श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - तृतीयोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच ।
नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातरः कविम् ।
यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित! मनुपुत्र नभगका नाभाग नाम गरेका कान्छा छोरा थिए। उनी अत्यन्त विद्वान् थिए। उनी ब्रह्मचर्य आश्रममा रहेकै बेला उनका दाजुभाइहरूले पिताको सम्पत्ति बाँडफाँट गरिसकेका थिए ।।१।।
भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव ।
त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी ब्रह्मचर्य सकेर फर्केपछि दाजुभाइहरूलाई "मेरो भागमा के दिनुभएको छ?" भनी सोधे। दाजुहरूले "हामीले तिम्रो भागमा पितालाई राखिदिएका छौँ, पिता नै तिम्रो भाग हुन्" भने। त्यसपछि नाभागले पितासँग गएर भने– "पिताजी! दाजुहरूले मेरो अंशमा तपाईंलाई मात्र दिए।" यो सुनेर पिता नभगले भने– "बाबु! तिमी उनीहरूको कुरामा चित्त नदुखाऊ" ।।२।।
इमे अंगिरसः सत्रमासतेऽद्य सुमेधसः ।
षष्ठं षष्ठमुपेत्याहः कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हेर, यस समयमा अङ्गिरा गोत्रका बुद्धिमान् ब्राह्मणहरू ठूलो यज्ञ गरिरहेका छन्। तर हे मेरा विद्वान् पुत्र! प्रत्येक छैटौँ दिन उनीहरू कर्मकाण्डमा अल्मलिन्छन् र भ्रमित हुन्छन् ।।३।।
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मनः ।
ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मनः ॥ ४ ॥
दास्यन्ति तेऽथ तान् गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी ती महात्माहरूकहाँ गएर वैश्वदेव सम्बन्धी दुईवटा सूक्त सुनाइदेऊ। जब उनीहरू स्वर्ग जान लाग्छन्, तब यज्ञबाट बचेको सबै धन तिमीलाई सुम्पिनेछन्। पिताको आज्ञा शिरोपर गरी नाभाग त्यहाँ गए र त्यसै गरे। अङ्गिरसगोत्री ब्राह्मणहरूले बाँकी रहेको धन उनलाई दिएर स्वर्ग प्रस्थान गरे ।।४-५।।
तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुषः कृष्णदर्शनः ।
उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब नाभाग त्यो धन ग्रहण गर्न लागेका थिए, ठिक त्यही समयमा उत्तर दिशाबाट एक कृष्णवर्णका पुरुष (भगवान् शिव) आए र भने– "यस यज्ञभूमिमा बाँकी रहेको सबै धन मेरो हो" ।।६।।
ममेदं ऋषिभिर्दत्तं इति तर्हि स्म मानवः ।
स्यान्नौ ते पितरि प्रश्नः पृष्टवान् पितरं यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः नाभागले भने– "मलाई त यो धन ऋषिहरूले दिएका हुन्, त्यसैले यो मेरो हो।" ती पुरुषले भने– "यस विवादको निर्णयका लागि तिम्रो पितालाई नै सोध।" त्यसपछि नाभागले पितासँग गएर सबै कुरा सोधे ।।७।।
यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषयः क्वचित् ।
चक्रुर्विभागं रुद्राय स देवः सर्वमर्हति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताले भने– "बाबु! प्राचीन समयमा दक्ष प्रजापतिको यज्ञमा ऋषिहरूले यज्ञभूमिमा बाँकी रहने सबै वस्तु रुद्रदेवको भाग हुने निर्णय गरेका थिए। त्यसैले यो धनमा महादेवजीकै अधिकार छ" ।।८।।
नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् ।
इत्याह मे पिता ब्रह्मन्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि नाभागले ती पुरुष (भगवान् रुद्र) लाई प्रणाम गर्दै भने– "हे भगवन्! मेरा पिताको भनाइअनुसार यज्ञभूमिको यो सबै वस्तु तपाईंकै हो। मैले अज्ञानवश गल्ती गरेँ, म शिर झुकाएर क्षमा चाहन्छु" ।।९।।
ददामि ते मन्त्रदृशे ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् रुद्रले प्रसन्न भएर भन्नुभयो– "तिम्रो पिताले धर्म अनुकूल निर्णय दिनुभयो र तिमीले पनि मलाई सत्य कुरा बतायौ। तिमी मन्त्रद्रष्टा हौ, त्यसैले म तिमीलाई सनातन ब्रह्मतत्वको ज्ञान प्रदान गर्दछु" ।।१०।।
गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रे परिशेषितम् ।
इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् सत्यवत्सलः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस यज्ञमा बाँकी रहेको मेरो अंश धन तिमी नै राख।" यति भनेर सत्यप्रेमी भगवान् रुद्र त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।।११।।
