श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– चतुर्थोऽध्यायः
उद्धव उवाच -
अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् ।
तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृशुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– त्यसपछि ब्राह्मणहरूको आज्ञा लिएर यादवहरूले भोजन गरे र 'वारुणी' नामक मदिरा पिए। त्यस मदिराको नशाले उनीहरूको ज्ञान नष्ट भयो र उनीहरू आपसमा कठोर वचन बोल्दै एक–अर्काको मर्ममा चोट पुर्याउन लागे ।।१।।
तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् ।
निम्लोचति रवावासीत् वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः मदिराको दोषले गर्दा बुद्धि भ्रष्ट भएका ती यादवहरूका बीचमा सूर्यास्तको समयमा त्यसरी नै भीषण युद्ध भयो, जसरी आपसमा रगडिँदा बाँसको वनमा डढेलो सल्किन्छ ।।२।।
भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तां अवलोक्य सः ।
सरस्वतीं उपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो मायाको त्यो विचित्र गतिलाई देख्नुभयो र सरस्वती नदीको जलले आचमन गरेर एउटा वृक्षको फेदमा बस्नुभयो ।।३।।
अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह ।
बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं सञ्जिहीर्षुणा ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः शरणागतको दुःख हरण गर्ने र आफ्नो कुलको संहार गर्न चाहने भगवान् श्रीकृष्णले मलाई "तिमी अब बदरिकाश्रम जाऊ" भनी आज्ञा दिनुभयो ।।४।।
अथापि तदभिप्रेतं जानन् अहं अरिन्दम ।
पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तुः पादविश्लेषणाक्षमः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुदमन विदुरजी! मैले भगवान्को आशय बुझेँ, तापनि उहाँको चरणकमलको वियोग सहन नसकेकाले म लुकीछिपी उहाँकै पछि–पछि प्रभास क्षेत्रसम्म पुगेँ ।।५।।
अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् ।
श्रीनिकेतं सरस्वतयां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका आश्रय भएर पनि स्वयं आश्रयरहित झैँ बन्नुभएका आफ्ना प्रियतम प्रभुलाई खोज्दै जाँदा मैले सरस्वती नदीको किनारमा उहाँलाई एक्लै बसिरहनुभएको देखेँ ।।६।।
श्यामावदातं विरजं प्रशान्ताुरुणलोचनम् ।
दोर्भिश्चतुर्भिः विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको शरीर विशुद्ध सत्त्वमय, श्याम वर्णको र अत्यन्त सुन्दर थियो। शान्त एवं राता आँखा, चार हात र रेशमी पीताम्बर धारण गर्नुभएका उहाँलाई मैले टाढैबाट चिनिहालेँ ।।७।।
वाम ऊरौ अवधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रिसरोरुहम् ।
अपाश्रितार्भकाश्वत्थं अकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः एउटा सानो पिपलको बोटको सहारा लिएर बायाँ तिघ्रामाथि दाहिने चरणकमल राखेर उहाँ बस्नुभएको थियो। सम्पूर्ण विषयभोग त्याग गर्दा पनि उहाँ परम आनन्दमा मग्न देखिनुहुन्थ्यो ।।८।।
तस्मिन् महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा ।
लोकान् अनुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै समयमा व्यासजीका परम मित्र एवं महान् भगवद्भक्त सिद्ध मुनि मैत्रेयजी स्वेच्छाले पृथ्वी भ्रमण गर्दै त्यहाँ आइपुग्नुभयो ।।९।।
तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्दः
प्रमोदभावानतकन्धरस्य ।
आश्रृण्वतो मां अनुरागहास
समीक्षया विश्रमयन् उवाच ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् मुकुन्दमा अत्यन्त अनुरक्त ती मैत्रेय मुनि भक्तिभावले शिर झुकाएर बसिरहनुभएको थियो। उहाँकै अगाडि भगवान्ले प्रेमपूर्ण मुस्कानसहित मलाई हेर्दै थकान मेटाउने गरी यसरी भन्नुभयो ।।१०।।
