श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः –षष्ठोऽध्यायः
ततः प्राचेतसोऽसिक्न्यां अनुनीतः स्वयम्भुवा ।
षष्टिं सञ्जनयामास दुहितॄः पितृवत्सलाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित्! ब्रह्माजीले धेरै सम्झाएपछि दक्ष प्रजापति शान्त भए। त्यसपछि उनले पत्नी असिक्नीको गर्भबाट साठीवटी कन्याहरू उत्पन्न गरे। उनीहरू सबै आफ्ना पितालाई अत्यन्त माया गर्थे ।। १ ।।
दश धर्माय कायेन्दोः द्विषट् त्रिणव दत्तवान् ।
भूताङ्गिरःकृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापराः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्ष प्रजापतिले ती साठी छोरीहरूमध्ये १० वटी धर्मलाई, १३ वटी कश्यपलाई, २७ वटी चन्द्रमालाई, भूत, अङ्गिरा र कृशाश्वलाई २-२ वटी र बाँकी ४ वटी तार्क्ष्य (कश्यपका अर्को नाम) लाई विवाह गरिदिए ।। २ ।।
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे श्रृणु ।
यासां प्रसूतिप्रसवैः लोका आपूरितास्त्रयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! अब ती दक्षका कन्याहरू र उनीहरूका सन्तानका नामका बारेमा बताउँछु, सुन। उनीहरूको वंशले नै यो चराचर तीनै लोक भरिएको थियो ।। ३ ।।
भानुर्लम्बा ककुब्जामिः विश्वा साध्या मरुत्वती ।
वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्यः सुतान् श्रृणु ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मका दस पत्नीहरू— भानु, लम्बा, ककुब्, जामि, विश्वा, साध्या, मरुत्वती, वसु, मुहूर्ता र सङ्कल्पा हुन्। अब उनीहरूका छोराहरूको नाम सुन ।। ४ ।।
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप ।
विद्योत आसीत् लम्बायाः ततश्च स्तनयित्नवः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! भानुका छोरा देवऋषभ र उनको इन्द्रसेन नामको छोरो थियो। लम्बाको छोरो विद्योत र विद्योतबाट मेघगण उत्पन्न भए ।। ५ ।।
ककुदः सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यतः ।
भुवो दुर्गाणि जामेयः स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ककुब्की छोरीबाट सङ्कट र उसबाट कीकट भयो। कीकटका छोराहरू पृथ्वीका दुर्गका अभिमानी देवता भए। जामीको छोराको नाम स्वर्ग थियो र उसको छोरो नन्दी भयो ।। ६ ।।
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते ।
साध्यो गणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वाबाट विश्वेदेवहरू जन्मिए। उनका कुनै सन्तान भएनन्। साध्याबाट साध्यगण जन्मिए र उनीहरूको छोरो अर्थसिद्धि भयो ।। ७ ।।
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्यां बभूवतुः ।
जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदुः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मरुत्वतीबाट मरुत्वान् र जयन्त नामका दुई छोरा जन्मिए। जयन्त भगवान् वासुदेवका अंश हुन्, जसलाई लोकमा 'उपेन्द्र' पनि भनिन्छ ।। ८ ।।
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे ।
ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुहूर्ताबाट मुहूर्तका अभिमानी देवताहरू उत्पन्न भए। यिनीहरूले आ-आफ्नो समय (मुहूर्त) मा जीवहरूलाई उनीहरूको कर्म अनुसारको फल दिन्छन् ।। ९ ।।
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पः कामः सङ्कल्पजः स्मृतः ।
वसवोऽष्टौ वसोः पुत्राः तेषां नामानि मे श्रृणु ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सङ्कल्पाको छोरो सङ्कल्प भयो र उसबाट काम उत्पन्न भयो। वसुका आठ पुत्र भए, जसलाई 'अष्टवसु' भनिन्छ। उनीहरूको नाम सुन ।। १० ।।
द्रोणः प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निः दोषो वसुर्विभावसुः ।
द्रोणस्याभिमतेः पत्न्या हर्षशोकभयादयः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, अग्नि, दोष, वसु र विभावसु— यी आठ वसु हुन्। द्रोणकी पत्नी अभिमतिबाट हर्ष, शोक, भय आदिका अभिमानी देवताहरू उत्पन्न भए ।। ११ ।।