य एतत् संस्मरेत् प्रातः सायं च सुसमाहितः ।
कविर्भवति मंत्रज्ञो गतिं चैव तथाऽऽत्मनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति बिहान र बेलुका एकाग्र चित्तले यस आख्यानको स्मरण गर्दछ, ऊ प्रभावशाली विद्वान् र मन्त्रज्ञ मात्र नभई आत्मज्ञानी समेत बन्दछ ।।१२।।
नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवतः कृती ।
नास्पृशद् ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहतः क्वचित् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नाभागका छोरा अम्बरीष भए। उनी परम भगवद्भक्त र पुण्यात्मा थिए। कहिल्यै असफल नहुने ब्रह्मशापले समेत अम्बरीषलाई कुनै असर गर्न सकेन ।।१३।।
नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातरः कविम् ।
यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित! मनुपुत्र नभगका नाभाग नाम गरेका कान्छा छोरा थिए। उनी अत्यन्त विद्वान् थिए। उनी ब्रह्मचर्य आश्रममा रहेकै बेला उनका दाजुभाइहरूले पिताको सम्पत्ति बाँडफाँट गरिसकेका थिए ।।१।।
भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव ।
त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी ब्रह्मचर्य सकेर फर्केपछि दाजुभाइहरूलाई "मेरो भागमा के दिनुभएको छ?" भनी सोधे। दाजुहरूले "हामीले तिम्रो भागमा पितालाई राखिदिएका छौँ, पिता नै तिम्रो भाग हुन्" भने। त्यसपछि नाभागले पितासँग गएर भने– "पिताजी! दाजुहरूले मेरो अंशमा तपाईंलाई मात्र दिए।" यो सुनेर पिता नभगले भने– "बाबु! तिमी उनीहरूको कुरामा चित्त नदुखाऊ" ।।२।।
इमे अंगिरसः सत्रमासतेऽद्य सुमेधसः ।
षष्ठं षष्ठमुपेत्याहः कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हेर, यस समयमा अङ्गिरा गोत्रका बुद्धिमान् ब्राह्मणहरू ठूलो यज्ञ गरिरहेका छन्। तर हे मेरा विद्वान् पुत्र! प्रत्येक छैटौँ दिन उनीहरू कर्मकाण्डमा अल्मलिन्छन् र भ्रमित हुन्छन् ।।३।।
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मनः ।
ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मनः ॥ ४ ॥
दास्यन्ति तेऽथ तान् गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी ती महात्माहरूकहाँ गएर वैश्वदेव सम्बन्धी दुईवटा सूक्त सुनाइदेऊ। जब उनीहरू स्वर्ग जान लाग्छन्, तब यज्ञबाट बचेको सबै धन तिमीलाई सुम्पिनेछन्। पिताको आज्ञा शिरोपर गरी नाभाग त्यहाँ गए र त्यसै गरे। अङ्गिरसगोत्री ब्राह्मणहरूले बाँकी रहेको धन उनलाई दिएर स्वर्ग प्रस्थान गरे ।।४-५।।
तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुषः कृष्णदर्शनः ।
उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब नाभाग त्यो धन ग्रहण गर्न लागेका थिए, ठिक त्यही समयमा उत्तर दिशाबाट एक कृष्णवर्णका पुरुष (भगवान् शिव) आए र भने– "यस यज्ञभूमिमा बाँकी रहेको सबै धन मेरो हो" ।।६।।
ममेदं ऋषिभिर्दत्तं इति तर्हि स्म मानवः ।
स्यान्नौ ते पितरि प्रश्नः पृष्टवान् पितरं यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः नाभागले भने– "मलाई त यो धन ऋषिहरूले दिएका हुन्, त्यसैले यो मेरो हो।" ती पुरुषले भने– "यस विवादको निर्णयका लागि तिम्रो पितालाई नै सोध।" त्यसपछि नाभागले पितासँग गएर सबै कुरा सोधे ।।७।।
यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषयः क्वचित् ।
चक्रुर्विभागं रुद्राय स देवः सर्वमर्हति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताले भने– "बाबु! प्राचीन समयमा दक्ष प्रजापतिको यज्ञमा ऋषिहरूले यज्ञभूमिमा बाँकी रहने सबै वस्तु रुद्रदेवको भाग हुने निर्णय गरेका थिए। त्यसैले यो धनमा महादेवजीकै अधिकार छ" ।।८।।
नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् ।
इत्याह मे पिता ब्रह्मन्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि नाभागले ती पुरुष (भगवान् रुद्र) लाई प्रणाम गर्दै भने– "हे भगवन्! मेरा पिताको भनाइअनुसार यज्ञभूमिको यो सबै वस्तु तपाईंकै हो। मैले अज्ञानवश गल्ती गरेँ, म शिर झुकाएर क्षमा चाहन्छु" ।।९।।