श्रीभगवानुवाच –
वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते
ददामि यत्तद् दुरवापमन्यैः ।
सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां
मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्टः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! तिम्रो हृदयको अभिलाषा मलाई थाहा छ। त्यसैले अरूका लागि दुर्लभ भएको परम पद म तिमीलाई दिन्छु। पूर्वजन्ममा तिमी 'वसु' थियौ र प्रजापतिहरूको यज्ञमा मलाई पाउने इच्छाले तिमीले मेरो उत्तम आराधना गरेका थियौ ।।११।।
स एष साधो चरमो भवानां
आसादितस्ते मदनुग्रहो यत् ।
यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं
दिष्ट्या ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधु स्वभावका उद्धव! यो तिम्रो अन्तिम जन्म हो, किनकि तिमीले मेरो पूर्ण अनुग्रह प्राप्त गरेका छौ। म यो मत्र्यलोक छोडेर जान लागेको समयमा तिमीले एकान्तमा मलाई पायौ, यो तिम्रो ठुलो सौभाग्य हो ।।१२।।
पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये
पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे ।
ज्ञानं परं मन्महिमावभासं
यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको प्रारम्भमा मेरो नाभिकमलमा बसेका ब्रह्माजीलाई मैले मेरो महिमा प्रकट गर्ने जुन परम ज्ञानको उपदेश दिएको थिएँ, जसलाई विद्वान्हरू 'भागवत' भन्दछन्, त्यही ज्ञान म तिमीलाई दिन्छु ।।१३।।
इत्यादृतोक्तः परमस्य पुंसः
प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् ।
स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं
मुञ्चञ्छुचः प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! ममाथि सधैँ कृपा गर्ने ती परम पुरुषले यसरी आदरपूर्वक भन्नुहुँदा म स्नेहातिरेकले रोमाञ्चित भएँ। मेरो वाणी गदगद भयो र आँखाबाट आँसु बग्न थाल्यो। अनि मैले हात जोडेर यसरी बिन्ती गरेँ ।।१४।।
को न्वीश ते पादसरोजभाजां
दुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह ।
तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन
भवत्पदाम्भोज निषेवणोत्सुकः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामी! हजुरको चरणकमलको सेवा गर्ने भक्तका लागि धर्म, अर्थ, काम र मोक्षमध्ये केही पनि दुर्लभ छैन। तापनि हे विभु! मलाई ती कुनै कुराको इच्छा छैन; म केवल हजुरकै चरणसेवाको अभिलाषी छु ।।१५।।
कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते
दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् ।
कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रयः
स्वात्मन् रतेः खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! निष्काम भएर पनि कर्म गर्नु, अजन्मा भएर पनि जन्म लिनु, कालरूप भएर पनि शत्रुको डरले किल्लामा लुक्नु र आत्माराम भएर पनि हजारौँ स्त्रीहरूसँग रमण गर्नु– हजुरका यी विचित्र चरित्रहरू देखेर विद्वान्हरूको बुद्धि पनि भ्रमित हुन्छ ।।१६।।
मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्वं
अकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः ।
पृच्छेः प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्तः
तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! हजुरको ज्ञान अखण्ड र अकुण्ठित छ, तापनि हजुरले मलाई सल्लाहका लागि बोलाएर साधारण मानिसले झैँ सोध्नुहुन्थ्यो। हजुरको यो लीलाले मेरो मनलाई मोहित तुल्याउँछ ।।१७।।
ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं
वाच कस्मै भगवान् समग्रम् ।
अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्तः
वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वामी! हजुरले आफ्नो स्वरूपको रहस्य खोल्ने जुन ज्ञान ब्रह्माजीलाई दिनुभएको थियो, यदि म त्यसलाई बुझ्न योग्य छु भने मलाई पनि सुनाउनुहोस्, जसबाट म यो संसार–दुःखबाट पार पाउन सकूँ ।।१८।।
इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् परः ।
आदिदेश अरविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मैले यसरी आफ्नो हृदयको भाव प्रकट गरेँ, तब ती कमलनयन परमेश्वर श्रीकृष्णले मलाई आफ्नो स्वरूपको परम स्थिति (ज्ञान) को उपदेश दिनुभयो ।।१९।।
स एवं आराधितपादतीर्थाद्
अधीततत्त्वात्मविबोधमार्गः ।
प्रणम्य पादौ परिवृत्य देवं
इहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी पूजनीय गुरु श्रीकृष्णबाट आत्मतत्त्वको बोध गराउने मार्ग सिकेर, उहाँको चरणमा ढोग गरी र परिक्रमा गरेर म यहाँ आएको हुँ। अहिले उहाँको वियोगले मेरो चित्त अत्यन्तै व्याकुल छ ।।२०।।
सोऽहं तद्दर्शनाह्लाद वियोगार्तियुतः प्रभो ।
गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! उहाँको अन्तिम दर्शनले मलाई आनन्द त दियो, तर अहिले विरहको पीडाले छटपटी भइरहेको छ। अब म उहाँको प्रिय क्षेत्र बदरिकाश्रममा जान लागेको छु ।।२१।।
यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवान् ऋषिः ।
मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ लोककल्याणका लागि भगवान् नर र नारायण ऋषिहरूले लामो समयदेखि कठिन तपस्या गरिरहनुभएको छ ।।२२।।
श्रीशुक उवाच –
इति उद्धवाद् उपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम् ।
ज्ञानेनाशमयत् क्षत्ता शोकं उत्पतितं बुधः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– यसरी उद्धवजीको मुखबाट आफ्ना प्रिय बन्धुहरूको विनाशको असह्य समाचार सुनेर परम ज्ञानी विदुरजीले उत्पन्न भएको शोकलाई विवेकद्वारा शान्त पार्नुभयो ।।२३।।
स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभः ।
विश्रम्भाद् अभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान्का अनन्य भक्त उद्धवजी बदरिकाश्रम जान लाग्नुभयो, तब कुरुश्रेष्ठ विदुरजीले श्रद्धापूर्वक उहाँसँग यो कुरा सोध्नुभयो ।।२४।।
विदुर उवाच –
ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं
यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते ।
वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णोः
भृत्याः स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो– हे उद्धवजी! योगेश्वर श्रीकृष्णले आफ्नो स्वरूपको जुन गूढ ज्ञान हजुरलाई दिनुभएको थियो, त्यो मलाई पनि सुनाउनुहोस्; किनकि भगवान्का भक्तहरू आफ्ना आश्रितहरूको कल्याणका लागि नै विचरण गर्दछन् ।।२५।।
उद्धव उवाच -
ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषिः कौषारवोऽन्ति मे ।
साक्षाद् भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– त्यो तत्त्वज्ञानका लागि हजुरले मुनिवर मैत्रेयजी (कौषारव) को सेवा गर्नु पर्दछ। यो लोक छोड्ने बेलामा स्वयं भगवान्ले हजुरलाई उपदेश दिनु भनी उहाँलाई मेरो अगाडि नै आज्ञा दिनुभएको छ ।।२६।।
श्रीशुक उवाच –
इति सह विदुरेण विश्वमूर्तेः
गुणकथया सुधया प्लावितोरुतापः ।
क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां
समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– यसरी विदुरजीसँग भगवान्को गुणगानरूपी अमृतमा डुबेर उद्धवजीको वियोगको ताप शान्त भयो। यमुनाको किनारमा बिताएको त्यो रात एक क्षण जस्तै बित्यो र बिहान भएपछि उहाँ त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।।२७।।
