श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – त्रिंशोऽध्यायः
शुक उवाच–
अतप्यंस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्ण त्यहाँबाट सहसा अन्तर्धान हुनुभएपछि, समूहको नाइके (गजराज) हराउँदा हथिनीहरू व्याकुल भएझैँ गोपिनीहरू पनि अत्यन्त दुःखी भए ।। १ ।।
गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै–
आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापते–
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको प्रेमपूर्ण मुस्कान, चञ्चल हेराइ, हाउभाउपूर्ण बोलीचाली र अनेकौँ क्रीडाले गर्दा गोपिनीहरूको चित्त उहाँतर्फै तानियो। लक्ष्मीपति श्रीकृष्णकै ध्यानमा मग्न भएकाले उनीहरू उहाँकै जस्तो चेष्टा (अनुकरण) गर्न लागे ।। २ ।।
गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु
प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः ।
असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका
न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णकै स्वरूपमा तन्मय भएका ती प्रियसीहरूले उहाँको हिँडाइ, मुस्कान, हेराइ र बोलाइ आदिको अनुकरण गर्दै 'म नै कृष्ण हुँ' भनी आपसमा भन्न थाले ।। ३ ।।
गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता
विचिक्युरुन्मत्तकवद् वनाद् वनम् ।
पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहि–
नेपाली भावानुवादः उनीहरू सबै मिलि उच्च स्वरले श्रीकृष्णकै गुणगान गाउँदै उन्मत्तझैँ एक वनबाट अर्को वनमा उहाँलाई खोज्न थाले। आकाशझैँ बाहिर र भित्र सर्वत्र व्याप्त रहेका ती पूर्णपुरुषलाई उनीहरूले त्यहाँका वनस्पतिहरूसँग सोध्न थाले ।। ४ ।।
दृष्टो वः कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः ।
नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले रुखहरूको नजिकै गएर सोधे– हे पीपल, पखारी र बर! के तिमीहरूले आफ्नो प्रेमपूर्ण हाँसो र हेराइले हाम्रो मन हरि लैजाने नन्दपुत्र श्रीकृष्णलाई कतै देख्यौ? ।। ५ ।।
कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पकाः ।
रामानुजो मानिनीनाममितो दर्पहरस्मितः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरबक, अशोक, नागकेशर, पुन्नाग र चम्पक! हामीजस्ता मानिनीहरूको गर्वलाई आफ्नो मुस्कानले चूर्ण पारिदिने बलरामका भाइ श्रीकृष्ण यता कतै जानुभएको देख्यौ कि? ।। ६ ।।
कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये ।
सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कल्याणमयी तुलसी! तिमीलाई गोविन्दको चरण अत्यन्त प्रिय छ र उहाँ पनि तिमीलाई धेरै प्रेम गर्नुहुन्छ। के तिमीले भमराहरूको समूहसँगै मालाका रूपमा तिमीलाई धारण गर्ने आफ्ना अतिप्रिय अच्युतलाई यता देख्यौ? ।। ७ ।।
मालत्यदर्शि वः कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके ।
प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माधवः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मालती, मल्लिका, जाई र जुई! के माधव आफ्नो करकमलको स्पर्शले तिमीहरूलाई आनन्दित तुल्याउँदै यताबाट जानुभएको तिमीहरूले देख्यौ? ।। ८ ।।
चूतप्रियालपनसासनकोविदार–
येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः
अतप्यंस्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्ण त्यहाँबाट सहसा अन्तर्धान हुनुभएपछि, समूहको नाइके (गजराज) हराउँदा हथिनीहरू व्याकुल भएझैँ गोपिनीहरू पनि अत्यन्त दुःखी भए ।। १ ।।
गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै–
आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापते–
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको प्रेमपूर्ण मुस्कान, चञ्चल हेराइ, हाउभाउपूर्ण बोलीचाली र अनेकौँ क्रीडाले गर्दा गोपिनीहरूको चित्त उहाँतर्फै तानियो। लक्ष्मीपति श्रीकृष्णकै ध्यानमा मग्न भएकाले उनीहरू उहाँकै जस्तो चेष्टा (अनुकरण) गर्न लागे ।। २ ।।
गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु
प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः ।
असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका
न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णकै स्वरूपमा तन्मय भएका ती प्रियसीहरूले उहाँको हिँडाइ, मुस्कान, हेराइ र बोलाइ आदिको अनुकरण गर्दै 'म नै कृष्ण हुँ' भनी आपसमा भन्न थाले ।। ३ ।।
गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता
विचिक्युरुन्मत्तकवद् वनाद् वनम् ।