ददामि ते मन्त्रदृशे ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् रुद्रले प्रसन्न भएर भन्नुभयो– "तिम्रो पिताले धर्म अनुकूल निर्णय दिनुभयो र तिमीले पनि मलाई सत्य कुरा बतायौ। तिमी मन्त्रद्रष्टा हौ, त्यसैले म तिमीलाई सनातन ब्रह्मतत्वको ज्ञान प्रदान गर्दछु" ।।१०।।
गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रे परिशेषितम् ।
इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् सत्यवत्सलः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस यज्ञमा बाँकी रहेको मेरो अंश धन तिमी नै राख।" यति भनेर सत्यप्रेमी भगवान् रुद्र त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।।११।।
य एतत् संस्मरेत् प्रातः सायं च सुसमाहितः ।
कविर्भवति मंत्रज्ञो गतिं चैव तथाऽऽत्मनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति बिहान र बेलुका एकाग्र चित्तले यस आख्यानको स्मरण गर्दछ, ऊ प्रभावशाली विद्वान् र मन्त्रज्ञ मात्र नभई आत्मज्ञानी समेत बन्दछ ।।१२।।
नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवतः कृती ।
नास्पृशद् ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहतः क्वचित् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नाभागका छोरा अम्बरीष भए। उनी परम भगवद्भक्त र पुण्यात्मा थिए। कहिल्यै असफल नहुने ब्रह्मशापले समेत अम्बरीषलाई कुनै असर गर्न सकेन ।।१३।।
श्रीराजोवाच ।
भगवन्छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेः
तस्य धीमतः ।
न प्राभूद् यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्ययः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– "हे भगवन्! म ती बुद्धिमान् राजर्षि अम्बरीषको चरित्र सुन्न चाहन्छु, जसमाथि अत्यन्त भयानक ब्रह्मदण्ड (दुर्वासाको श्राप) ले समेत केही प्रभाव पार्न सकेन" ।।१४।।
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– "हे भगवन्! म ती बुद्धिमान् राजर्षि अम्बरीषको चरित्र सुन्न चाहन्छु, जसमाथि अत्यन्त भयानक ब्रह्मदण्ड (दुर्वासाको श्राप) ले समेत केही प्रभाव पार्न सकेन" ।।१४।।
अंबरीषो महाभागः सप्तद्वीपवतीं महीम् ।
अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥
मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् ।
विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित! अम्बरीष ठूला भाग्यमानी थिए। उनले सात द्वीपयुक्त पृथ्वी र अतुलनीय ऐश्वर्य प्राप्त गरेका थिए। साधारण मानिसका लागि दुर्लभ यो सबै वैभवलाई उनी स्वप्नतुल्य ठान्दथे। किनभने, धनको मदले मानिस घोर अन्धकार (नरक) मा फस्छ भन्ने कुरामा उनी सचेत थिए ।।१५-१६।।
वासुदेवे भगवति तद्भिक्तेषु च साधुषु ।
प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्टवत् स्मृतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वासुदेव र उहाँका अनन्य भक्तहरूमा उनको यस्तो प्रगाढ प्रेम थियो कि त्यसका अगाडि उनलाई सम्पूर्ण संसार माटोको ढिक्का जस्तै लाग्दथ्यो ।।१७।।
स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो-
र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने ।
करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु
श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले आफ्नो मनलाई श्रीकृष्णको चरणारविन्दमा, वाणीलाई वैकुण्ठपतिको गुणानुवादमा, हातलाई भगवान्को मन्दिर सरसफाइमा र कानलाई अच्युतका मंगलमय कथा श्रवणमा लगाएका थिए ।।१८।।
मुकुन्दलिंगालयदर्शने दृशौ
तद्भृशत्यगात्रस्पर्शेङ्गसंगमम् ।
घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे
श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनका आँखा भगवान्का स्वरूप र मन्दिरको दर्शनमा, स्पर्शशक्ति भक्तहरूको अङ्ग स्पर्शमा, नासिका भगवान्को चरणमा अर्पित तुलसीको सुगन्ध लिनमा र जिब्रो भगवान्मा अर्पित प्रसादको स्वाद लिनमा तल्लीन रहन्थ्यो ।।१९।।
पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे
शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने ।
कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया
यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उनका गोडा भगवान्का क्षेत्रहरूको पदयात्रामा र शिर हृषीकेशको वन्दनामा समर्पित थिए। उनले आफ्ना सबै इच्छाहरू भगवान्कै सेवामा लगाएका थिए, कुनै व्यक्तिगत स्वार्थका लागि होइन ।।२०।।
एवं सदा कर्मकलापमात्मनः
परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे ।
सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां
तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी उनले आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू यज्ञेश्वर भगवान् अधोक्षजमा समर्पण गर्दै, भक्त ब्राह्मणहरूको सल्लाहअनुसार पृथ्वीको शासन गरे ।।२१।।
ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं
महाविभूत्योपचितांगदक्षिणैः ।
ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभि-
र्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले सरस्वती नदीको किनारमा वशिष्ठ, असित र गौतम आदि आचार्यहरूको निर्देशनमा प्रचुर दक्षिणा र ऐश्वर्यसहितका अनेकौँ अश्वमेध यज्ञहरूद्वारा यज्ञपति भगवान्को आराधना गरे ।।२२।।
यस्य क्रतुषु गीर्वाणैः सदस्या ऋत्विजो जनाः ।
तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवाससः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको यज्ञमा उपस्थित सदस्य, ऋत्विज र अन्य मानिसहरू सुन्दर वस्त्र र आभूषणमा सजिएका हुन्थे। उनीहरू यति दिव्य देखिन्थे कि मनुष्य र आँखा नझिम्काउने देवताहरूमा भेद छुट्ट्याउन गाह्रो हुन्थ्यो ।।२३।।
स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रियः ।
श्रृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को उत्तम चरित्रको निरन्तर श्रवण र कीर्तन गर्ने भएकाले अम्बरीषका प्रजाहरू देवताहरूलाई प्रिय लाग्ने स्वर्गको समेत इच्छा गर्दैनथे ।।२४।।
समर्द्धयन्ति तान् कामाः स्वाराज्यपरिभाविताः ।
दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्नो हृदयमा नित्य मुकुन्दको दर्शन गर्दछ, उसका लागि ठूला-ठूला सिद्धहरूलाई दुर्लभ लाग्ने वस्तु पनि तुच्छ हुन्छन्। उनीहरू आत्मानन्दमै पूर्ण थिए ।।२५।।
स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः ।
स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् संगान् सर्वाञ्छनैर्जहौ ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी राजा अम्बरीषले भक्ति, तपस्या र स्वधर्म पालनद्वारा भगवान् हरिलाई प्रसन्न तुल्याए र बिस्तारै सबै प्रकारका लौकिक आसक्तिहरू त्याग्दै गए ।।२६।।
गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु
द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिपत्तिषु ।
अक्षय्यरत्नादभरणायुधादि-
ष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मतिम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः घर, पत्नी, छोरा, आफन्त, हात्ती, रथ, घोडा, अनन्त धन र रत्नहरूमा उनको कुनै ममता थिएन; उनले ती सबैलाई असत्य र अनित्य ठान्दथे ।।२७।।
तस्मा अदाद्धारिश्चक्रं प्रत्यनीक-भयावहम् ।
एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भृत्याभिरक्षणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको अनन्य भक्तिबाट प्रसन्न भई भगवान् श्रीहरिले उनको रक्षाका लागि शत्रुहरूलाई भयभीत पार्ने सुदर्शन चक्र प्रदान गर्नुभएको थियो ।।२८।।
आरिराधयिषुः कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया ।
युक्तः सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा अम्बरीषले आफ्नी समान स्वभावकी रानीसँग मिलेर भगवान् कृष्णको आराधनाका लागि एक वर्षसम्म 'द्वादशी व्रत' (एकादशी) गर्ने नियम लिए ।।२९।।
व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषितः ।
स्नातः कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवनेऽर्चयत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः व्रतको समापनमा कार्तिक महिनामा तीन रात उपवास बसी उनले यमुनामा स्नान गरे र मधुवनमा भगवान् श्रीहरिको विशेष पूजा गरे ।।३०।।
