श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– अष्टादशोऽध्यायः
तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं
महामनास्तद् विगणय्य दुर्मदः ।
हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद्
रसातलं निर्विविशे त्वरान्वितः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! वरुणजीको यस्तो कुरा सुनेर त्यो मदोन्मत्त दैत्यले उहाँको भनाइलाई वास्ता गरेन। उसले नारदजीबाट श्रीहरिको पत्तो पाएर हतार-हतार रसातलतर्फ प्रस्थान गर्यो ।।१।।
ददर्श तत्राभिजितं धराधरं
प्रोन्नीयमान अवनिं अग्रदंष्ट्रया ।
मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया
जहास चाहो वनगोचरो मृगः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उसले विश्वविजयी भगवान् वराहलाई आफ्नो दाह्राको टुप्पाले पृथ्वीलाई माथि उचाल्दै गरेको देख्यो। भगवान्ले आफ्ना राता आँखाको चमकले दैत्यको तेजलाई हरण गर्दै हुनुहुन्थ्यो। तर त्यो दैत्यले उपहास गर्दै भन्यो— "अहो! यो जङ्गली पशु जलमा कहाँबाट आयो?" ।।२।।
आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो
रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता ।
न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षतः
सुराधमासादितसूकराकृते ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः दैत्यले फेरि भन्यो— "ए मूर्ख! यता आइज, त्यो पृथ्वीलाई छोडिदे। यसलाई ब्रह्माजीले हामी पातालवासीका लागि सुम्पिनुभएको हो। हे सूकररूपधारी सुराधम! मेरो सामुन्नेबाट तँ यसलाई लिएर सकुशल जान सक्दैनस्" ।।३।।
त्वं नः सपत्नैः अभवाय किं भृतो
यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् ।
त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं
संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुचः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तँ सधैँ मायाले लुकछिप गरेर असुरहरूलाई जित्छस्, के हाम्रा शत्रुहरूले तलाई यसैका लागि पालेका हुन्? हे अल्पपौरुषी मूढ! आज म तेरो यो योगमायारूपी बललाई नष्ट गरी तलाई मारेर आफ्ना बन्धुहरूको शोक हटाउँछु" ।।४।।
त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्षणि
अस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् ।
बलिं हरन्ति ऋषयो ये च देवाः
स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूलाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब मेरो हातबाट छुटेको गदाले तेरो टाउको फुटाएर तँ मर्नेछस्, तब तलाई पूजा गर्ने देवता र ऋषिहरू सबै जरा काटिएको रूख झैँ आफैँ नष्ट हुनेछन्; किनकि ती सबैको मूल आधार तँ नै होस" ।।५।।
स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरैः
दंष्ट्राग्रगां गां उपलक्ष्य भीताम् ।
तोदं मृषन् निरगाद् अम्बुमध्याद्
ग्राहाहतः सकरेणुर्यथेभः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्याक्षले यसरी दुर्वचनरूपी बाणले प्रहार गरिरहे तापनि भगवान्ले आफ्नो दाह्रामा रहेकी पृथ्वी डराएको देखेर ती सबै पीडा सहनुभयो। गोहीको चोट सहेर ढोईसहित बाहिर निस्कने हात्ती झैँ भगवान् वराह जलबाट बाहिर निस्कनुभयो ।।६।।
तं निःसरन्तं सलिलाद् अनुद्रुतो
हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झषः ।
करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद्
गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् जलबाट बाहिर निस्कँदा पहेँलो केश र तिखा दाह्रा भएको त्यो दैत्यले उहाँको पिछा गर्यो र वज्र समान कड्किएर भन्यो— "निर्लज्जका लागि के नै निन्दनीय हुन्छ र? तँलाई भाग्नमा कत्ति पनि लाज लाग्दैन" ।।७।।
स गां उदस्तात् सलिलस्य
गोचरे विन्यस्य तस्यां अदधात् स्वसत्त्वम् ।
अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनैः
आपूर्यमाणो विबुधैः पश्यतोऽरेः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले पृथ्वीलाई जलको सतहमाथि सुरक्षित स्थानमा राख्नुभयो र त्यसमा आफ्नो आधार शक्ति सञ्चार गराउनुभयो। त्यस समयमा हिरण्याक्षले हेर्दाहेर्दै ब्रह्माजीले भगवान्को स्तुति गर्नुभयो र देवताहरूले पुष्पवर्षा गरे ।।८।।
परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं
महागदं काञ्चनचित्रदंशम् ।
मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तैः
प्रचण्डमन्युः प्रहसन् तं बभाषे ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः सुनको कवच र अद्भुत आभूषण लगाएको हिरण्याक्षले गदा लिएर पछाडिबाट निरन्तर कटुवचनले प्रहार गरिरहँदा भगवान्लाई निकै रिस उठ्यो। उहाँले प्रचण्ड क्रोधका साथ हाँस्दै उसलाई भन्नुभयो ।।९।।
श्रीभगवानुवाच –
सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा
युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् ।
न मृत्युपाशैः प्रतिमुक्तस्य
वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— "हो, म जङ्गली मृग नै हुँ, जो तँ जस्ता गाउँका कुकुर (ग्रामसिंह) हरूलाई खोज्दै हिँड्छु। हे अभद्र! वीर पुरुषहरू तँ जस्तो मृत्युको पासोमा बाँधिएको अभागीले गरेको आत्मप्रशंसामा ध्यान दिँदैनन्" ।।१०।।
एते वयं न्यासहरा रसौकसां
गतह्रियो गदया द्रावितास्ते ।
तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ
स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले रसातलवासीको नासो (पृथ्वी) चोरेको छु र तेरो गदाको डरले भागेको पनि हुँ। ममा तँ जस्तो बलवान्सँग युद्ध गर्ने सामर्थ्य कहाँ छ र? तैपनि तँसँग दुश्मनी मोलिसकेपछि भागेर जाउँ पनि कहाँ? त्यसैले म तेरो सामुन्ने खडा छु" ।।११।।
त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो
घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूहः ।
संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रु स्वकानां
यः स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्यः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तँ पैदल वीरहरूको सेनापति होस्, त्यसैले अब ढिला नगरी हाम्रो विनाश गर्ने प्रयत्न गर्। मलाई मारेर आफ्ना बन्धुहरूको आँसु पुछ। जो आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्दैन, त्यो असभ्य हो र समाजमा मुख देखाउन लायक पनि हुँदैन" ।।१२।।
मैत्रेय उवाच –
सोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् ।
आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! जब भगवान्ले त्यस दैत्यको उपहास र तिरस्कार गर्नुभयो, तब ऊ जिस्क्याइएको सर्प झैँ रिसले चुर भयो ।।१३।।
सृजन् अमर्षितः श्वासान् मन्युप्रचलितेन्द्रियः ।
आसाद्यतरसा दैत्यो गदया न्यहनद् हरिम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऊ क्रोधले लामो-लामो सास फेर्न थाल्यो। रिसले गर्दा उसका इन्द्रियहरू काँप्न थाले र उसले निकै वेगका साथ भगवान्माथि गदा प्रहार गर्यो ।।१४।।
भगवान् तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि ।
अवञ्चयत् तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर भगवान्ले आफ्नो छातीमा ताकेर हानिएको गदालाई अलिकति कम्मर मर्काएर छल्नुभयो, जसरी योगसिद्ध पुरुषले मृत्युको आक्रमणलाई सहजै छल्दछन् ।।१५।।
पुनर्गदां स्वां आदाय भ्रामयन्तं अभीक्ष्णशः ।
अभ्यधावद् हरिः क्रुद्धः संरम्भाद् दष्टदच्छदम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो दैत्य ओठ चपाउँदै पुनः आफ्नो गदा घुमाउन थाल्यो। त्यसपछि श्रीहरिले पनि क्रोधित भएर बडो वेगका साथ उसमाथि आक्रमण गर्नुभयो ।।१६।।
ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभुः ।
आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सौम्य विदुर! प्रभुले शत्रुको दाहिने आँखीभौंमा ताकेर गदाले हिर्काउनुभयो, तर गदायुद्धमा कुशल हिरण्याक्षले बीचैमा आफ्नो गदाले त्यसलाई रोकिदियो ।।१७।।