पप्रच्छुराकाशवदन्तरं बहि–
नेपाली भावानुवादः उनीहरू सबै मिलि उच्च स्वरले श्रीकृष्णकै गुणगान गाउँदै उन्मत्तझैँ एक वनबाट अर्को वनमा उहाँलाई खोज्न थाले। आकाशझैँ बाहिर र भित्र सर्वत्र व्याप्त रहेका ती पूर्णपुरुषलाई उनीहरूले त्यहाँका वनस्पतिहरूसँग सोध्न थाले ।। ४ ।।
दृष्टो वः कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः ।
नन्दसूनुर्गतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले रुखहरूको नजिकै गएर सोधे– हे पीपल, पखारी र बर! के तिमीहरूले आफ्नो प्रेमपूर्ण हाँसो र हेराइले हाम्रो मन हरि लैजाने नन्दपुत्र श्रीकृष्णलाई कतै देख्यौ? ।। ५ ।।
कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पकाः ।
रामानुजो मानिनीनाममितो दर्पहरस्मितः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरबक, अशोक, नागकेशर, पुन्नाग र चम्पक! हामीजस्ता मानिनीहरूको गर्वलाई आफ्नो मुस्कानले चूर्ण पारिदिने बलरामका भाइ श्रीकृष्ण यता कतै जानुभएको देख्यौ कि? ।। ६ ।।
कच्चित्तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये ।
सह त्वालिकुलैर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियोऽच्युतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कल्याणमयी तुलसी! तिमीलाई गोविन्दको चरण अत्यन्त प्रिय छ र उहाँ पनि तिमीलाई धेरै प्रेम गर्नुहुन्छ। के तिमीले भमराहरूको समूहसँगै मालाका रूपमा तिमीलाई धारण गर्ने आफ्ना अतिप्रिय अच्युतलाई यता देख्यौ? ।। ७ ।।
मालत्यदर्शि वः कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके ।
प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माधवः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मालती, मल्लिका, जाई र जुई! के माधव आफ्नो करकमलको स्पर्शले तिमीहरूलाई आनन्दित तुल्याउँदै यताबाट जानुभएको तिमीहरूले देख्यौ? ।। ८ ।।
चूतप्रियालपनसासनकोविदार–
येऽन्ये परार्थभवका यमुनोपकूलाः
शंसन्तु कृष्णपदवीं
रहितात्मनां नः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आम्र, पियाल, कटहर, असना, कोइराला, जामुन, अर्क, बेल, बकुल, आँप, कदम्ब र नीपका वृक्षहरू! परोपकारका लागि जन्म लिएका तथा यमुनाको तटमा रहेका अन्य वनस्पतिहरू हो, हामी विरहीहरूलाई श्रीकृष्ण कता जानुभयो, मार्ग बताइदेओ ।। ९ ।।
किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि–
अप्यङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वा
आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे पृथ्वी! तिमीले त्यस्तो कुन तपस्या गर्यौ, जसका कारण केशवको चरणस्पर्श रूपी उत्सव पाएर तिम्रो शरीर (घाँस र बिरुवा) रोमाञ्चित भइरहेको छ? यो सौभाग्य तिमीलाई अहिले उहाँको चरणस्पर्शले प्राप्त भएको हो कि, वा पूर्वकालमा वामनले नाप्दा वा वराह भगवान्ले आलिङ्गन गर्दा प्राप्त भएको हो? ।। १० ।।
अप्येणपत्न्यु पगतः प्रिययेह गात्रै–
कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः
कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी मृगपत्नी! के अच्युत आफ्नो अङ्गको सौन्दर्यले तिम्रा आँखालाई आनन्द दिँदै आफ्नी प्रियाका साथ यता आउनुभएको थियो? किनकि यहाँ उहाँको मालामा लागेको कुङ्कुमको सुगन्ध फैलिएको छ, जुन प्रियाको अङ्गसङ्गबाट आएको हो ।। ११ ।।
बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो
रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः ।
अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणामं
किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वृक्षहरू! एक हातमा लीला-कमल लिएर र अर्को हात प्रियाको काँधमा राखी, मत्त भमराहरूले घेरिएका श्रीकृष्ण कता जानुभयो? के उहाँले तिम्रो प्रणामलाई प्रेमपूर्ण दृष्टिले स्वीकार गर्नुभयो? ।। १२ ।।
पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः ।
नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः (एक गोपीले भनिन्–) यी लहराहरूलाई सोध, जसले वृक्षलाई अँगालो हालेका छन्। पक्कै पनि श्रीकृष्णको नङ्ग्राको स्पर्शले यिनीहरूमा यो रोमाञ्च उत्पन्न भएको हो ।। १३ ।।
इत्युन्मत्तवचोगोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः ।
लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिकाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार श्रीकृष्णको खोजीमा व्याकुल भई उन्मत्तझैँ कुरा गर्ने गोपिनीहरू उहाँकै लिलामा तन्मय भएर विभिन्न लीलाहरूको अनुकरण गर्न थाले ।। १४ ।।