राजोवाच –
निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे
ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्यः ।
स तु कथमवशिष्ट उद्धव
यद्धरिरपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोध्नुभयो– ब्राह्मणको श्रापले गर्दा जब यदुवंशका सबै महारथीहरू नष्ट भए र स्वयं त्रिलोकीनाथ श्रीकृष्णले पनि आफ्नो स्वरूप अन्तर्धान गराउनुभयो भने, ती सबैका मुख्य उद्धवजी मात्र कसरी बाँकी रहे? ।।२८।।
श्रीशुक उवाच –
ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छितः ।
संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– ब्राह्मणको श्रापको बहानामा आफ्नो कुलको संहार गरी आफ्नो श्रीविग्रह अन्तर्धान गराउने बेलामा भगवान्ले यस्तो विचार गर्नुभयो ।।२९।।
अस्मात् लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् ।
अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वरः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "म यो लोकबाट बिदा भएपछि मेरो यो दिव्य ज्ञानको रक्षा र प्रचार गर्नका लागि उद्धव नै सबैभन्दा योग्य अधिकारी हुन्" ।।३०।।
नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दितः प्रभुः ।
अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन् इह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "उद्धव मभन्दा अलिकति पनि कम छैनन्, किनकि उनी कहिल्यै पनि मायाका गुणहरूद्वारा विचलित हुँदैनन्। त्यसैले संसारलाई मेरो ज्ञानको शिक्षा दिन उनी यहीँ रहून्" ।।३१।।
एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्टः शब्दयोनिना ।
बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदका मूल कारण एवं जगद्गुरु श्रीकृष्णको यस्तो आज्ञा पाएर उद्धवजी बदरिकाश्रम जानुभयो र त्यहाँ समाधिद्वारा श्रीहरिको आराधना गर्न लाग्नुभयो ।।३२।।
विदुरोऽप्युद्धवात् श्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः ।
क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले उद्धवजीबाट के थाहा पाउनुभयो भने, परमात्मा श्रीकृष्णले केवल लीलाका लागि मात्र शरीर धारण गर्नुभएको थियो र उहाँका सम्पूर्ण कार्यहरू प्रशंसनीय थिए ।।३३।।
देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् ।
अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः धीर पुरुषहरूको धैर्य बढाउने र विवेकहीनहरूका लागि अत्यन्तै कठिन लाग्ने भगवान्को त्यो अन्तर्धानको प्रसङ्ग सुनेर– ।।३४।।
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् ।
ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वलः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित! भगवान्ले स्वधाम जाने बेलामा आफूलाई पनि सम्झनुभएको रहेछ भन्ने थाहा पाएर, उद्धवजी गएपछि विदुरजी प्रेमले विह्वल भई रुन लाग्नुभयो ।।३५।।
कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ ।
प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मित्रासुतो मुनिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतश्रेष्ठ! त्यसपछि सिद्ध विदुरजी यमुनाको किनारबाट केही दिन हिँडेर गङ्गाजीको तटमा पुग्नुभयो, जहाँ मुनिवर मैत्रेयजी बस्नुहुन्थ्यो ।।३६।