श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – अष्टसप्ततितमोऽध्यायः
शुक
उवाच–
(अनुष्टुप्)
शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मतिः ।
परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥ १ ॥
एकः पदातिः संक्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन् ।
पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! शिशुपाल, शाल्व र पौण्ड्रक परलोक गएपछि उनीहरूको परोक्ष मित्रता निभाउनका लागि ती दुर्मति भएका महाबली दन्तवक्त्र क्रुद्ध भएर आए। उनी पैदल नै हातमा गदा लिएर आफ्ना खुट्टाका प्रहारले पृथ्वीलाई थर्काउँदै एक्लै युद्धभूमिमा देखा परे ।। १–२ ।।
तं तथाऽऽयान्तमालोक्य गदामादाय सत्वरः ।
अवप्लुत्य रथात् कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनलाई त्यसरी आउँदै गरेको देखेर श्रीकृष्णले तुरुन्तै हातमा गदा लिनुभयो र रथबाट ओर्लिएर उनलाई त्यसरी नै रोक्नुभयो, जसरी समुद्रको किनारले बढ्दै गरेको सागरलाई रोक्दछ ।। ३ ।।
गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः ।
दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः घमण्डले उन्मत्त भएका ती करूष देशका राजा दन्तवक्त्रले आफ्नो गदा उठाउँदै मुकुन्दलाई भने– "आज सौभाग्यले, ठुलै सौभाग्यले तिमी मेरो आँखाको सामुन्ने परेका छौ" ।। ४ ।।
त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्रध्रुङ्मां जिघांससि ।
अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कृष्ण! तिमी मेरा फुपाजुका छोरा (मित्रेयी) हौ, तर तिमीले मेरा मित्रहरूको द्रोह गरेका छौ र मलाई पनि मार्न चाहन्छौ। त्यसैले हे मन्दबुद्धि! म आज तिमीलाई यो वज्रसमान गदाले हानेर मार्नेछु" ।। ५ ।।
तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः ।
बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म मित्रवत्सल भएकाले तिमी जस्तो बन्धुरूपी शत्रुलाई मारेर आफ्ना मित्रहरूको ऋणबाट मुक्त हुनेछु। तिमी शरीरमा उत्पन्न हुने रोग जस्तै हौ, जसलाई नष्ट गर्नैपर्छ" ।। ६ ।।
एवं रूक्षैस्तुदन् वाक्यैः कृष्णं तोत्त्रैरिव द्विपम् ।
गदया ताडयन्मूर्ध्नि सिंहवद् व्यनदच्च सः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अंकुशले हात्तीलाई पीडा दिइन्छ, त्यसरी नै दन्तवक्त्रले कठोर वचनद्वारा श्रीकृष्णलाई मर्माहत पार्न खोज्यो। उसले श्रीकृष्णको शिरमा गदाले प्रहार गर्यो र सिंहझैँ गर्जन थाल्यो ।। ७ ।।
गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वहः ।
कृष्णोऽपि तमहन् गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धभूमिमा गदाको प्रहार हुँदा पनि यदुवंश शिरोमणि श्रीकृष्ण अलिकति पनि विचलित हुनुभएन। उल्टै श्रीकृष्णले आफ्नो भारी 'कौमोदकी' गदाले उसको छातीको बीच भागमा कडा प्रहार गर्नुभयो ।। ८ ।।
गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् ।
प्रसार्य केशबाह्वङ्घ्रीन् धरण्यां न्यपतद् व्यसुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाको प्रहारले दन्तवक्त्रको मुटु फुट्यो र मुखबाट रगत वमन गर्दै ऊ प्राणविहीन भएर कपाल, हात र खुट्टा फिँजाउँदै पृथ्वीमा पछारियो ।। ९ ।।
ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम् ।
पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! शिशुपालको वधको समयमा जस्तै दन्तवक्त्रको शरीरबाट पनि एक अत्यन्तै सूक्ष्म र अद्भुत ज्योति निस्किएर समस्त प्राणीहरूले हेर्दाहेर्दै श्रीकृष्णमा विलीन भयो ।। १० ।।
विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुतः ।
आगच्छदसिचर्मभ्यामुच्छ्वसन् तज्जिघांसया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दन्तवक्त्रका भाइ विदूरथ आफ्ना दाजुको मृत्युले अत्यन्त शोकमग्न भए। उनी लामो सुस्केरा हाल्दै श्रीकृष्णलाई मार्ने इच्छाले ढाल र तरबार लिएर युद्धका लागि अघि बढे ।। ११ ।।