कस्याचित् पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् ।
तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहञ्छकटायतीम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही पूतना बने र अर्की कृष्ण बनेर उसको स्तनपान गर्न थाली। कोही बालकृष्ण बनी रोइन् भने अर्की शकटासुर (गाडा) बनी, जसलाई कृष्ण बनेकीले खुट्टाले हिर्काएर पल्टाइदिई ।। १५ ।।
दैत्यायित्वा जहारान्यामेका कृष्णार्भभावनाम् ।
रिङ्गयामास काप्यङ्घ्री कर्षन्ती घोषनिःस्वनैः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक गोपी तृणावर्त दैत्य बनी र कृष्ण बनेकी अर्कीलाई उडाएर लगी। अर्की चाहिँ पाउजेब झम्काउँदै बामे सर्न थाली ।। १६ ।।
कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन ।
वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही कृष्ण र बलराम बने भने अरू केही गोठालो बने। त्यसैगरी कोही वत्सासुर र कोही बकासुर बने र कृष्ण बनेकाहरूले उनीहरूलाई मारेझैँ गरे ।। १७ ।।
आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुवर्ततीम् ।
वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीमन्याः शंसन्ति साध्विति ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले कृष्णले झैँ टाढा पुगेका गाईहरूलाई नाम काढेर बोलाए र बाँसुरी बजाए, जसलाई देखेर अरूले 'वाह वाह' गरी प्रशंसा गरे ।। १८ ।।
कस्याञ्चित् स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु ।
कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मनाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक गोपीले अर्कीको काँधमा हात राखेर श्रीकृष्णको जस्तै सुमधुर चालमा हिँड्दै भनिन्– 'हेर, म कृष्ण हुँ, मेरो सुन्दर हिँडाइलाई हेर' ।। १९ ।।
मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्त्राणं विहितं मय ।
इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः अर्कीले भनिन्– 'तिमीहरू आँधी र वर्षाबाट नडराऊ, मैले रक्षाको उपाय गरिसकेको छु'। यसो भन्दै उनले गोवर्धन पर्वत उठाएझैँ आफ्नो पछ्यौरालाई हातले माथि उठाइन् ।। २० ।।
आरुह्यैका पदाऽऽक्रम्य शिरस्याहापरां नृप ।
दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डधृक् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! एक गोपी अर्कीको टाउकोमा चढेर गोडाले थिच्दै भन्न लागिन्– 'ए दुष्ट नाग! यहाँबाट जा, म दुष्टहरूलाई दण्ड दिनका लागि नै जन्मिएको हुँ' ।। २१ ।।
तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् ।
चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्कीले भनिन्– 'हे गोठालाहरू! हेर, भयानक डढेलो लागेको छ, तिमीहरू आँखा बन्द गर, म तिम्रो सजिलै रक्षा गरिदिन्छु' ।। २२ ।।
बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले ।
भीता सुदृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही गोपीले अर्कीलाई दाम्लोले ओखलमा बाँधिदिई। तब 'कृष्ण' बनेकी ती गोपीले डराएको अभिनय गर्दै आफ्ना सुन्दर आँखा हातले छोपी डरको अभिनय गर्न थालिन् ।। २३ ।।
एवं कृष्णं पृच्छमाना वृन्दावनलतास्तरून् ।
व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वृन्दावनका रुख-लहराहरूलाई श्रीकृष्णका बारेमा सोध्दै हिँड्दा गोपिनीहरूले वनको एक स्थानमा परमात्मा श्रीकृष्णका चरणचिह्नहरू देखे ।। २४ ।।
पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मनः ।
लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोज वज्राङ्कुशयवादिभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने– 'यी पक्कै पनि महात्मा नन्दपुत्रका चरणचिह्न हुन्। किनभने यहाँ ध्वजा, कमल, वज्र, अङ्कुश र जौका स्पष्ट चिह्नहरू देखिन्छन्' ।। २५ ।।
तैस्तैः पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः ।
वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती चरणचिह्नहरू पछ्याउँदै अगाडि बढ्दा उनीहरूले अर्की कुनै स्त्रीका पाइलाहरू पनि साथै देखेपछि व्याकुल हुँदै आपसमा भन्न थाले ।। २६ ।।
कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना ।
अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यी पाइला कुन स्त्रीका हुन्, जो नन्दपुत्रको काँधमा हात राखेर त्यसरी हिँडेकी छिन्, जसरी हात्तीका साथमा हथिनी हिँड्छे?' ।। २७ ।।
अनयाऽऽराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वरः ।
यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद् रहः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'निश्चय नै यिनले भगवान् श्रीहरिको पूर्ण आराधना गरेकी हुनुपर्छ। त्यसैले त हामी सबैलाई छोडेर गोविन्द यिनीसँग प्रसन्न भई एकान्तमा जानुभयो' ।। २८ ।।
धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्यब्जरेणवः ।
यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूर्ध्न्यघनुत्तये ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे सखीहरू! गोविन्दको चरणकमलको धुलो धन्य छ, जसलाई ब्रह्मा, शिव र लक्ष्मीदेवीले पनि आफ्नो पाप नाश गर्न शिरमा धारण गर्नुहुन्छ' ।। २९ ।।
तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युच्चैः पदानि यत् ।
यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्तेऽच्युताधरम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः 'तर ती गोपीका पाइलाले हाम्रो मनमा जलन पैदा गरिरहेको छ, किनकि उनले हामी सबैको सर्वस्व श्रीकृष्णलाई एक्लै लगेर उहाँको अधरामृतको रसपान गरिरहेकी छिन्' ।। ३० ।।
न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः ।
खिद्यत्सुजाताङ्घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहो! अब यहाँ ती गोपीका पाइला देखिन छाडे। पक्कै पनि घाँसका कुरिलोले ती सुकुमार सुन्दरीका गोडा बिझाएको देखेर प्रियतम श्रीकृष्णले उनलाई काँधमा बोक्नुभएको हुनुपर्छ' ।। ३१ ।।
इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् ।
गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हेर सखीहरू! यहाँ श्रीकृष्णका पाइलाहरू बालुवामा निकै गहिरो गरी गाडिएका छन्। ती सुन्दरीलाई बोकेर हिँड्दा भारले गर्दा उहाँका पाइलाहरू यसरी गाडिएका हुन्' ।। ३२ ।।
अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मनः ।
अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः ।
प्रपदाक्रमणे एते पश्यतासकले पदे ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'महात्मा श्रीकृष्णले आफ्नी प्रियाका लागि फूल टिप्न यहाँ उनलाई ओराल्नुभएको देखिन्छ। यहाँ ती प्रियतमले प्रियाका लागि फूल टिप्नुभएको छ, किनकि यहाँ पैतालाको अघिल्लो भागको मात्र छाप छ' ।। ३३ ।।
केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्याः कामिना कृतम् ।
तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'निश्चय नै यहाँ ती प्रेमी श्रीकृष्णले आफ्नो प्रेयसीको कपाल सिँगारिदिनुभएको छ। ती सुन्दरीको कपालमा फूल सिउरिदिनका लागि उहाँ यहाँ पक्कै बस्नुभएको थियो' ।। ३४ ।।
रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः ।
कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! श्रीकृष्ण आत्माराम हुनुहुन्छ, उहाँ आफैँमा पूर्ण हुनुहुन्छ। तैपनि उहाँले ती गोपीसँग विहार गर्नुभयो। यसबाट उहाँले संसारी प्रेमीहरूको दीनता र स्त्रीहरूको स्वभावलाई प्रदर्शन गरिरहनुभएको थियो ।। ३५ ।।
इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतसः ।
यां गोपीमनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने ॥ ३६ ॥
सा च मेने तदाऽऽत्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् ।
हित्वा गोपीः कामयाना मामसौ भजते प्रियः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी बेहोसझैँ भएका गोपिनीहरू वनमा खोज्दै हिँडे। श्रीकृष्णले अन्य सबैलाई छोडेर जुन गोपीलाई साथमा लैजानुभएको थियो, उनले पनि सोच्न थालिन्– 'म नै सबै स्त्रीहरूमध्ये श्रेष्ठ छु। त्यसैले त मेरा प्रियतमले अरू सबैलाई छोडेर मलाई मात्र प्रेमपूर्वक साथमा लिनुभयो' ।। ३६–३७ ।।
ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवमब्रवीत् ।
न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः वनको एकान्तमा पुगेपछि अहङ्कारले भरिएकी ती गोपीले केशवलाई भनिन्– 'हे नाथ! म अब हिँड्न सक्दिनँ। हजुरलाई जहाँ मन लाग्छ, मलाई काँधमा बोकेर लैजानुहोस्' ।। ३८ ।।
एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति ।
ततश्चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भनेपछि श्रीकृष्णले भन्नुभयो– 'लौ, मेरो काँधमा चढ'। तर जब ती गोपी काँधमा चढ्न खोजिन्, तब श्रीकृष्ण त्यहीँबाट अन्तर्धान हुनुभयो। त्यसपछि ती सुन्दरी विलाप गर्दै पश्चात्ताप गर्न थालिन् ।। ३९ ।।
हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महाभुज ।
दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः 'हा नाथ! हे मेरा प्रियतम! हे महाबाहु! हजुर कहाँ हुनुहुन्छ? कहाँ हुनुहुन्छ? म हजुरकी दीन दासी हुँ, मलाई दर्शन दिनुहोस्' ।। ४० ।।
अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरितः ।
ददृशुः प्रियविश्लेषमोहितां दुःखितां सखीम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मार्ग खोज्दै अलि पर आइपुगेका अन्य गोपिनीहरूले आफ्ना प्रियतमको वियोगमा व्याकुल र मुच्र्छित भएकी ती सखीलाई देखे ।। ४१ ।।
तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् ।
अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययुः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गोपीबाट माधवको प्रेम र पछि आफ्नो अहङ्कारका कारण उहाँले छोडेर गएको वृत्तान्त सुनेर सबै गोपिनीहरू अत्यन्त अचम्ममा परे ।। ४२ ।।
ततोऽविशन् वनं चन्द्रज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते ।
तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि गोपिनीहरू वनमा अझै भित्र पसे। जहाँसम्म चन्द्रमाको उज्यालो थियो, त्यहाँसम्म पुगे। अगाडि घोर अन्धकार देखेर उनीहरू त्यहाँबाट फर्किए ।। ४३ ।।
तन्मनस्कास्तदलापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः ।
तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूको मन श्रीकृष्णमै थियो, उनीहरू उहाँकै चर्चा गर्थे र उहाँकै जस्तो चेष्टा गर्थे। श्रीकृष्णकै स्वरूपमा तन्मय भएर उहाँकै गुणगान गाउँदा उनीहरूले आफ्ना घर-परिवार सबै बिर्सिए ।। ४४ ।।
पुनः पुलिनमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः ।
समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः कृष्णमय भएका ती गोपिनीहरू फेरि यमुनाको किनारमा आएर भेला भए। उनीहरू श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षा गर्दै सामूहिक रूपमा उहाँको गुणानुवाद गाउन थाले ।। ४५ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे आम्र, पियाल, कटहर, असना, कोइराला, जामुन, अर्क, बेल, बकुल, आँप, कदम्ब र नीपका वृक्षहरू! परोपकारका लागि जन्म लिएका तथा यमुनाको तटमा रहेका अन्य वनस्पतिहरू हो, हामी विरहीहरूलाई श्रीकृष्ण कता जानुभयो, मार्ग बताइदेओ ।। ९ ।।
किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि–
अप्यङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वा
आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे पृथ्वी! तिमीले त्यस्तो कुन तपस्या गर्यौ, जसका कारण केशवको चरणस्पर्श रूपी उत्सव पाएर तिम्रो शरीर (घाँस र बिरुवा) रोमाञ्चित भइरहेको छ? यो सौभाग्य तिमीलाई अहिले उहाँको चरणस्पर्शले प्राप्त भएको हो कि, वा पूर्वकालमा वामनले नाप्दा वा वराह भगवान्ले आलिङ्गन गर्दा प्राप्त भएको हो? ।। १० ।।
अप्येणपत्न्यु पगतः प्रिययेह गात्रै–
कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः
कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी मृगपत्नी! के अच्युत आफ्नो अङ्गको सौन्दर्यले तिम्रा आँखालाई आनन्द दिँदै आफ्नी प्रियाका साथ यता आउनुभएको थियो? किनकि यहाँ उहाँको मालामा लागेको कुङ्कुमको सुगन्ध फैलिएको छ, जुन प्रियाको अङ्गसङ्गबाट आएको हो ।। ११ ।।
बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो
रामानुजस्तुलसिकालिकुलैर्मदान्धैः ।
अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणामं
किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वृक्षहरू! एक हातमा लीला-कमल लिएर र अर्को हात प्रियाको काँधमा राखी, मत्त भमराहरूले घेरिएका श्रीकृष्ण कता जानुभयो? के उहाँले तिम्रो प्रणामलाई प्रेमपूर्ण दृष्टिले स्वीकार गर्नुभयो? ।। १२ ।।
पृच्छतेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पतेः ।
नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः (एक गोपीले भनिन्–) यी लहराहरूलाई सोध, जसले वृक्षलाई अँगालो हालेका छन्। पक्कै पनि श्रीकृष्णको नङ्ग्राको स्पर्शले यिनीहरूमा यो रोमाञ्च उत्पन्न भएको हो ।। १३ ।।
इत्युन्मत्तवचोगोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः ।
लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिकाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार श्रीकृष्णको खोजीमा व्याकुल भई उन्मत्तझैँ कुरा गर्ने गोपिनीहरू उहाँकै लिलामा तन्मय भएर विभिन्न लीलाहरूको अनुकरण गर्न थाले ।। १४ ।।
कस्याचित् पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् ।
तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहञ्छकटायतीम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही पूतना बने र अर्की कृष्ण बनेर उसको स्तनपान गर्न थाली। कोही बालकृष्ण बनी रोइन् भने अर्की शकटासुर (गाडा) बनी, जसलाई कृष्ण बनेकीले खुट्टाले हिर्काएर पल्टाइदिई ।। १५ ।।
दैत्यायित्वा जहारान्यामेका कृष्णार्भभावनाम् ।
रिङ्गयामास काप्यङ्घ्री कर्षन्ती घोषनिःस्वनैः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक गोपी तृणावर्त दैत्य बनी र कृष्ण बनेकी अर्कीलाई उडाएर लगी। अर्की चाहिँ पाउजेब झम्काउँदै बामे सर्न थाली ।। १६ ।।
कृष्णरामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश्च काश्चन ।
वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही कृष्ण र बलराम बने भने अरू केही गोठालो बने। त्यसैगरी कोही वत्सासुर र कोही बकासुर बने र कृष्ण बनेकाहरूले उनीहरूलाई मारेझैँ गरे ।। १७ ।।
आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुवर्ततीम् ।
वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीमन्याः शंसन्ति साध्विति ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले कृष्णले झैँ टाढा पुगेका गाईहरूलाई नाम काढेर बोलाए र बाँसुरी बजाए, जसलाई देखेर अरूले 'वाह वाह' गरी प्रशंसा गरे ।। १८ ।।
कस्याञ्चित् स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु ।
कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ललितामिति तन्मनाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक गोपीले अर्कीको काँधमा हात राखेर श्रीकृष्णको जस्तै सुमधुर चालमा हिँड्दै भनिन्– 'हेर, म कृष्ण हुँ, मेरो सुन्दर हिँडाइलाई हेर' ।। १९ ।।
मा भैष्ट वातवर्षाभ्यां तत्त्राणं विहितं मय ।
इत्युक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः अर्कीले भनिन्– 'तिमीहरू आँधी र वर्षाबाट नडराऊ, मैले रक्षाको उपाय गरिसकेको छु'। यसो भन्दै उनले गोवर्धन पर्वत उठाएझैँ आफ्नो पछ्यौरालाई हातले माथि उठाइन् ।। २० ।।
आरुह्यैका पदाऽऽक्रम्य शिरस्याहापरां नृप ।
दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डधृक् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! एक गोपी अर्कीको टाउकोमा चढेर गोडाले थिच्दै भन्न लागिन्– 'ए दुष्ट नाग! यहाँबाट जा, म दुष्टहरूलाई दण्ड दिनका लागि नै जन्मिएको हुँ' ।। २१ ।।
तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् ।
चक्षूंष्याश्वपिदध्वं वो विधास्ये क्षेममञ्जसा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्कीले भनिन्– 'हे गोठालाहरू! हेर, भयानक डढेलो लागेको छ, तिमीहरू आँखा बन्द गर, म तिम्रो सजिलै रक्षा गरिदिन्छु' ।। २२ ।।
बद्धान्यया स्रजा काचित्तन्वी तत्र उलूखले ।
भीता सुदृक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही गोपीले अर्कीलाई दाम्लोले ओखलमा बाँधिदिई। तब 'कृष्ण' बनेकी ती गोपीले डराएको अभिनय गर्दै आफ्ना सुन्दर आँखा हातले छोपी डरको अभिनय गर्न थालिन् ।। २३ ।।
एवं कृष्णं पृच्छमाना वृन्दावनलतास्तरून् ।
व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वृन्दावनका रुख-लहराहरूलाई श्रीकृष्णका बारेमा सोध्दै हिँड्दा गोपिनीहरूले वनको एक स्थानमा परमात्मा श्रीकृष्णका चरणचिह्नहरू देखे ।। २४ ।।
पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोर्महात्मनः ।
लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोज वज्राङ्कुशयवादिभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने– 'यी पक्कै पनि महात्मा नन्दपुत्रका चरणचिह्न हुन्। किनभने यहाँ ध्वजा, कमल, वज्र, अङ्कुश र जौका स्पष्ट चिह्नहरू देखिन्छन्' ।। २५ ।।
तैस्तैः पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः ।
वध्वाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती चरणचिह्नहरू पछ्याउँदै अगाडि बढ्दा उनीहरूले अर्की कुनै स्त्रीका पाइलाहरू पनि साथै देखेपछि व्याकुल हुँदै आपसमा भन्न थाले ।। २६ ।।
कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना ।
अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यी पाइला कुन स्त्रीका हुन्, जो नन्दपुत्रको काँधमा हात राखेर त्यसरी हिँडेकी छिन्, जसरी हात्तीका साथमा हथिनी हिँड्छे?' ।। २७ ।।
अनयाऽऽराधितो नूनं भगवान् हरिरीश्वरः ।
यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद् रहः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'निश्चय नै यिनले भगवान् श्रीहरिको पूर्ण आराधना गरेकी हुनुपर्छ। त्यसैले त हामी सबैलाई छोडेर गोविन्द यिनीसँग प्रसन्न भई एकान्तमा जानुभयो' ।। २८ ।।
धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्यब्जरेणवः ।
यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर्मूर्ध्न्यघनुत्तये ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे सखीहरू! गोविन्दको चरणकमलको धुलो धन्य छ, जसलाई ब्रह्मा, शिव र लक्ष्मीदेवीले पनि आफ्नो पाप नाश गर्न शिरमा धारण गर्नुहुन्छ' ।। २९ ।।
तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्युच्चैः पदानि यत् ।
यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्तेऽच्युताधरम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः 'तर ती गोपीका पाइलाले हाम्रो मनमा जलन पैदा गरिरहेको छ, किनकि उनले हामी सबैको सर्वस्व श्रीकृष्णलाई एक्लै लगेर उहाँको अधरामृतको रसपान गरिरहेकी छिन्' ।। ३० ।।
न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः ।
खिद्यत्सुजाताङ्घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहो! अब यहाँ ती गोपीका पाइला देखिन छाडे। पक्कै पनि घाँसका कुरिलोले ती सुकुमार सुन्दरीका गोडा बिझाएको देखेर प्रियतम श्रीकृष्णले उनलाई काँधमा बोक्नुभएको हुनुपर्छ' ।। ३१ ।।
इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् ।
गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हेर सखीहरू! यहाँ श्रीकृष्णका पाइलाहरू बालुवामा निकै गहिरो गरी गाडिएका छन्। ती सुन्दरीलाई बोकेर हिँड्दा भारले गर्दा उहाँका पाइलाहरू यसरी गाडिएका हुन्' ।। ३२ ।।
अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोर्महात्मनः ।
अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः ।
प्रपदाक्रमणे एते पश्यतासकले पदे ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'महात्मा श्रीकृष्णले आफ्नी प्रियाका लागि फूल टिप्न यहाँ उनलाई ओराल्नुभएको देखिन्छ। यहाँ ती प्रियतमले प्रियाका लागि फूल टिप्नुभएको छ, किनकि यहाँ पैतालाको अघिल्लो भागको मात्र छाप छ' ।। ३३ ।।
केशप्रसाधनं त्वत्र कामिन्याः कामिना कृतम् ।
तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'निश्चय नै यहाँ ती प्रेमी श्रीकृष्णले आफ्नो प्रेयसीको कपाल सिँगारिदिनुभएको छ। ती सुन्दरीको कपालमा फूल सिउरिदिनका लागि उहाँ यहाँ पक्कै बस्नुभएको थियो' ।। ३४ ।।
रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः ।
कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! श्रीकृष्ण आत्माराम हुनुहुन्छ, उहाँ आफैँमा पूर्ण हुनुहुन्छ। तैपनि उहाँले ती गोपीसँग विहार गर्नुभयो। यसबाट उहाँले संसारी प्रेमीहरूको दीनता र स्त्रीहरूको स्वभावलाई प्रदर्शन गरिरहनुभएको थियो ।। ३५ ।।
इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चेरुर्गोप्यो विचेतसः ।
यां गोपीमनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने ॥ ३६ ॥
सा च मेने तदाऽऽत्मानं वरिष्ठं सर्वयोषिताम् ।
हित्वा गोपीः कामयाना मामसौ भजते प्रियः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी बेहोसझैँ भएका गोपिनीहरू वनमा खोज्दै हिँडे। श्रीकृष्णले अन्य सबैलाई छोडेर जुन गोपीलाई साथमा लैजानुभएको थियो, उनले पनि सोच्न थालिन्– 'म नै सबै स्त्रीहरूमध्ये श्रेष्ठ छु। त्यसैले त मेरा प्रियतमले अरू सबैलाई छोडेर मलाई मात्र प्रेमपूर्वक साथमा लिनुभयो' ।। ३६–३७ ।।
ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवमब्रवीत् ।
न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः वनको एकान्तमा पुगेपछि अहङ्कारले भरिएकी ती गोपीले केशवलाई भनिन्– 'हे नाथ! म अब हिँड्न सक्दिनँ। हजुरलाई जहाँ मन लाग्छ, मलाई काँधमा बोकेर लैजानुहोस्' ।। ३८ ।।
एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति ।
ततश्चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भनेपछि श्रीकृष्णले भन्नुभयो– 'लौ, मेरो काँधमा चढ'। तर जब ती गोपी काँधमा चढ्न खोजिन्, तब श्रीकृष्ण त्यहीँबाट अन्तर्धान हुनुभयो। त्यसपछि ती सुन्दरी विलाप गर्दै पश्चात्ताप गर्न थालिन् ।। ३९ ।।
हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महाभुज ।
दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः 'हा नाथ! हे मेरा प्रियतम! हे महाबाहु! हजुर कहाँ हुनुहुन्छ? कहाँ हुनुहुन्छ? म हजुरकी दीन दासी हुँ, मलाई दर्शन दिनुहोस्' ।। ४० ।।
अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्योऽविदूरितः ।