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च ।
जिगीषया सुसंरब्धौ अन्योन्यं अभिजघ्नतुः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार श्रीहरि र हिरण्याक्ष एक-अर्कामाथि विजय पाउने इच्छाले अत्यन्त क्रोधित भई आ-आफ्नो गदाले प्रहार गर्न थाले ।।१८।।
तयोः स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयोः
क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वोः ।
विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया
व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृधः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाको प्रहारले गर्दा दुवैका अङ्गहरू घाइते भएका थिए र रगतको गन्धले उनीहरूको रिस झन् बढिरहेको थियो। गाईका लागि आपसमा लड्ने बलिया साँढे झैँ उनीहरूबीच विचित्र ढङ्गले घमासान युद्ध भयो ।।१९।।
दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया
गृहीतवाराहतनोर्महात्मनः ।
कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं
दिदृक्षुरागाद् ऋषिभिर्वृतः स्वराट् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कौरव्य विदुर! पृथ्वीका लागि हिरण्याक्ष र वराहरूपी भगवान्बीच भएको यो भयानक युद्ध हेर्नका लागि ब्रह्माजी ऋषिहरूलाई साथमा लिएर त्यहाँ आउनुभयो ।।२०।।
आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं
कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् ।
विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणीः
जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले जब त्यो दैत्य निर्भय, शक्तिशाली र प्रतिकार गर्न सक्षम भएको देख्नुभयो, तब उहाँले आदि सुकररूपी भगवान् नारायणलाई यस प्रकार सम्बोधन गर्नुभयो ।।२१।।
ब्रह्मोवाच –
एष ते देव देवानां अङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् ।
विप्राणां सौरभेयीणां भूतानां अपि अनागसाम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे देव! मेरो वरदानका कारण यो दुष्ट दैत्य निकै प्रबल भएको छ। यसले हजुरको शरणमा रहने देवता, ब्राह्मण, गाई र निर्दोष प्राणीहरूलाई— ।।२२।।
आगस्कृद् भयकृद् दुष्कृद् अस्मद् राद्धवरोऽसुरः ।
अन्वेषन् अप्रतिरथो लोकान् अटति कण्टकः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः —अत्यन्त दुःख र भय दिइरहेको छ। यो 'कण्टक' (काँडा) जस्तै पीडादायी भएको छ र आफूसँग मुकाबला गर्ने योद्धाको खोजीमा सारा विश्व घुमिरहेको छ ।।२३।।
मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् ।
आक्रीड बालवद्देव यथाऽऽशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देव! यो दैत्य निकै मायावी, घमण्डी र निरङ्कुश छ। बालकले रिसाएको सर्पसँग खेले झैँ हजुर यससँग धेरै समय खेलवाड नगर्नुहोस्" ।।२४।।
न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुणः ।
स्वां देव मायां आस्थाय तावत् जह्यघमच्युत ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे अच्युत! जबसम्म यो दारुण दैत्यले आफ्नो बल बढ्ने समय (सन्ध्याकाल) पाउँदैन, त्यसभन्दा पहिले नै आफ्नो योगमायाको सहारा लिएर यसलाई मारिदिनुहोस्" ।।२५।।
एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो ।
उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभो! लोकको संहार गर्ने भयंकर सन्ध्या समय नजिकै आउँदै छ। हे सर्वात्मन्! त्योभन्दा पहिल्यै यसलाई मारेर देवताहरूलाई विजय दिलाउनुहोस्" ।।२६।।
अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् ।
शिवाय नस्त्वं सुहृदां आशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले 'अभिजित्' नामक शुभ मुहूर्त परेको छ। अतः हाम्रा सुहृदहरूको कल्याणका लागि यस दुस्तर दैत्यलाई छिट्टै सिध्याउनुहोस्" ।।२७।।