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा यदुवंशको विनाशपछिको अन्तिम दृश्य र उद्धव–विदुरको बिदाइको मार्मिक चित्रण गरिएको छ। ब्राह्मणको श्राप र मदिराको नशाले गर्दा विवेक गुमाएका यादवहरू आपसमा लडेर नष्ट भएको समाचार उद्धवजीले दिनुहुन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो कुलको संहार भएको देखेर शान्तपूर्वक सरस्वती नदीको किनारमा एउटा पिपलको रूखमुनि विश्राम गर्नुभयो। उद्धवजी प्रभुको वियोग सहन नसकेर उहाँको पछिपछि प्रभास क्षेत्र पुग्नुभयो। त्यहाँ उहाँले चतुर्भुज रूपमा विराजमान, शान्त र दिव्य कान्ति भएका श्रीकृष्णको दर्शन पाउनुभयो। त्यसै समयमा मुनि मैत्रेयजी पनि त्यहाँ आइपुग्नुभयो। भगवान्ले उद्धवजीलाई उहाँको पूर्वजन्म 'वसु' भएको र उहाँको भक्तिले आफू प्रसन्न भएको बताउनुभयो। श्रीकृष्णले उद्धवजीलाई यो उहाँको अन्तिम जन्म भएको र अब उहाँले परम पद पाउने आशीर्वाद दिनुभयो। भगवान्ले उद्धवजीलाई त्यही 'भागवत' ज्ञानको उपदेश दिनुभयो, जुन सृष्टिमा ब्रह्माजीलाई दिनुभएको थियो। उद्धवजीले भगवान्का विचित्र लीलाहरूको स्मरण गर्दै भावुक भएर स्तुति गर्नुभयो। उहाँले सोध्नुभयो कि प्रभुले किन आफूलाई सल्लाहका लागि बोलाउनुहुन्थ्यो र साधारण मानिस झैँ व्यवहार गर्नुहुन्थ्यो। भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवजीलाई बदरिकाश्रम जान र त्यहाँ तपस्या गर्न आज्ञा दिनुभयो। उद्धवजीले श्रीकृष्णको चरण परिक्रमा गरेर बिदा लिनुभयो र विदुरजीलाई भेट्न आउनुभयो। विदुरजीले उद्धवजीसँग श्रीकृष्णको अन्तिम सन्देश र त्यो दिव्य ज्ञान सोध्नुभयो। तर उद्धवजीले भगवान्को आज्ञा अनुसार विदुरजीलाई मुनि मैत्रेयबाट ज्ञान लिन सुझाउनुभयो। उद्धवजीले बताउनुभयो कि भगवान्ले विदुरजीलाई पनि सम्झनुभएको थियो, जसले गर्दा विदुरजी प्रेममा डुबेर रुनुभयो। राजा परीक्षितले प्रश्न गर्नुभयो कि अरू सबै नष्ट हुँदा उद्धवजी मात्र कसरी बाँकी रहे। शुकदेवजीले सम्झाउनुभयो कि भगवान्ले आफ्नो ज्ञानको दियो बाल्न उद्धवजीलाई जीवित राख्नुभएको हो। उद्धवजी ज्ञान र वैराग्यमा श्रीकृष्ण भन्दा अलिकति पनि कम हुनुहुन्नथ्यो। त्यसैले भगवान्ले उहाँलाई आफ्नो प्रतिनिधि बनाएर पृथ्वीमा छोड्नुभयो। उद्धवजी बदरिकाश्रम पुगेर समाधिमा लीन हुनुभयो। यता विदुरजी यमुनाको किनारबाट गङ्गाको तटमा मुनि मैत्रेयलाई भेट्न जानुभयो। यो अध्यायले भगवान् र भक्तको अन्तिम मिलन र ज्ञानको हस्तान्तरणलाई देखाउँछ। यसले सिकाउँछ कि भगवान् आफ्ना भक्तलाई कहिल्यै बिर्सनुहुन्न। यदुवंशको संहार केवल एउटा लीला थियो, जसको उद्देश्य पृथ्वीको भार हरण गर्नु थियो। उद्धवको माध्यमबाट भागवत ज्ञान सुरक्षित रह्यो। विदुर र उद्धवको यो संवाद नै भागवतको मुटु हो। अन्त्यमा, यो कथाले भक्ति र समर्पणको महत्वलाई उजागर गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'ईश्वरीय इच्छा' र 'ज्ञानको उत्तराधिकार' मा आधारित छ। यदुवंशको विनाशले संसारको नश्वरता र 'काल' को अमोघ शक्तिलाई दर्शाउँछ। भगवान् श्रीकृष्णको अन्तर्धान हुनुलाई 'देहन्यास' नभई 'लीला संवरण' भनिएको छ, किनकि उहाँको शरीर भौतिक नभई चिन्मय छ। 'भागवत' ज्ञान केवल सूचना होइन, यो ईश्वरको महिमा प्रकट गर्ने दिव्य अनुभव हो। उद्धवजीलाई 'मभन्दा कम छैनन्' भन्नुले भक्त र भगवान्को एकात्मकताको दर्शन गराउँछ। श्रीकृष्णले आफू सर्वशक्तिमान् भएर पनि 'अरिभयात् पलायनम्' (शत्रुको डरले भाग्नु) जस्ता लीला गर्नुको अर्थ भक्तलाई मोहित र शिक्षित पार्नु हो। 'वसु' को प्रसङ्गले पुनर्जन्म र संस्कारको निरन्तरतालाई पुष्टि गर्छ। बदरिकाश्रमलाई तपस्याको केन्द्र मान्नुले आध्यात्मिक जीवनमा एकान्त र साधनाको महत्व बुझाउँछ। विदुरजीको शोक र त्यसपछि विवेकद्वारा शान्ति पाउनु 'दुःखमा स्थिरता' को दार्शनिक पाठ हो। अन्त्यमा, यो अध्यायले निर्गुण ब्रह्म नै सगुण रूपमा प्रकट भएर पुनः आफ्नै स्वरूपमा लीन हुन्छ भन्ने अद्वैत दर्शनको झल्को दिन्छ।