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा ।
अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभिः ॥ ३१ ॥
तद्गितान्तरभावेन पूजयामास केशवम् ।
ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तितः ॥ ३२ ॥
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् ।
पयःशीलवयोरूपवत्सोपस्करसंपदाम् ॥ ३३ ॥
प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् ।
भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले महाभिषेक विधिद्वारा केशवको भक्तिपूर्वक पूजा गरे। ब्राह्मणहरू स्वयं सिद्ध भए तापनि राजाले उनीहरूलाई तृप्त पारे। उनले ६० करोड यस्ता गाईहरू दान गरे, जसका सिङ सुनले र खुर चाँदीले मढिएका थिए। ती गाईहरू सुुशील, जवान र प्रशस्त दूध दिने थिए। ब्राह्मणहरूलाई स्वादिष्ट भोजन गराएपछि उनले ती गाईहरू ब्राह्मणका घर-घरमा पठाइदिए ।।३१-३४।।
लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे ।
तस्य तर्ह्यतिथिः साक्षात् दुर्वासा भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको अनुमति लिएर राजा व्रतको पारण (भोजन) गर्न लागेका मात्र के थिए, त्यहाँ साक्षात् दुर्वासा ऋषि अतिथिको रूपमा आइपुगे ।।३५।।
तं आनर्चातिथिं भूपः प्रत्युत्थानासनार्हणैः ।
ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागतः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले उनलाई उठेर सम्मान गरे र आसनमा बसाएर विधिपूर्वक पूजा गरे। त्यसपछि उनको चरणमा परेर भोजनका लागि प्रार्थना गरे ।।३६।।
प्रतिनन्द्य स तद्याच्ञां कर्तुमावश्यकं गतः ।
निममज्ज बृहद् ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्वासाले राजाको निम्तो स्वीकार गरे र नित्य कर्मका लागि यमुनामा गए। उनी त्यहाँ ब्रह्मको ध्यान गर्दै पवित्र जलमा स्नान गर्न थाले ।।३७।।
मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति ।
चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसंकटे ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यता द्वादशी तिथि समाप्त हुन केही समय मात्र बाँकी थियो। समयमै पारण नगरे व्रत भंग हुने र अतिथिलाई नखुवाई खाए अतिथि अपमान हुने धर्मसंकटमा परी राजाले ब्राह्मणहरूसँग परामर्श गरे ।।३८।।
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे ।
यत्कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भने– "ब्राह्मणको उल्लंघन गर्नु र समयमा पारण नगर्नु दुवै दोष हुन्। मलाई अधर्मले नछोओस् र मेरो कल्याण होस् भनी कुनै उपाय बताउनुहोस्" ।।३९।।
अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् ।
आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः अन्ततः उनले निर्णय गरे– "शास्त्रमा पानी पिउनुलाई खानु र नखानु दुवै मानिन्छ। त्यसैले म केवल जल पिएर व्रतको पारण गर्नेछु" ।।४०।।
इत्यपः प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् ।
प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव सः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युतको ध्यान गर्दै जल ग्रहण गरी उनले दुर्वासा ऋषिको आगमनको प्रतीक्षा गर्न थाले ।।४१।।
दुर्वासा यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगतः ।
राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यमुनाबाट फर्केपछि दुर्वासाले आफ्नो योगशक्तिद्वारा राजाले आफू आउनुअघि नै जल पिएर पारण गरिसकेको थाहा पाए ।।४२।।
मन्युना प्रचलद्गासत्रो भ्रुकुटीकुटिलाननः ।
बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः भोक र क्रोधले चूर भएका दुर्वासाको शरीर काम्न थाल्यो। उनले आँखीभौं खुम्च्याउँदै हात जोडेर उभिएका अम्बरीषलाई कठोर शब्दमा गाली गर्न थाले ।।४३।।
अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत ।
धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिनः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! यस लक्ष्मीको मदले मात्तिएको राजाको घमण्ड हेर। यो विष्णुभक्त होइन, अधर्मी हो र आफूलाई नै ठूलो ईश्वर मान्दछ" ।।४४।।
यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमंत्र्य च ।
अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसले मलाई निम्तो दिएर पनि मभन्दा पहिले नै भोजन गर्यो। म यसलाई अहिले नै यसको फल देखाउँछु" ।।४५।।
एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषविदीपितः ।
तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भन्दै क्रोधित दुर्वासाले आफ्नो एउटा जटा उखेलेर भुइँमा पछारे, जसबाट कालअग्नि झैं भयानक 'कृत्या' नामकी राक्षसी उत्पन्न भई ।।४६।।
तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् ।
वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृपः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हातमा तरवार लिएर आफूतिर आउँदै गरेको त्यो भयानक राक्षसीलाई देखेर पनि राजा अम्बरीष विचलित भएनन् र आफ्नो स्थानबाट एक पाइला पनि सरेनन् ।।४७।।
प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना ।
ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावकः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर भक्तको रक्षाका लागि पहिले नै नियुक्त सुदर्शन चक्रले त्यस राक्षसीलाई डढेलोले सर्पलाई डढाए झैं तत्काल भष्म पारिदियो ।।४८।।
तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् ।
दुर्वासा दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो प्रयास निष्फल भएको र चक्र आफूतिरै आउँदै गरेको देखेर दुर्वासा ज्यान जोगाउन दिशा-विदिशातिर भाग्न थाले ।।४९।।
तमन्वधावद् भगवद्रथांगं
दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् ।
तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो
गुहां विविक्षुः प्रससार मेरोः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी डढेलोले सर्पलाई लखेट्छ, त्यसरी नै सुदर्शन चक्रले दुर्वासालाई लखेट्न थाल्यो। उनी सुमेरु पर्वतको गुफातिर लागे ।।५०।।
दिशो नभः क्ष्मां विवरान् समुद्राँ-
ल्लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गतः सः ।
यतो यतो धावति तत्र तत्र
सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी आकाश, पृथ्वी, पाताल, समुद्र र स्वर्गका लोकपालहरूकहाँ पुगे। तर उनी जहाँ गए पनि सुदर्शन चक्रको असह्य तेजले उनलाई छोडेन ।।५१।।
अलब्धनाथः स सदा कुतश्चित्
संत्रस्तचित्तोऽरणमेषमाणः ।
देवं विरिञ्चं समगाद् विधात-
स्त्राह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै पनि शरण नपाएपछि त्रसित भएका मुनि ब्रह्माजीकहाँ पुगे र भने– "हे विधाता! मलाई यस चक्रको तेजबाट बचाउनुहोस्" ।।५२।।
श्रीब्रह्मोवाच ।
स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत्
क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे ।
भ्रूभंगमात्रेण हि संदिधक्षोः
कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो– "मुनि! समय आएपछि भगवान्को एउटा सानो संकेतले यो सारा सृष्टि र मेरो लोक समेत लय हुन्छ। म केही गर्न सक्दिनँ" ।।५३।।
अहं भवो दक्षभृगुप्रधानाः
प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्याः ।
सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना
मूर्ध्न्यर्पितं लोकहितं वहामः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः "म, शिव, दक्ष, भृगु र सबै लोकपालहरू उहाँकै नियममा बाँधिएका छौँ। उहाँका भक्तको द्रोह गर्नेलाई कसैले बचाउन सक्दैन" ।।५४।।
प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापितः ।
दुर्वासाः शरणं यातः शर्वं कैलासवासिनम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माबाट निराश भएपछि चक्रको तापले जलिरहेका दुर्वासा कैलाशवासी शिवको शरणमा पुगे ।।५५।।
श्रीरुद्र उवाच ।
वयं न तात प्रभवाम भूम्नि
यस्मिन् परेऽन्येऽपजजीवकोशाः ।
भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः
सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः महादेवले भन्नुभयो– "हे तात! हामी जस्ता हजारौँ ब्रह्माण्डका स्वामीहरू उहाँकै मायामा छौँ। हामी उहाँको अगाडि शक्तिहीन छौँ" ।।५६।।