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयुः पुरोजवः ।
ध्रुवस्य भार्या धरणिः असूत विविधाः पुरः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राणकी पत्नी ऊर्जस्वतीको गर्भबाट सह, आयु र पुरोजव नामका तीन छोरा जन्मिए। ध्रुवकी पत्नी धरणीले अनेक नगरका अभिमानी देवताहरू उत्पन्न गरिन् ।। १२ ।।
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादयः स्मृताः ।
अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादयः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्ककी पत्नी वासनाबाट तर्ष (तृष्णा) आदि छोरा जन्मिए। अग्नि नामका वसुकी पत्नी धाराको गर्भबाट द्रविणक आदि धेरै छोराहरू जन्मिए ।। १३ ।।
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्ततः ।
दोषस्य शर्वरीपुत्रः शिशुमारो हरेः कला ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः कृत्तिकाका पुत्र स्कन्द पनि अग्निबाटै उत्पन्न भएका हुन्। उनीबाट विशाख आदिको जन्म भयो। दोषकी पत्नी शर्वरीको गर्भबाट भगवान्को कलाका रूपमा शिशुमारको जन्म भयो ।। १४ ।।
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्मा कृतीपतिः ।
ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनोः सुताः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः वसु (वास्तु) की पत्नी अङ्गिरसीबाट शिल्पकलाका अधिपति विश्वकर्मा जन्मिए। विश्वकर्माका छोरा चाक्षुष मनु भए र उनका पुत्रहरू विश्वेदेव र साध्यगण भए ।। १५ ।।
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् ।
पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः विभावसुकी पत्नी उषाबाट व्युष्ट, रोचिष् र आतप नामका तीन छोरा जन्मिए। आतपको पुत्र पञ्चयाम हो, जसकै प्रभावले प्राणीहरू आ-आफ्नो कार्यमा जागृत हुन्छन् ।। १६ ।।
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिशः ।
रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः ॥ १७ ॥
अजैकपादहिर्बुध्न्यो बहुरूपो महानिति ।
रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोराः प्रेतविनायकाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भूतकी पत्नी सरूपाले करोडौँ रुद्रहरू उत्पन्न गरिन्, जसमा रैवत, अज, भव, भीम, वाम, उग्र, वृषाकपि, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, बहुरूप र महान् गरी एघार मुख्य रुद्र हुन्। भूतकी अर्की पत्नी भूताबाट भयङ्कर प्रेत र विनायकादिको जन्म भयो, जो रुद्रका पार्षद भए ।। १७-१८ ।।
प्रजापतेरङ्गिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ ।
अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अङ्गिरा प्रजापतिकी पत्नी स्वधाबाट पितृगणहरू उत्पन्न भए। अर्की पत्नी सतीले अथर्वाङ्गिरस वेदलाई पुत्रका रूपमा स्वीकार गरिन् ।। १९ ।।
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूम्रकेतुमजीजनत् ।
धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः कृशाश्वकी पत्नी अर्चिबाट धूम्रकेतुको जन्म भयो र अर्की पत्नी धिषणाबाट वेदशिरा, देवल, वयुन र मनु नामका चार छोरा जन्मिए ।। २० ।।
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रूः पतङ्गी यामिनीति च ।
पतङ्ग्यसूत पतगान् यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तार्क्ष्य (कश्यप) का चार पत्नीहरू विनता, कद्रू, पतङ्गी र यामिनी हुन्। पतङ्गीबाट पक्षीहरू र यामिनीबाट सलह (कीरा) हरूको जन्म भयो ।। २१ ।।
सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् ।
सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागान् अनेकशः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः विनताका छोरा गरुड भए, जो साक्षात् भगवान् विष्णुका वाहन हुन्। विनताकै अर्का छोरा अरुण हुन्, जो सूर्यका सारथि हुन्। कद्रूबाट अनेकौँ नागहरू उत्पन्न भए ।। २२ ।।
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणि इन्दोः पत्न्यस्तु भारत ।
दक्षशापात्सोऽनपत्यः तासु यक्ष्मग्रहार्दितः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत परीक्षित्! कृत्तिकादि २७ नक्षत्रका अभिमानी देवीहरू चन्द्रमाका पत्नी हुन्। रोहिणीलाई मात्र बढी प्रेम गरेका कारण दक्षले चन्द्रमालाई श्राप दिए, जसले गर्दा उनलाई क्षयरोग लाग्यो र ती पत्नीहरूबाट उनका कुनै सन्तान भएनन् ।। २३ ।।
पुनः प्रसाद्य तं सोमः कला लेभे क्षये दिताः ।
शृणु नामानि लोकानां मातॄणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥
अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् ।
अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥
मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिः ।
तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदाः सरमासुताः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षलाई पुनः प्रसन्न गराएर चन्द्रमाले कृष्णपक्षमा क्षीण हुने र शुक्लपक्षमा पूर्ण हुने वरदान पाए। अब कश्यपका ती १३ पत्नीहरूको नाम सुन, जसबाट यो सारा जगत् उत्पन्न भयो— अदिति, दिति, दनु, काष्ठा, अरिष्टा, सुरसा, इला, मुनि, क्रोधवशा, ताम्रा, सुरभि, सरमा र तिमि। तिमिबाट जलचर र सरमाबाट हिंस्रक जन्तुहरू जन्मिए ।। २४-२६ ।।
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप ।
ताम्रायाः श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः सुरभिबाट भैँसी, गाई आदि दुई खुर भएका पशुहरू जन्मिए। ताम्राबाट बाज, गिद्ध आदि शिकारी पक्षी र मुनिबाट अप्सराहरूको जन्म भयो ।। २७ ।।
दन्दशूकादयः सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजाः ।
इलाया भूरुहाः सर्वे यातुधानाश्च सौरसाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! क्रोधवशाबाट सर्प र बिच्छी आदि विषालु जीव जन्मिए। इलाबाट वृक्ष, लहरा आदि वनस्पतिहरू र सुरसाबाट यातुधान (राक्षस) हरूको जन्म भयो ।। २८ ।।
अरिष्टायास्तु गन्धर्वाः काष्ठाया द्विशफेतराः ।
सुता दनोरेकषष्टिः तेषां प्राधानिकान् श्रृणु ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अरिष्टाबाट गन्धर्व र काष्ठाबाट घोडा आदि एक खुर भएका पशुहरू जन्मिए। दनुका ६१ छोरा भए, जसमा मुख्य यस प्रकार छन्— ।। २९ ।।
द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसुः ।
अयोमुखः शङ्कुशिराः स्वर्भानुः कपिलोऽरुणः ॥ ३० ॥
पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापनः ।
धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जयः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः द्विमूर्धा, शम्बर, अरिष्ट, हयग्रीव, विभावसु, अयोमुख, शङ्कुशिरा, स्वर्भानु, कपिल, अरुण, पुलोमा, वृषपर्वा, एकचक्र, अनुतापन, धूम्रकेश, विरूपाक्ष, विप्रचित्ति र दुर्जय आदि मुख्य हुन् ।। ३०-३१ ।।
स्वर्भानोः सुप्रभां कन्यां उवाह नमुचिः किल ।
वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्भानुकी कन्या सुप्रभासँग नमुचिले र वृषपर्वाकी छोरी शर्मिष्ठासँग महाबली ययातिले विवाह गरे ।। ३२ ।।
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शनाः ।
उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः वैश्वानरका चार सुन्दरी छोरीहरू थिए— उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा र कालका ।। ३३ ।।
उपदानवीं हिरण्याक्षः क्रतुर्हयशिरां नृप ।
पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु कः ॥ ३४ ॥
उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदितः ।