तस्य चापततः कृष्णः चक्रेण क्षुरनेमिना ।
शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! उनी आक्रमण गर्न आउँदै गर्दा श्रीकृष्णले छुराजस्तै तीखो धार भएको सुदर्शन चक्रद्वारा मुकुट र कुण्डलसहितको उनको टाउको काटिदिनुभयो ।। १२ ।।
एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् ।
हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडितः सुरमानवैः ॥ १३ ॥
मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः ।
अप्सरोभिः पितृगणैर्यक्षैः किन्नरचारणैः ॥ १४ ॥
उपगीयमानविजयः कुसुमैरभिवर्षितः ।
वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अरूका लागि अजेय रहेका सौभ विमान, शाल्व, दन्तवक्त्र र उनका भाइ विदूरथलाई मारेर भगवान् श्रीकृष्ण सुर-मानव, मुनि, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, अप्सरा, पितृ, यक्ष, किन्नर र चारणहरूद्वारा स्तुत हुनुभयो। उहाँको विजयको गान भइरह्यो, आकाशबाट पुष्पवृष्टि भयो र श्रेष्ठ यदुवंशीहरूका साथ उहाँले सुसज्जित द्वारकापुरीमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १३–१५ ।।
एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान् जगदीश्वरः ।
ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार योगेश्वर र जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू अनन्त छन्। पशुतुल्य दृष्टि भएका अज्ञानीहरूले उहाँलाई कहिले पराजित भएको र कहिले विजयी भएको देख्छन्, तर वास्तवमा उहाँ सर्वदा विजयी र निर्विकार हुनुहुन्छ ।। १६ ।।
श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः ।
तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः पाण्डव र कौरवहरूका बीचमा युद्धको तयारी भइरहेको सुनेर बलरामजी कुनै पनि पक्षमा नलागी मध्यस्थ रहनका लागि तीर्थयात्राको बहाना गरी निस्कनुभयो ।। १७ ।।
स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान् ।
सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले प्रभास क्षेत्रमा स्नान गरी देव, ऋषि, पितृ र मनुष्यहरूको तर्पण गर्नुभयो। त्यसपछि ब्राह्मणहरूद्वारा घेरिएर उहाँ सरस्वती नदीको उल्टो प्रवाह (मुहान) तर्फ लाग्नुभयो ।। १८ ।।
पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् ।
विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! उहाँ क्रमशः पृथूदक, बिन्दुसर, त्रितकूप, सुदर्शन तीर्थ, विशाल तीर्थ, ब्रह्म तीर्थ, चक्र तीर्थ र पूर्ववाहिनी सरस्वती नदी आदि तीर्थहरूमा जानुभयो ।। १९ ।।
यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत ।
जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रमासते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी! त्यसपछि यमुना र गंगाका किनारमा रहेका विभिन्न तीर्थहरूको भ्रमण गर्दै उहाँ नैमिषारण्य पुग्नुभयो, जहाँ ऋषिहरू दीर्घकालीन यज्ञ (सत्र) गरिरहेका थिए ।। २० ।।
तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिणः ।
अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजी आएको देखेर यज्ञ अनुष्ठान गरिरहेका ती मुनिहरूले उठेर उहाँको स्वागत गरे र विधिपूर्वक प्रणाम एवं पूजा गरे ।। २१ ।।
सोऽर्चितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः ।
रोमहर्षणमासीनं महर्षेः शिष्यमैक्षत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सपरिवार पूजित भइसकेपछि आसनमा विराजमान हुनुभएका बलरामजीले महर्षि व्यासका शिष्य रोमहर्षण सूतलाई उच्च आसनमा बसिरहेको देख्नुभयो ।। २२ ।।
अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम् ।