ददृशुः प्रियविश्लेषमोहितां दुःखितां सखीम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मार्ग खोज्दै अलि पर आइपुगेका अन्य गोपिनीहरूले आफ्ना प्रियतमको वियोगमा व्याकुल र मुच्र्छित भएकी ती सखीलाई देखे ।। ४१ ।।
तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात् ।
अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययुः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गोपीबाट माधवको प्रेम र पछि आफ्नो अहङ्कारका कारण उहाँले छोडेर गएको वृत्तान्त सुनेर सबै गोपिनीहरू अत्यन्त अचम्ममा परे ।। ४२ ।।
ततोऽविशन् वनं चन्द्रज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते ।
तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि गोपिनीहरू वनमा अझै भित्र पसे। जहाँसम्म चन्द्रमाको उज्यालो थियो, त्यहाँसम्म पुगे। अगाडि घोर अन्धकार देखेर उनीहरू त्यहाँबाट फर्किए ।। ४३ ।।
तन्मनस्कास्तदलापास्तद्विचेष्टास्तदात्मिकाः ।
तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूको मन श्रीकृष्णमै थियो, उनीहरू उहाँकै चर्चा गर्थे र उहाँकै जस्तो चेष्टा गर्थे। श्रीकृष्णकै स्वरूपमा तन्मय भएर उहाँकै गुणगान गाउँदा उनीहरूले आफ्ना घर-परिवार सबै बिर्सिए ।। ४४ ।।
पुनः पुलिनमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः ।
समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः कृष्णमय भएका ती गोपिनीहरू फेरि यमुनाको किनारमा आएर भेला भए। उनीहरू श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षा गर्दै सामूहिक रूपमा उहाँको गुणानुवाद गाउन थाले ।। ४५ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको यस तीसौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र गोपिनीहरूको विरह र मिलनको उत्कण्ठित खोजीको वर्णन गरिएको छ। जब महारासको समयमा गोपिनीहरूमा आफ्नो सौभाग्यलाई लिएर थोरै अहङ्कार जाग्यो, तब भगवान् श्रीकृष्ण त्यहाँबाट अचानक अन्तर्धान हुनुभयो। उहाँको वियोगमा व्याकुल भएका गोपिनीहरू उन्मत्त झैँ भएर वन-वनमा उहाँलाई खोज्न थाले। उनीहरूले वनका रुख, बिरुवा, लहरा र पृथ्वीसँग पनि श्रीकृष्णको ठेगाना सोधे। उनीहरूको भक्ति यति प्रगाढ थियो कि उनीहरू श्रीकृष्णकै जस्तो लीला र चेष्टा गर्न थाले। कोही पूतना बने, कोही बालकृष्ण बने त कोहीले गोवर्धन पर्वत उठाएको अभिनय गरे। खोज्ने क्रममा उनीहरूले बालुवामा श्रीकृष्णका दिव्य चरणचिह्नहरू फेला पारे, जसमा ध्वजा, वज्र र कमलका आकृतिहरू थिए। तर ती पाइलाहरूसँगै अर्की एक गोपीको पाइला देखेर उनीहरू ईर्ष्या र आश्चर्यमा परे। ती भाग्यमानी गोपीलाई श्रीकृष्णले एकान्तमा लैजानुभएको थियो। तर जब ती गोपीमा पनि आफू सर्वश्रेष्ठ भएको अहङ्कार जाग्यो र उहाँले श्रीकृष्णलाई आफूलाई काँधमा बोक्न आग्रह गरिन्, तब श्रीकृष्ण उनीबाट पनि ओझेल हुनुभयो। अन्त्यमा ती एक्ली गोपी र अन्य सबै गोपिनीहरू मिलेर यमुनाको तटमा आई श्रीकृष्णको विरहमा व्याकुल हुँदै उहाँको गुणगान गाउन थाले। यस अध्यायले भगवान् र भक्तबीचको सम्बन्धमा अहङ्कार बाधा बन्ने र पूर्ण समर्पणले मात्र भगवान् प्राप्त हुने कुरा बुझाउँछ। गोपिनीहरूको यो व्याकुलता उनीहरूको शुद्ध प्रेमको पराकाष्ठा हो। उनीहरूले आफ्नो घर, देह र संसार सबै बिर्सिएर केवल कृष्णलाई मात्र सर्वस्व ठानेका छन्। यो कथाले भक्तिको मार्गमा आउने 'मान' र 'विरह' दुवैलाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र मर्मस्पर्शी छ। यसले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई गोपिनी र कृष्णको माध्यमबाट प्रष्ट पारेको छ। भगवान् श्रीकृष्ण आत्माराम हुनुहुन्छ, जसलाई बाह्य कुनै पनि वस्तुको आवश्यकता छैन, तैपनि उहाँ भक्तहरूको आनन्दका लागि सगुण लीला गर्नुहुन्छ। गोपिनीहरूमा उत्पन्न भएको अहङ्कारले यो संकेत गर्छ कि जबसम्म जीवात्मामा 'म' र 'मेरो' भन्ने भावना रहन्छ, तबसम्म परमात्माको साक्षात्कार सम्भव छैन। परमात्मा अहंकारबाट टाढा हुनुहुन्छ, त्यसैले गोपिनीहरूमा गर्व आउनेबित्तिकै उहाँ अन्तर्धान हुनुभयो। विरहको अवस्थामा गोपिनीहरूले वनका जड र चेतन सबैमा कृष्ण देख्नु अद्वैत भावको प्रतीक हो, जहाँ सर्वत्र ब्रह्मको दर्शन हुन्छ। यो अध्यायले सिकाउँछ कि भगवान् केवल प्रेम र पूर्ण शरणागतिबाट मात्र प्राप्त हुन सक्नुहुन्छ। सांसारिक मोह र शारीरिक अहङ्कार त्याग नगरेसम्म दिव्य प्रेमको अनुभव हुन सक्दैन। अन्ततः गोपिनीहरूको विलाप र सामूहिक कीर्तनले भक्ति मार्गमा सत्सङ्ग र सामूहिक प्रार्थनाको महत्त्वलाई पनि दर्साउँछ।
No comments:
Post a Comment