दिष्ट्या त्वां विहितं मृत्युं अयं आसादितः स्वयम् ।
विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकान् आधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो आफैँ आफ्नो कालरूपी हजुरको नजिक आइपुगेको छ। अब हजुरले युद्धमा यसलाई मारेर लोकमा शान्ति स्थापना गर्नुहोस्" ।।२८।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् वराह र हिरण्याक्षबीचको घमासान युद्धको वर्णन गरिएको छ। वरुणको कुरा सुनेपछि हिरण्याक्ष नारदजीको माध्यमबाट भगवान्को पत्तो लगाएर रसातल पुग्यो। त्यहाँ उसले भगवान् वराहलाई आफ्नो दाह्राको टुप्पाले पृथ्वीलाई उचाल्दै गरेको देख्यो। भगवान्लाई देख्नेबित्तिकै उसले उपहास गर्दै 'जङ्गली पशु' भनी अपमान गर्यो। हिरण्याक्षले पृथ्वीलाई आफ्नो रसातलको सम्पत्ति दाबी गर्दै भगवान्लाई युद्धका लागि ललकायो। उसले भगवान्लाई 'मायवी' र 'लुकछिप गरेर असुर मार्ने' भनी गाली गर्यो। भगवान्ले पृथ्वी डराएको देखेर सुरुमा दैत्यका कटुवचनहरू धैर्यपूर्वक सहनुभयो। उहाँ पृथ्वीलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउनका लागि जलबाट बाहिर निस्कनुभयो। हिरण्याक्षले 'कायर' भन्दै भगवान्को पिछा गर्यो र वज्र समान आवाजमा कड्कियो। भगवान्ले पृथ्वीलाई जलको सतहमाथि राखेर त्यसमा आफ्नो आधार शक्ति प्रदान गर्नुभयो। त्यसपछि ब्रह्माजीले स्तुति गर्नुभयो र देवताहरूले पुष्पवर्षा गरे। भगवान्ले हिरण्याक्षको घमण्ड तोड्नका लागि उसलाई 'गाउँको कुकुर' (ग्रामसिंह) भनी जवाफ दिनुभयो। भगवान्को व्यङ्ग्यात्मक कुराले हिरण्याक्ष जिस्क्याइएको सर्प झैँ क्रोधित भयो। उसले ठूलो वेगका साथ भगवान्माथि गदा प्रहार गर्यो। भगवान्ले निकै चलाखीपूर्वक कम्मर मर्काएर उक्त प्रहारलाई छल्नुभयो। त्यसपछि दुवैबीच गदायुद्ध सुरु भयो। दुवै योद्धा एक-अर्कालाई जित्ने इच्छाले घाइते हुँदासम्म लडिरहे। रगतको गन्धले उनीहरूको रिस झन् तीव्र भयो। यो भयानक युद्ध हेर्न ब्रह्माजी ऋषिहरूसहित त्यहाँ आउनुभयो। ब्रह्माजीले हिरण्याक्ष निकै शक्तिशाली र मायावी भएको महसुस गर्नुभयो। उहाँले भगवान्लाई अब ढिला नगरी यसलाई मार्न आग्रह गर्नुभयो। ब्रह्माजीले सन्ध्याकाल (असुरहरूको बल बढ्ने समय) नजिकिँदै गरेको तर्फ सङ्केत गर्नुभयो। उहाँले 'अभिजित्' मुहूर्तमा नै यो कार्य सम्पन्न गर्न सुझाव दिनुभयो। असुर हिरण्याक्ष सबैका लागि 'कण्टक' अर्थात् काँडा समान भएको ब्रह्माजीको भनाइ थियो। उहाँले भगवान्लाई आफ्नो योगमाया प्रयोग गरेर लोकमा शान्ति दिलाउन बिन्ती गर्नुभयो। अन्ततः भगवान्ले ब्रह्माजीको प्रार्थना स्वीकार गरी दैत्यको संहार गर्ने निश्चित गर्नुभयो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले 'अहङ्कार र समर्पण' बीचको द्वन्द्वलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। हिरण्याक्षले ईश्वरलाई केवल एउटा 'जङ्गली पशु' देख्नु उसको भौतिकवादी दृष्टिको पराकाष्ठा हो। 'जरा काटिएको रूख' को उदाहरणले संसारको मूल आधार ईश्वर नै हुनुहुन्छ भन्ने वेदान्त दर्शन बुझाउँछ। भगवान्ले पृथ्वीको सुरक्षाका लागि अपमान सहनुले 'कर्तव्यका लागि धैर्य' को महत्त्व दर्शाउँछ। हिरण्याक्षको 'ग्रामसिंह' (कुकुर) सँगको तुलनाले अहङ्कारी व्यक्तिको वास्तविक हैसियत उजागर गर्दछ। 'सन्ध्याकाल' को समय असुरहरूको बल बढ्नुले तामसी प्रवृत्तिको प्रभावलाई सङ्केत गर्दछ। 'अभिजित्' मुहूर्तको प्रयोगले कार्यसिद्धिमा समय र नक्षत्रको महत्त्वलाई पनि देखाउँछ। भगवान्को गदा प्रहार छल्ने शैलीलाई 'योगारूढ' सँग तुलना गर्नुले युद्धमा पनि योग र सन्तुलनको भूमिका स्पष्ट पार्छ। यसले 'अशुभ' को नाश नभई 'शुभ' को स्थापना असम्भव छ भन्ने सत्य स्थापना गर्दछ। ब्रह्माजीको प्रार्थनाले भक्त र भगवान् बीचको संवादको दार्शनिक गहिराइ बुझाउँछ। समग्रमा, यो अध्यायले असत्यमाथि सत्यको विजयको लागि ईश्वरीय अवतारको अपरिहार्यतालाई पुष्टि गर्दछ।