अध्यासीनं च तान् विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीलाई देखेर पनि नउठ्ने, नमस्कार नगर्ने र ब्राह्मणहरूभन्दा पनि उच्च आसनमा बस्ने ती सूतलाई देखेर बलरामजीलाई क्रोध उत्पन्न भयो ।। २३ ।।
यस्मादसाविमान् विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमजः ।
धर्मपालांस्तथैवास्मान् वधमर्हति दुर्मतिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो प्रतिलोम जातिमा जन्मेको सूत भएर पनि धर्मपालक ब्राह्मण र हाम्रो मर्यादा नगरी उच्च आसनमा बसेको छ। त्यसैले यो दुर्मति वधयोग्य छ" ।। २४ ।।
ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च ।
सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ २५ ॥
अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिनः । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "भगवान् व्यासदेवको शिष्य भएर इतिहास, पुराण र सम्पूर्ण धर्मशास्त्रहरूको अध्ययन गरे पनि यसले इन्द्रिय दमन गर्न सकेको छैन। विनयहीन र व्यर्थमा आफूलाई पण्डित ठान्ने यसको विद्या नटको अभिनय जस्तै हो, जसले अरूको हित गर्दैन" ।। २५–२६ ।।
एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः ।
वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस्ता धर्मको ढोँग गर्ने 'धर्मध्वजी' पापीहरूलाई दण्ड दिन नै मैले संसारमा अवतार लिएको हुँ। यी वास्तवमा महापापी हुन्" ।। २७ ।।
एतावदुक्त्वा भगवान् निवृत्तोऽसद्वधादपि ।
भावित्वात् तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत् प्रभुः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः शस्त्र त्याग गरिसके तापनि भगवान् बलरामले भावीको प्रबलताका कारण आफ्नो हातमा रहेको कुशको टुप्पोले सूतलाई प्रहार गर्नुभयो र उनको मृत्यु भयो ।। २८ ।।
हाहेतिवादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः ।
ऊचुः सङ्कर्षणं देवमधर्मंस्ते कृतः प्रभो ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो देखेर सबै मुनिहरू 'हाहा' गर्दै दुःखी भए। उनीहरूले बलरामजीलाई भने– "हे प्रभु! तपाईंले यो अधर्म गर्नुभयो" ।। २९ ।।
अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन ।
आयुश्चात्माक्लमं तावद् यावत् सत्रं समाप्यते ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे यदुनन्दन! हामीले नै उनलाई यो ब्रह्मासन दिएका थियौँ र यो यज्ञ नसकिँदासम्मका लागि उनलाई रोगव्याधिमुक्त आयु प्रदान गरेका थियौँ" ।। ३० ।।
अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा ।
योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामकः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंले अन्जानमै भए पनि ब्रह्महत्या सरहको कार्य गर्नुभयो। यद्यपि तपाईं योगेश्वर हुनुहुन्छ र वेदका विधिहरूले तपाईंलाई नियमन गर्न सक्दैनन्, तैपनि लोकको दृष्टिमा यो उचित भएन" ।। ३१ ।।
यद्येतद् ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपावन ।
चरिष्यति भवाँल्लोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदितः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे लोकपावन! यदि तपाईंले स्वेच्छाले यस कार्यको प्रायश्चित्त गर्नुभयो भने संसारका मानिसहरूले उचित शिक्षा पाउनेछन्" ।। ३२ ।।
श्रीभगवानुवाच–
चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया ।
नियमः प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् बलरामले भन्नुभयो– "लोकानुग्रहका लागि म यो हत्याको प्रायश्चित्त अवश्य गर्नेछु। यसका लागि शास्त्रमा बताइएका उत्तम नियमहरू मलाई भन्नुहोस्" ।। ३३ ।।
दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च ।
