
सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सौभरी ऋषि गृहस्थ सुखमा मग्न भए तापनि, थोरै घिउले आगो ननिभे जस्तै उनी विषय-भोगबाट तृप्त हुन सकेनन् ।।४८।।
स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः ।
ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सौभरी ऋषिले आत्मचिन्तन गर्दा थाहा पाए कि एउटा माछाको सङ्गतले उनलाई कसरी आफ्नो महान् तपस्याबाट विचलित बनायो ।।४९।।
अहो इमं पश्यत मे विनाशं
तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य ।
अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात्
प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः उनले पश्चात्ताप गर्दै सोचे– "अहो ! मेरो पतन हेर । म जस्तो तपस्वी र ब्रह्मचारी पनि जलभित्र माछाको सङ्गतले गर्दा आफ्नो व्रतबाट च्युत भएँ" ।।५०।।
सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षुः ।
सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि ॥
एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे ।
युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः मुमुक्षु (मोक्ष चाहने) व्यक्तिले भोगीहरूको सङ्गत पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ । आफ्ना इन्द्रियहरूलाई बाहिर जान दिनु हुँदैन । एकान्तमा बसेर मनलाई परमात्मामा लगाउनुपर्छ र सङ्गत नै गर्ने हो भने भगवान्का भक्त साधुहरूको मात्र गर्नुपर्छ ।।५१।।
एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात्
पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः ।
नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां
मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभावः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले म एक्लै तपस्या गर्थेँ, तर माछाको सङ्गतले गर्दा आज मेरा ५० पत्नी र ५ हजार सन्तान भए । मायाको प्रभावले मेरो बुद्धि भ्रष्ट भयो र म यस संसारको मोहजालमा फसेँ ।।५२।।
एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः ।
वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विरक्त भएपछि सौभरी ऋष्ले सन्न्यास लिएर वनतिर प्रस्थान गरे । आफ्ना पतिलाई नै देवता मान्ने उनका पत्नीहरू पनि उनीसँगै वनमा गए ।।५३।।
तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् ।
सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा कठोर तपस्या गरी आत्मज्ञान प्राप्त गरेपछि सौभरी ऋषिले आफ्नो आत्मालाई परमात्मामा विलीन गराए ।।५४।।
ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् ।
अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित् ! सौभरी ऋषिको आध्यात्मिक गति देखेर उनका पत्नीहरू पनि उनकै प्रभावले अग्निमा ज्वाला विलीन भए झैँ परमात्मामा लीन भए ।।५५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
नवमस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा इक्ष्वाकु वंशका राजाहरूको वंशपरम्परा र सौभरी ऋषिको अद्भुत आख्यान वर्णन गरिएको छ । अम्बरीषका तीन छोराहरूमध्ये विरूपबाट पृषदश्व र रथीतरको जन्म भयो । रथीतर निस्सन्तान भएकाले अङ्गिरा ऋषिद्वारा उत्पन्न गरिएका सन्तानहरू आङ्गिरस र क्षेत्रोपेत ब्राह्मण कहलाए । मनुका छोरा इक्ष्वाकुका सय छोराहरूमध्ये विकुक्षि, निमि र दण्डक प्रमुख थिए । एकपटक श्राद्धका लागि मासु लिन गएका विकुक्षिले भोकका कारण आफैँले पहिले खरायो खाएकाले उनलाई 'शशाद' भनियो । शास्त्रीय मर्यादा उल्लङ्घन गरेकाले इक्ष्वाकुले उनलाई त्यागिदिए, तर पछि विकुक्षि नै राजा बने । विकुक्षिका छोरा पुरञ्जयले देवासुर संग्राममा इन्द्रलाई वाहन बनाएर दैत्यहरूलाई पराजित गरे, जसका कारण उनलाई 'ककुत्स्थ' र 'इन्द्रवाह' भनियो । यसै वंशमा श्रावस्ती नगरी बसाउने शाबस्त र धुन्धु राक्षसलाई मार्ने कुवलयाश्व जन्मिए । कुवलयाश्वका २१ हजार छोराहरू धुन्धुको मुखको अग्निले नष्ट भए । पछि यसै वंशमा राजा युवनाश्व भए, जो निस्सन्तान भएकाले वनमा गए । ऋषिहरूले गरेको यज्ञको अभिमन्त्रित जल झुक्किएर पिउँदा युवनाश्वको कोखबाट मान्धाताको जन्म भयो । मान्धाता एक महान् चक्रवर्ती सम्राट बने र उनले सातै द्वीपमा शासन गरे । मान्धाताका तीन छोरा र ५० छोरीहरू थिए । ती सबै ५० छोरीहरूले सौभरी ऋषिलाई पतिका रूपमा वरण गरे । सौभरी ऋषिले यमुनाको जलमा माछाको क्रीडा देखेर विवाह गर्ने इच्छा गरेका थिए । उनले आफ्नो योगबलले आफूलाई युवा र सुन्दर बनाई ५० वटै राजकुमारीसँग विवाह गरे । उनले हजारौँ वर्षसम्म भोगविलासको आनन्द लिए तर कहिल्यै तृप्त हुन सकेनन् । अन्ततः उनलाई वैराग्य प्राप्त भयो र उनी तपस्याका लागि वनमा गए । उनका पत्नीहरूले पनि उनीसँगै वनमा गएर तपस्या गरे । सौभरी ऋषिले परमात्माको ध्यान गर्दै परम पद प्राप्त गरे र पत्नीहरू पनि उनैमा लीन भए । यस कथाले मानव जीवनको मोह र भक्तिको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्दछ ।
दार्शनिक पक्ष
श्रीमद्भागवतको यस अध्यायले इन्द्रिय तृप्ति र वैराग्यको गहिरो दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्दछ । सौभरी ऋषिको प्रसङ्गले यो स्पष्ट पार्छ कि जतिसुकै शक्तिशाली तपस्वी भए पनि कुसङ्गतले गर्दा पतन हुन सक्छ । माछाको मैथुन दृश्यले ऋषिको मन विचलित पार्नुले बाह्य विषयहरूको प्रभाव कति प्रबल हुन्छ भन्ने देखाउँछ । यसले 'विषय भोगबाट कहिल्यै शान्ति मिल्दैन' भन्ने सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ, जसरी घिउले आगो बल्छ तर निभ्दैन । मान्धाताको चक्रवर्ती शासनले संसारको नश्वरता र दैवी शक्तिको सर्वोच्चतालाई चित्रण गर्छ । युवनाश्वले अभिमन्त्रित जल पिउनु र बालकको जन्म हुनुले कर्म र दैवको विचित्र गतिलाई संकेत गर्दछ । यो अध्यायले सिकाउँछ कि संसारका सारा सुख-सुविधाहरू अन्त्यमा दुःखका कारण बन्दछन् । वास्तविक सुख केवल परमात्माको शरण र आत्मज्ञानमा मात्र निहित छ । सौभरी ऋषिको पश्चात्तापले मुमुक्षुहरूका लागि एकान्त र साधुसङ्गतको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ । अन्त्यमा सबै जीवात्माहरूको गन्तव्य परमात्मा नै हुन् भन्ने अद्वैत सत्य नै यस कथाको मूल सन्देश हो ।
No comments:
Post a Comment