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः ।
कपिलो अपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः ॥ ५७ ॥
मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशाः पारदर्शनाः ।
विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययाऽऽवृताः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः "म, सनत्कुमार, नारद, ब्रह्मा, कपिल, देवल आदि सबै सिद्धहरू उहाँको मायाले मोहित छौँ र उहाँको वास्तविक स्वरूप जान्दैनौँ" ।।५७-५८।।
तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि नः ।
तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो चक्र विश्वेश्वरको शस्त्र हो। तिमी उनै श्रीहरिको शरणमा जाऊ, उहाँले नै तिम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ" ।।५९।।
ततो निराशो दुर्वासाः पदं भगवतो ययौ ।
वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवासः श्रिया सह ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः शिवबाट पनि निराश भएपछि दुर्वासा वैकुण्ठधाममा श्रीनिवास भगवान्को शरणमा पुगे ।।६०।।
सन्दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना
तत्पादमूले पतितः सवेपथुः ।
आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो
कृतागसं माऽव हि विश्वभावन ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः सुदर्शन चक्रको ज्वालाले जलिरहेका दुर्वासा भगवान्को चरणमा लम्पसार परी प्रार्थना गर्न थाले– "हे अच्युत! हे विश्वभावन! म अपराधी हुँ, मेरो रक्षा गर्नुहोस्" ।।६१।।
अजानता ते परमानुभावं
कृतं मयाघं भवतः प्रियाणाम् ।
विधेहि तस्यापचितिं विधात-
र्मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंको प्रभाव नबुझी मैले तपाईंको भक्तमाथि अपराध गरेँ। हे प्रभु! मलाई यस संकटबाट मुक्त गराउनुहोस्" ।।६२।।
श्रीभगवानुवाच ।
अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतंत्र इव द्विज ।
साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– "हे मुनि! म सर्वथा भक्तहरूको अधीनमा छु, म स्वतन्त्र छैन। भक्तहरूले मेरो हृदयलाई वशमा पारेका छन्" ।।६३।।
नाहमात्मानमाशासे मद्भनक्तैः साधुभिर्विना ।
श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः "भक्तविना म न आफ्नो स्वरूपको इच्छा गर्छु, न त लक्ष्मीको नै। मेरा लागि भक्त नै सर्वस्व हुन्" ।।६४।।
ये दारागारपुत्राप्तान् प्राणान् वित्तमिमं परम् ।
हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले घर, परिवार र सम्पत्ति त्यागेर मेरो शरण लिएका छन्, उनीहरूलाई म कसरी त्याग्न सक्छु र?" ।।६५।।
मयि निर्बद्धहृदयाः साधवः समदर्शनाः ।
वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रियः सत्पतिं यथा ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी पतिव्रता स्त्रीले पतिलाई वशमा राख्छिन्, त्यसरी नै समदर्शी भक्तहरूले मलाई आफ्नो भक्तिले बाँधेका छन्" ।।६६।।
मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् ।
नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत् कालविद्रुतम् ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरा भक्तहरू सेवामै सन्तुष्ट छन्, उनीहरू मोक्षको समेत इच्छा गर्दैनन् भने नाशवान् भौतिक वस्तुको त के कुरा!" ।।६७।।
साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् ।
मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवादः "साधुहरू मेरा हृदय हुन् र म साधुहरूको हृदय हुँ। उनीहरू म बाहेक केही जान्दैनन् र म उनीहरू बाहेक केही जान्दिनँ" ।।६८।।
उपायं कथयिष्यामि तव विप्र श्रृणुष्व तत् ।
अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं यातु वै भवान् ।
साधुषु प्रहितं तेजः प्रहर्तुः कुरुतेऽशिवम् ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विप्र! एउटा उपाय सुन्नुहोस्। जसको तपाईंले अनिष्ट गर्न खोज्नुभयो, उनै कहाँ जानुहोस्। साधुमाथि गरिएको प्रहारले प्रहार गर्नेकै अमंगल गर्दछ" ।।६९।।
तपो विद्या च विप्राणां निःश्रेयसकरे उभे ।
ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा ॥ ७० ॥
नेपाली भावानुवादः "तपस्या र विद्या ब्राह्मणका लागि कल्याणकारी हुन्, तर अभिमानी व्यक्तिमा यी दुवैले उल्टो फल दिन्छन्" ।।७०।।
ब्रह्मंस्तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् ।
क्षमापय महाभागं ततः शान्तिर्भविष्यति ॥ ७१ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले नाभागपुत्र अम्बरीषकहाँ गएर क्षमा माग्नुहोस्, त्यसपछि मात्र तपाईंले शान्ति पाउनुहुनेछ" ।।७१।।
इति
श्रीमद्भामगवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां
नवमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गत चौथो अध्यायमा नाभाग र उनका छोरा अम्बरीषको दिव्य चरित्र वर्णन गरिएको छ। राजा नाभागका छोरा नाभागले पिताको आज्ञा पालन गरी अङ्गिरस ब्राह्मणहरूको यज्ञमा सहयोग पुर्याएका थिए। यज्ञको अन्त्यमा बाँकी रहेको धनमा महादेवको अधिकार रहने शास्त्र सम्मत निर्णयलाई स्वीकार गरी नाभागले महादेवबाट ब्रह्मज्ञान प्राप्त गरे। त्यसपछि नाभागका छोराका रूपमा परम भगवद्भक्त राजा अम्बरीषको जन्म भयो। अम्बरीष यति महान् भक्त थिए कि उनले आफ्नो मन, वचन र कर्म सबै भगवान् श्रीकृष्णको सेवामा समर्पित गरेका थिए। उनले सात द्वीपयुक्त पृथ्वीको विशाल राज्य पाए पनि त्यसलाई नाशवान् र स्वप्नतुल्य ठान्दथे। राजा अम्बरीषले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई भगवान्को आराधना, मन्दिरको सरसफाइ र कथा श्रवणमा लगाएका थिए। उनको शासन कालमा प्रजा पनि भगवद्भक्तिमा लीन थिए र कसैलाई पनि स्वर्गको इच्छा थिएन। राजा अम्बरीषले एक वर्षसम्म द्वादशी व्रत (एकादशी) गर्ने नियम लिएका थिए। व्रतको अन्तिम दिन पारण गर्ने समयमा दुर्वासा ऋषि अतिथिको रूपमा आइपुगे। दुर्वासा स्नानका लागि यमुना जाँदा पारणको समय घर्किन लागेकाले राजाले केवल जल पिएर पारण गरे। दुर्वासाले यसलाई आफ्नो अपमान सम्झी क्रोधित भएर आफ्नो जटाबाट 'कृत्या' नामकी राक्षसी उत्पन्न गरे। भगवान् विष्णुले अम्बरीषको रक्षाका लागि पहिले नै सुदर्शन चक्र खटाउनुभएको थियो। सुदर्शन चक्रले कृत्यालाई तत्काल भष्म पारिदियो र दुर्वासा ऋषिलाई लखेट्न थाल्यो। दुर्वासा ज्यान जोगाउन ब्रह्मा र शिवकहाँ पुगे, तर कसैले पनि उनलाई शरण दिन सकेनन्। अन्ततः दुर्वासा वैकुण्ठ पुगेर भगवान् विष्णुको पाउमा परे। भगवान् विष्णुले आफू 'भक्तपराधीन' भएको बताउँदै भक्तको अपमान गर्नेलाई आफूले पनि बचाउन नसक्ने उद्घोष गर्नुभयो। विष्णुले दुर्वासालाई अम्बरीषकहाँ नै गएर क्षमा माग्न सल्लाह दिनुभयो। यस अध्यायले भगवान् आफ्ना भक्तको कति ख्याल राख्नुहुन्छ र भक्तको शक्ति कति महान् हुन्छ भन्ने देखाउँछ। यो कथाले रिस र अहंकारले कसरी मानिसलाई संकटमा पार्छ भन्ने पाठ पनि सिकाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'भक्तपराधीनता' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ। भगवान् सर्वशक्तिमान् भएर पनि आफ्ना अनन्य भक्तहरूको प्रेमको बन्धनमा बाँधिनुहुन्छ भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो। राजा अम्बरीषको चरित्रले 'कर्मयोग' र 'भक्तियोग' को सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ, जहाँ राज्य सञ्चालन गर्दै पनि मन सधैँ परमात्मामा लीन रहन्छ। यसले भौतिक सुख र ऐश्वर्यलाई 'अनित्य' (नाशवान्) र अध्यात्मलाई मात्र 'सत्य' मान्ने दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ। इन्द्रियहरूलाई कसरी विषयभोगबाट हटाएर ईश्वरीय सेवामा लगाउन सकिन्छ भन्ने व्यावहारिक ज्ञान यहाँ पाइन्छ। दुर्वासा र अम्बरीषको प्रसङ्गले ज्ञान र तपस्याभन्दा भक्ति र क्षमाशीलता माथि हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। अहंकारले मानिसको विवेक नष्ट गर्छ, जबकि नम्रताले ईश्वरको सामीप्य दिलाउँछ। सुदर्शन चक्रले केवल शत्रुको विनाश मात्र गर्दैन, बरु अधर्मको नाश र धर्मको रक्षाको प्रतीकका रूपमा काम गर्दछ। यस कथाले ईश्वर र भक्तबीच कुनै दूरी हुँदैन र भक्तको हृदय नै ईश्वरको बासस्थान हो भन्ने अद्वैत भावलाई पनि संकेत गर्दछ।
No comments:
Post a Comment