आशासितं यत्तद् ब्रूत साधये योगमायया ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंहरूले यी सूतका लागि जुन दीर्घायु, बल र इन्द्रियशक्तिको संकल्प गर्नुभएको थियो, म ती सबैलाई आफ्नो योगमायाद्वारा सिद्ध गरिदिनेछु" ।। ३४ ।।
ऋषय ऊचुः
(अनुष्टुप्)
अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च ।
यथा भवेद् वचः सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– "हे राम! तपाईंको अस्त्रको सामर्थ्य, सूतको मृत्यु र हाम्रो वचन– यी सबै सत्य र सार्थक रहने गरी उचित उपाय गरिदिनुहोस्" ।। ३५ ।।
श्रीभगवानुवाच
आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् ।
तस्मादस्य भवेद् वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् बलरामले भन्नुभयो– "वेदानुशासन अनुसार आत्मा नै पुत्रका रूपमा जन्मन्छ। त्यसैले यिनकै पुत्र (उग्रश्रवा) दीर्घायु र तेजस्वी भएर तपाईंका लागि वक्ता बन्नेछन्" ।। ३६ ।।
किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ ।
अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मुनिश्रेष्ठहरू! तपाईंहरूको अरू के इच्छा छ, भन्नुहोस्। साथै मैले अनजानमा गरेको यस दोषको प्रायश्चित्त कसरी हुन्छ, त्यो पनि विचार गरिदिनुहोस्" ।। ३७ ।।
ऋषय ऊचुः
(अनुष्टुप्)
इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः ।
स दूषयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– "बलरामजी! इल्वलको छोरा 'बल्वल' नामको एउटा भयानक दानव छ। उसले प्रत्येक पर्वको समयमा यहाँ आएर हाम्रो यज्ञमा विध्न पुर्याउँछ" ।। ३८ ।।
तं पापं जहि दाशार्ह तन्नः शुश्रूषणं परम् ।
पूयशोणितविण्मूत्रसुरामांसाभिवर्षिणम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस पापीले यहाँ रगत, पिप, विष्ठा, मूत्र, मदिरा र मासुको वर्षा गरेर यज्ञलाई अपवित्र पार्छ। हे दाशार्ह! तपाईंले त्यसलाई मार्नुभयो भने हाम्रो ठुलो सेवा हुनेछ" ।। ३९ ।।
ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहितः ।
चरित्वा द्वादश मासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसि ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसपछि एकाग्रचित्त भएर बाह्र महिनासम्म भारतवर्षका तीर्थहरूमा स्नान र भ्रमण गरेपछि तपाईं शुद्ध हुनुहुनेछ" ।। ४० ।।
(अनुष्टुप्)
शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मतिः ।
परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥ १ ॥
एकः पदातिः संक्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन् ।
पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! शिशुपाल, शाल्व र पौण्ड्रक परलोक गएपछि उनीहरूको परोक्ष मित्रता निभाउनका लागि ती दुर्मति भएका महाबली दन्तवक्त्र क्रुद्ध भएर आए। उनी पैदल नै हातमा गदा लिएर आफ्ना खुट्टाका प्रहारले पृथ्वीलाई थर्काउँदै एक्लै युद्धभूमिमा देखा परे ।। १–२ ।।
तं तथाऽऽयान्तमालोक्य गदामादाय सत्वरः ।
अवप्लुत्य रथात् कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनलाई त्यसरी आउँदै गरेको देखेर श्रीकृष्णले तुरुन्तै हातमा गदा लिनुभयो र रथबाट ओर्लिएर उनलाई त्यसरी नै रोक्नुभयो, जसरी समुद्रको किनारले बढ्दै गरेको सागरलाई रोक्दछ ।। ३ ।।
गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः ।
दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः घमण्डले उन्मत्त भएका ती करूष देशका राजा दन्तवक्त्रले आफ्नो गदा उठाउँदै मुकुन्दलाई भने– "आज सौभाग्यले, ठुलै सौभाग्यले तिमी मेरो आँखाको सामुन्ने परेका छौ" ।। ४ ।।
त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्रध्रुङ्मां जिघांससि ।
अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कृष्ण! तिमी मेरा फुपाजुका छोरा (मित्रेयी) हौ, तर तिमीले मेरा मित्रहरूको द्रोह गरेका छौ र मलाई पनि मार्न चाहन्छौ। त्यसैले हे मन्दबुद्धि! म आज तिमीलाई यो वज्रसमान गदाले हानेर मार्नेछु" ।। ५ ।।
तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः ।
बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म मित्रवत्सल भएकाले तिमी जस्तो बन्धुरूपी शत्रुलाई मारेर आफ्ना मित्रहरूको ऋणबाट मुक्त हुनेछु। तिमी शरीरमा उत्पन्न हुने रोग जस्तै हौ, जसलाई नष्ट गर्नैपर्छ" ।। ६ ।।
एवं रूक्षैस्तुदन् वाक्यैः कृष्णं तोत्त्रैरिव द्विपम् ।
गदया ताडयन्मूर्ध्नि सिंहवद् व्यनदच्च सः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अंकुशले हात्तीलाई पीडा दिइन्छ, त्यसरी नै दन्तवक्त्रले कठोर वचनद्वारा श्रीकृष्णलाई मर्माहत पार्न खोज्यो। उसले श्रीकृष्णको शिरमा गदाले प्रहार गर्यो र सिंहझैँ गर्जन थाल्यो ।। ७ ।।
गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वहः ।
कृष्णोऽपि तमहन् गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धभूमिमा गदाको प्रहार हुँदा पनि यदुवंश शिरोमणि श्रीकृष्ण अलिकति पनि विचलित हुनुभएन। उल्टै श्रीकृष्णले आफ्नो भारी 'कौमोदकी' गदाले उसको छातीको बीच भागमा कडा प्रहार गर्नुभयो ।। ८ ।।
गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् ।
प्रसार्य केशबाह्वङ्घ्रीन् धरण्यां न्यपतद् व्यसुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाको प्रहारले दन्तवक्त्रको मुटु फुट्यो र मुखबाट रगत वमन गर्दै ऊ प्राणविहीन भएर कपाल, हात र खुट्टा फिँजाउँदै पृथ्वीमा पछारियो ।। ९ ।।
ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम् ।
पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! शिशुपालको वधको समयमा जस्तै दन्तवक्त्रको शरीरबाट पनि एक अत्यन्तै सूक्ष्म र अद्भुत ज्योति निस्किएर समस्त प्राणीहरूले हेर्दाहेर्दै श्रीकृष्णमा विलीन भयो ।। १० ।।
विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुतः ।
आगच्छदसिचर्मभ्यामुच्छ्वसन् तज्जिघांसया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दन्तवक्त्रका भाइ विदूरथ आफ्ना दाजुको मृत्युले अत्यन्त शोकमग्न भए। उनी लामो सुस्केरा हाल्दै श्रीकृष्णलाई मार्ने इच्छाले ढाल र तरबार लिएर युद्धका लागि अघि बढे ।। ११ ।।
तस्य चापततः कृष्णः चक्रेण क्षुरनेमिना ।
शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! उनी आक्रमण गर्न आउँदै गर्दा श्रीकृष्णले छुराजस्तै तीखो धार भएको सुदर्शन चक्रद्वारा मुकुट र कुण्डलसहितको उनको टाउको काटिदिनुभयो ।। १२ ।।
एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् ।
हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडितः सुरमानवैः ॥ १३ ॥
मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः ।
अप्सरोभिः पितृगणैर्यक्षैः किन्नरचारणैः ॥ १४ ॥
उपगीयमानविजयः कुसुमैरभिवर्षितः ।
वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अरूका लागि अजेय रहेका सौभ विमान, शाल्व, दन्तवक्त्र र उनका भाइ विदूरथलाई मारेर भगवान् श्रीकृष्ण सुर-मानव, मुनि, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, अप्सरा, पितृ, यक्ष, किन्नर र चारणहरूद्वारा स्तुत हुनुभयो। उहाँको विजयको गान भइरह्यो, आकाशबाट पुष्पवृष्टि भयो र श्रेष्ठ यदुवंशीहरूका साथ उहाँले सुसज्जित द्वारकापुरीमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १३–१५ ।।
एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान् जगदीश्वरः ।
ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार योगेश्वर र जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू अनन्त छन्। पशुतुल्य दृष्टि भएका अज्ञानीहरूले उहाँलाई कहिले पराजित भएको र कहिले विजयी भएको देख्छन्, तर वास्तवमा उहाँ सर्वदा विजयी र निर्विकार हुनुहुन्छ ।। १६ ।।