पौलोमाः कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिनः ॥ ३५ ॥
तयोः षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितुः पिता ।
जघान स्वर्गतो राजन् एक इन्द्रप्रियङ्करः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उपदानवीको हिरण्याक्षसँग र हयशिराको क्रतुसँग विवाह भयो। ब्रह्माजीको आज्ञाले कश्यपले पुलोमा र कालकासँग विवाह गरे। उनीहरूबाट पौलोम र कालकेय नामका ६० हजार बलशाली दानव जन्मिए। उनीहरू यज्ञमा बाधा पुर्याउँथे, त्यसैले इन्द्रलाई खुसी पार्न तिम्रा बाजे अर्जुनले स्वर्ग गएका बेला उनीहरूलाई एक्लै मारेका थिए ।। ३४-३६ ।।
विप्रचित्तिः सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् ।
राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागताः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः विप्रचित्ति र सिंहिकाबाट १०१ छोरा जन्मिए, जसमा जेठो राहु र बाँकी १०० जना केतु थिए। उनीहरूले ग्रहको स्थान प्राप्त गरे ।। ३७ ।।
अथातः श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वशः ।
यत्र नारायणो देवः स्वांशेनावातरद् विभुः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अब क्रमशः अदितिको वंश परम्परा सुन, जसमा स्वयं भगवान् नारायणले आफ्नो अंशले वामनका रूपमा अवतार लिनुभयो ।। ३८ ।।
विवस्वान् अर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भगः ।
धाता विधाता वरुणो मित्रः शत्रु उरुक्रमः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः विवस्वान्, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भग, धाता, विधाता, वरुण, मित्र, इन्द्र र उरुक्रम (वामन)— यी १२ आदित्य हुन् ।। ३९ ।।
विवस्वतः श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् ।
मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा ।
सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः विवस्वान्की पत्नी संज्ञाबाट श्राद्धदेव मनु, यमराज र यमुना जन्मिए। पछि संज्ञाले घोडी (वडवा) को रूप धारण गर्दा सूर्यबाट दुई अश्विनीकुमार (नासत्य र दस्त्र) को जन्म भयो ।। ४० ।।
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं ततः ।
कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः विवस्वान्की अर्की पत्नी छायाबाट शनैश्चर, सावर्णि मनु र तपती नामकी छोरी जन्मिए। तपतीले संवरणसँग विवाह गरिन् ।। ४१ ।।
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः ।
यत्र वै मानुषी जातिः ब्रह्मणा चोपककल्पिता ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्यमाकी पत्नी मातृकाबाट चर्षणी नामका छोराहरू जन्मिए, जसको आधारमा ब्रह्माजीले मनुष्य जातिको कल्पना गर्नुभयो ।। ४२ ।।
पूषानपत्यः पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत् पुरा ।
योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विजः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः पूषा निःसन्तान थिए। पहिले दक्षको यज्ञमा शिवजी क्रोधित हुँदा पूषाले दाँत देखाएर हाँसेका थिए, जसका कारण वीरभद्रले उनको दाँत भाँचिदिएका थिए। त्यसैले उनले पिनेको अन्न मात्र खान्छन् ।। ४३ ।।
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका ।
सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्वष्टाकी पत्नी रचना (दैत्यपुत्री) बाट सन्निवेश र विश्वरूप नामका दुई पराक्रमी छोरा जन्मिए ।। ४४ ।।
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि ।
विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वरूप दैत्यका भान्जा भए पनि देवगुरु बृहस्पतिले त्याग गरेपछि देवताहरूले उनलाई नै आफ्नो पुरोहितका रूपमा स्वीकार गरे ।। ४५ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्धको छैटौँ अध्यायमा दक्ष प्रजापतिका छोरीहरू र उनीहरूबाट विस्तार भएको वंश परम्पराको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। जब दक्षका छोराहरू (हर्यश्व र शबलाश्व) नारदको उपदेशले विरक्त भए, ब्रह्माजीले दक्षलाई सान्त्वना दिई सृष्टिको नयाँ मार्ग देखाउनुभयो। दक्षले त्यसपछि आफ्नी पत्नी असिक्नीबाट ६० जना कन्याहरू उत्पन्न गरे। यी कन्याहरूलाई दक्षले विभिन्न ऋषि तथा देवताहरूलाई सुम्पिएर सृष्टिको विस्तार गरे। उनले १० कन्या धर्मलाई, १३ कन्या कश्यपलाई र २७ कन्या चन्द्रमालाई दान गरे। त्यसैगरी भूत, अङ्गिरा र कृशाश्वलाई २-२ कन्या र ४ कन्या तार्क्ष्यलाई विवाह गरिदिए। धर्मका पत्नीहरूबाट विश्वेदेव, साध्यगण, मरुत्वान् र वसुहरू जस्ता दिव्य शक्तिहरूको जन्म भयो। वसुहरूमध्ये आठ वसु (अष्टवसु) को वंशबाट हर्ष, शोक र विभिन्न प्राकृतिक शक्तिहरू प्रकट भए। भूतकी पत्नी सरूपाबाट एघार रुद्रहरू र करोडौँ रुद्रगणहरूको उत्पत्ति भयो। अङ्गिरा र कृशाश्वका पत्नीहरूबाट वेद, पितृ र विभिन्न ऋषि वंशहरूको विस्तार भयो। कश्यपका पत्नीहरूमध्ये विनताबाट गरुड र अरुणको जन्म भयो, जो विष्णुका वाहन र सूर्यका सारथि हुन्। कद्रूबाट नाग वंशको उत्पत्ति भयो भने पतङ्गी र यामिनीबाट पक्षी र किराहरूको जन्म भयो। चन्द्रमाका २७ पत्नीहरू नक्षत्रका रूपमा आकाशमा प्रतिष्ठित भए, तर दक्षको श्रापले चन्द्रमालाई क्षयरोग लाग्यो। कश्यपका १३ मुख्य पत्नीहरूबाट नै यो सम्पूर्ण चराचर जगत्—मनुष्य, पशु, पक्षी, राक्षस र देवताहरू जन्मिए। अदितिबाट १२ आदित्यहरूको जन्म भयो, जसमा स्वयं भगवान् वामन पनि सम्मिलित हुनुहुन्थ्यो। दिति र दनुबाट दैत्य र दानवहरूको विशाल वंश चल्यो। दनुका छोराहरूमध्ये विप्रचित्ति, शम्बर र वृषपर्वा जस्ता शक्तिशाली दानवहरू थिए। दानवहरूको वंशमा नै राहु र केतु जस्ता ग्रहहरूको पनि जन्म भयो। कश्यप र अदितिको वंशमा नै सूर्य (विवस्वान्) को जन्म भयो, जसबाट मनु र यमराजको उत्पत्ति भयो। सूर्यकी पत्नी संज्ञाले अश्विनीकुमारहरूलाई जन्म दिइन् भने छायाबाट शनिदेव जन्मिए। यस अध्यायले कसरी एउटै मूलबाट विभिन्न स्वभावका प्राणीहरूको विकास भयो भन्ने देखाउँछ। सृष्टिको यो विविधता दक्षका कन्याहरूको माध्यमबाट सम्भव भएको हो। कश्यप ऋषिलाई सृष्टिको प्रमुख आधार मानिएको छ। यसरी दक्षको वंशले नै पृथ्वी, अन्तरिक्ष र स्वर्गलाई पूर्ण रूपमा ढाकेको कथा यस अध्यायमा वर्णित छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले सृष्टिको विविधता र एकताको रहस्यलाई उद्घाटन गर्दछ। सबै प्राणीहरू एउटै प्रजापति र ऋषिहरूका सन्तान हुन् भन्ने कुराले 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को भावना जागृत गराउँछ। देवता र दैत्यहरू एउटै पिता (कश्यप) का सन्तान भए पनि उनीहरूको स्वभाव 'गुण' (सत्त्व, रज, तम) का कारण फरक भएको देखाइएको छ। नक्षत्र, नाग, पक्षी र वनस्पतिहरूलाई दक्षका कन्याहरूको सन्तान मान्नुले प्रकृति र मानव बीचको अटुट सम्बन्धलाई दार्शनिक रूपमा पुष्टि गर्दछ। चन्द्रमालाई लागेको क्षयरोग र नक्षत्रहरूको कथाले कर्मको फल र आसक्तिको परिणामलाई सङ्केत गर्दछ। भगवान् नारायण स्वयं कश्यप र अदितिको वंशमा प्रकट हुनुले भक्ति र पवित्र कुलको महिमा दर्शाउँछ। अष्टवसु र रुद्रहरूको जन्मले ब्रह्माण्डका प्राकृतिक शक्तिहरू पनि ईश्वरीय सृष्टिका अङ्ग हुन् भन्ने स्पष्ट पार्छ। यसले सृष्टिको विस्तारलाई केवल भौतिक प्रक्रिया नभई एक दैवी योजनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। दार्शनिक दृष्टिले यो अध्यायले 'एकबाट अनेक' हुने प्रक्रिया (सृष्टि) लाई सरल ढङ्गले बुझाएको छ। सबै प्राणीहरूको मूल एउटै भएकाले कसैप्रति घृणा वा द्वेष गर्नु हुँदैन भन्ने यसको लुप्त सन्देश हो। अन्त्यमा, यसले देखाउँछ कि सृष्टिमा जतिसुकै भिन्नता भए पनि सबैको आधार परमात्मा नै हुनुहुन्छ।
No comments:
Post a Comment