श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः ।
तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः पाण्डव र कौरवहरूका बीचमा युद्धको तयारी भइरहेको सुनेर बलरामजी कुनै पनि पक्षमा नलागी मध्यस्थ रहनका लागि तीर्थयात्राको बहाना गरी निस्कनुभयो ।। १७ ।।
स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान् ।
सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले प्रभास क्षेत्रमा स्नान गरी देव, ऋषि, पितृ र मनुष्यहरूको तर्पण गर्नुभयो। त्यसपछि ब्राह्मणहरूद्वारा घेरिएर उहाँ सरस्वती नदीको उल्टो प्रवाह (मुहान) तर्फ लाग्नुभयो ।। १८ ।।
पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् ।
विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! उहाँ क्रमशः पृथूदक, बिन्दुसर, त्रितकूप, सुदर्शन तीर्थ, विशाल तीर्थ, ब्रह्म तीर्थ, चक्र तीर्थ र पूर्ववाहिनी सरस्वती नदी आदि तीर्थहरूमा जानुभयो ।। १९ ।।
यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत ।
जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रमासते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी! त्यसपछि यमुना र गंगाका किनारमा रहेका विभिन्न तीर्थहरूको भ्रमण गर्दै उहाँ नैमिषारण्य पुग्नुभयो, जहाँ ऋषिहरू दीर्घकालीन यज्ञ (सत्र) गरिरहेका थिए ।। २० ।।
तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिणः ।
अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजी आएको देखेर यज्ञ अनुष्ठान गरिरहेका ती मुनिहरूले उठेर उहाँको स्वागत गरे र विधिपूर्वक प्रणाम एवं पूजा गरे ।। २१ ।।
सोऽर्चितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः ।
रोमहर्षणमासीनं महर्षेः शिष्यमैक्षत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सपरिवार पूजित भइसकेपछि आसनमा विराजमान हुनुभएका बलरामजीले महर्षि व्यासका शिष्य रोमहर्षण सूतलाई उच्च आसनमा बसिरहेको देख्नुभयो ।। २२ ।।
अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम् ।
अध्यासीनं च तान् विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीलाई देखेर पनि नउठ्ने, नमस्कार नगर्ने र ब्राह्मणहरूभन्दा पनि उच्च आसनमा बस्ने ती सूतलाई देखेर बलरामजीलाई क्रोध उत्पन्न भयो ।। २३ ।।
यस्मादसाविमान् विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमजः ।
धर्मपालांस्तथैवास्मान् वधमर्हति दुर्मतिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो प्रतिलोम जातिमा जन्मेको सूत भएर पनि धर्मपालक ब्राह्मण र हाम्रो मर्यादा नगरी उच्च आसनमा बसेको छ। त्यसैले यो दुर्मति वधयोग्य छ" ।। २४ ।।
ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च ।
सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ २५ ॥
अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिनः । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "भगवान् व्यासदेवको शिष्य भएर इतिहास, पुराण र सम्पूर्ण धर्मशास्त्रहरूको अध्ययन गरे पनि यसले इन्द्रिय दमन गर्न सकेको छैन। विनयहीन र व्यर्थमा आफूलाई पण्डित ठान्ने यसको विद्या नटको अभिनय जस्तै हो, जसले अरूको हित गर्दैन" ।। २५–२६ ।।
एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः ।
वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस्ता धर्मको ढोँग गर्ने 'धर्मध्वजी' पापीहरूलाई दण्ड दिन नै मैले संसारमा अवतार लिएको हुँ। यी वास्तवमा महापापी हुन्" ।। २७ ।।
एतावदुक्त्वा भगवान् निवृत्तोऽसद्वधादपि ।
भावित्वात् तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत् प्रभुः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः शस्त्र त्याग गरिसके तापनि भगवान् बलरामले भावीको प्रबलताका कारण आफ्नो हातमा रहेको कुशको टुप्पोले सूतलाई प्रहार गर्नुभयो र उनको मृत्यु भयो ।। २८ ।।
हाहेतिवादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः ।
ऊचुः सङ्कर्षणं देवमधर्मंस्ते कृतः प्रभो ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो देखेर सबै मुनिहरू 'हाहा' गर्दै दुःखी भए। उनीहरूले बलरामजीलाई भने– "हे प्रभु! तपाईंले यो अधर्म गर्नुभयो" ।। २९ ।।
अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन ।
आयुश्चात्माक्लमं तावद् यावत् सत्रं समाप्यते ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे यदुनन्दन! हामीले नै उनलाई यो ब्रह्मासन दिएका थियौँ र यो यज्ञ नसकिँदासम्मका लागि उनलाई रोगव्याधिमुक्त आयु प्रदान गरेका थियौँ" ।। ३० ।।
अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा ।
योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामकः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंले अन्जानमै भए पनि ब्रह्महत्या सरहको कार्य गर्नुभयो। यद्यपि तपाईं योगेश्वर हुनुहुन्छ र वेदका विधिहरूले तपाईंलाई नियमन गर्न सक्दैनन्, तैपनि लोकको दृष्टिमा यो उचित भएन" ।। ३१ ।।
यद्येतद् ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपावन ।
चरिष्यति भवाँल्लोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदितः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे लोकपावन! यदि तपाईंले स्वेच्छाले यस कार्यको प्रायश्चित्त गर्नुभयो भने संसारका मानिसहरूले उचित शिक्षा पाउनेछन्" ।। ३२ ।।
श्रीभगवानुवाच–
चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया ।
नियमः प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् बलरामले भन्नुभयो– "लोकानुग्रहका लागि म यो हत्याको प्रायश्चित्त अवश्य गर्नेछु। यसका लागि शास्त्रमा बताइएका उत्तम नियमहरू मलाई भन्नुहोस्" ।। ३३ ।।
दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च ।
आशासितं यत्तद् ब्रूत साधये योगमायया ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंहरूले यी सूतका लागि जुन दीर्घायु, बल र इन्द्रियशक्तिको संकल्प गर्नुभएको थियो, म ती सबैलाई आफ्नो योगमायाद्वारा सिद्ध गरिदिनेछु" ।। ३४ ।।
ऋषय ऊचुः
(अनुष्टुप्)
अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च ।
यथा भवेद् वचः सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– "हे राम! तपाईंको अस्त्रको सामर्थ्य, सूतको मृत्यु र हाम्रो वचन– यी सबै सत्य र सार्थक रहने गरी उचित उपाय गरिदिनुहोस्" ।। ३५ ।।
श्रीभगवानुवाच
आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् ।
तस्मादस्य भवेद् वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् बलरामले भन्नुभयो– "वेदानुशासन अनुसार आत्मा नै पुत्रका रूपमा जन्मन्छ। त्यसैले यिनकै पुत्र (उग्रश्रवा) दीर्घायु र तेजस्वी भएर तपाईंका लागि वक्ता बन्नेछन्" ।। ३६ ।।
किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ ।
अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मुनिश्रेष्ठहरू! तपाईंहरूको अरू के इच्छा छ, भन्नुहोस्। साथै मैले अनजानमा गरेको यस दोषको प्रायश्चित्त कसरी हुन्छ, त्यो पनि विचार गरिदिनुहोस्" ।। ३७ ।।
ऋषय ऊचुः
(अनुष्टुप्)
इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः ।
स दूषयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– "बलरामजी! इल्वलको छोरा 'बल्वल' नामको एउटा भयानक दानव छ। उसले प्रत्येक पर्वको समयमा यहाँ आएर हाम्रो यज्ञमा विध्न पुर्याउँछ" ।। ३८ ।।
तं पापं जहि दाशार्ह तन्नः शुश्रूषणं परम् ।
पूयशोणितविण्मूत्रसुरामांसाभिवर्षिणम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस पापीले यहाँ रगत, पिप, विष्ठा, मूत्र, मदिरा र मासुको वर्षा गरेर यज्ञलाई अपवित्र पार्छ। हे दाशार्ह! तपाईंले त्यसलाई मार्नुभयो भने हाम्रो ठुलो सेवा हुनेछ" ।। ३९ ।।
ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहितः ।
चरित्वा द्वादश मासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसि ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसपछि एकाग्रचित्त भएर बाह्र महिनासम्म भारतवर्षका तीर्थहरूमा स्नान र भ्रमण गरेपछि तपाईं शुद्ध हुनुहुनेछ" ।। ४० ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे बल्वलवधो
नाम अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको ७८औँ अध्याय भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामजीका भिन्न-भिन्न लीलाहरूमा आधारित छ। यस अध्यायको प्रारम्भमा शिशुपाल र शाल्वको वधपछि उनीहरूको मित्र दन्तवक्त्रको कथा आउँछ। दन्तवक्त्र आफ्ना मित्रहरूको मृत्युको बदला लिन अत्यन्त क्रोधित भएर एक्लै श्रीकृष्णसँग युद्ध गर्न आउँछ। भगवान् श्रीकृष्णले उसलाई समुद्रको किनारले छाल रोकेझैँ रोकेर गदा युद्धमा उसको छाती फोडी वध गरिदिनुहुन्छ। दन्तवक्त्रको मृत्युपछि उसको भाइ विदूरथ पनि युद्धका लागि आउँछ, जसलाई श्रीकृष्णले सुदर्शन चक्रद्वारा शिरोच्छेद गरिदिनुहुन्छ। यसरी भगवानले पृथ्वीका भार स्वरूप दानवहरूको अन्त्य गरी द्वारका प्रवेश गर्नुहुन्छ। दन्तवक्त्रको शरीरबाट निस्केको ज्योति श्रीकृष्णमा विलीन हुन्छ, जसले उसको मुक्ति भएको संकेत गर्छ।
यस अध्यायको दोस्रो भागमा भगवान् बलरामजीको तीर्थयात्राको प्रसङ्ग छ। महाभारत युद्धको पूर्वसन्ध्यामा बलरामजी तटस्थ रहने निर्णय गरी तीर्थाटनमा निस्कनुहुन्छ। तीर्थयात्राकै क्रममा उहाँ नैमिषारण्य पुग्नुहुन्छ, जहाँ ऋषिहरूले ठुलो यज्ञ गरिरहेका थिए। त्यहाँ व्यासका शिष्य रोमहर्षण सूतले भगवान् बलरामजीको उचित सम्मान नगरेका कारण बलरामजीले क्रोधमा आएर उनलाई कुशको टुप्पोले प्रहार गरी प्राणहरण गर्नुहुन्छ। यद्यपि बलरामजी स्वयं ईश्वर हुनुहुन्छ, तैपनि लोकशिक्षणका लागि उहाँले यसलाई 'ब्रह्महत्या' सरहको दोष मानी प्रायश्चित्त गर्न तयार हुनुहुन्छ। ऋषिहरूले उहाँलाई बल्वल नामक दानवको वध गर्न र बाह्र महिनासम्म तीर्थयात्रा गर्न सल्लाह दिन्छन्। बलरामजीले रोमहर्षणका छोरा उग्रश्रवालाई उनको स्थानमा वक्ताका रूपमा स्थापित गर्नुहुन्छ। यो कथाले भगवान्का दुई भिन्न अवतारहरूको भूमिका र मर्यादा पुरुषोत्तम स्वरूपलाई प्रस्तुत गर्दछ। यसरी यस अध्यायले दानव वध, भक्तको उद्धार र शास्त्रीय मर्यादाको पालनालाई एकसाथ समेटेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ। दन्तवक्त्रको वध र उसको ज्योति श्रीकृष्णमा विलीन हुनुले 'सायुज्य मुक्ति' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ, जहाँ शत्रुतापूर्ण भावले नै भए पनि भगवान्को निरन्तर चिन्तन गर्दा अन्त्यमा उहाँकै स्वरूपमा लीन भइन्छ। बलरामजीद्वारा रोमहर्षण सूतको वधले यो सन्देश दिन्छ कि केवल शास्त्रको ज्ञान हुनु मात्र पर्याप्त छैन, ज्ञातामा विनम्रता र पूजनीय व्यक्तित्वप्रतिको श्रद्धा हुनु अनिवार्य छ। 'धर्मध्वजी' वा अहंकारी विद्वानको विद्या कल्याणकारी हुँदैन भन्ने कुरा यहाँ प्रष्ट पारिएको छ। भगवान् स्वयं नियमभन्दा माथि भए पनि 'लोकसङ्ग्रह' अर्थात् जनसाधारणलाई सही मार्ग देखाउन प्रायश्चित्त र नियमको पालना गर्नुहुन्छ। यसले कर्मयोगको सिद्धान्तलाई उजागर गर्छ कि श्रेष्ठ व्यक्तिले गरेको आचरण नै संसारका लागि प्रमाण बन्दछ। साथै, 'आत्मा नै पुत्रका रूपमा जन्मन्छ' भन्ने उपनिषदीय दर्शनलाई यहाँ बलरामजीले व्यवहारमा उतारेर वंश परम्परा र ज्ञानको निरन्तरतालाई सुनिश्चित गर्नुभएको छ।
No comments:
Post a Comment