श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - दशमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच -
अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ।
मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— "यस भागवत महापुराणमा सर्ग, विसर्ग, स्थान, पोषण, ऊति, मन्वन्तर, ईशानुकथा, निरोध, मुक्ति र आश्रय गरी दश विषयको वर्णन गरिएको छ ।।१।।"
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् ।
वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: तीमध्ये दशौँ विषय 'आश्रय' तत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउनका लागि महात्माहरूले कतै श्रुति (वेद) बाट, कतै तात्पर्यबाट र कतै प्रत्यक्ष अनुभवका आधारमा अन्य नौ लक्षणहरूको वर्णन गरेका छन् ।।२।।
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।
ब्रह्मणो गुणवैषम्यात् विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: ईश्वरको प्रेरणाले प्रकृतिमा रहेका गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न भई पञ्चमहाभूत, तन्मात्रा, इन्द्रिय, अहङ्कार र महत्तत्त्वको जुन उत्पत्ति हुन्छ, त्यसलाई 'सर्ग' भनिन्छ। विराट् पुरुषबाट उत्पन्न हुनुभएका ब्रह्माजीद्वारा गरिने चराचर जगत्को विविध निर्माणलाई 'विसर्ग' भनिन्छ ।।३।।
स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः ।
मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टिलाई एउटा निश्चित मर्यादामा स्थिर राख्ने भगवान् विष्णुको जुन श्रेष्ठता छ, त्यसलाई 'स्थान' (स्थिति) भनिन्छ। उहाँले आफ्ना भक्तहरूमाथि गर्ने जुन कृपा छ, त्यसलाई 'पोषण' भनिन्छ। मन्वन्तरहरूमा गरिने सद्धर्मको अनुष्ठानलाई 'मन्वन्तर' र जीवका कर्मद्वारा सिर्जित वासनालाई 'ऊति' भनिन्छ ।।४।।
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् ।
पुंसां ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यान उपबृंहिताः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्का विविध अवतारहरू र उहाँका प्रेमी भक्तहरूको कथालाई 'ईशानुकथा' भनिन्छ; यो विभिन्न आख्यानहरूले युक्त र व्यापक हुन्छ ।।५।।
निरोधोऽस्यानुशयनं आत्मनः सह शक्तिभिः ।
मुक्तिः हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब भगवान् श्रीहरि आफ्ना शक्तिहरूका साथ योगनिद्रामा शयन गर्नुहुन्छ र सबै जीवहरू उपाधिसहित उहाँमा लीन हुन्छन्, त्यसलाई 'निरोध' भनिन्छ। अज्ञानवश आरोपित गरिएका कर्तृत्व र भोक्तृत्व जस्ता अनात्मभावलाई त्यागी आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा स्थित हुनु नै 'मुक्ति' हो ।।६।।
आभासश्च निरोधश्च यतश्चाध्यवसीयते ।
स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे परीक्षित! यो जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय जसबाट प्रकाशित हुन्छन्, त्यही परम तत्त्व नै 'आश्रय' हो; जसलाई शास्त्रमा परब्रह्म वा परमात्मा भनिएको छ ।।७।।
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसौ एवाधिदैविकः ।
यः तत्र उभय विच्छेदः स स्मृतोह्याधिभौतिकः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: नेत्र आदि इन्द्रियहरूको अभिमानी जीव (अध्यात्म), इन्द्रियका अधिष्ठातृ देवता सूर्य आदि (अधिदैव) र चर्मचक्षु आदि दृश्य देह (अधिभूत) बीच जुन अन्तर छ, त्यो सम्बन्ध र भेद नै यिनका तीन स्वरूप हुन् ।।८।।
एकं एकतराभावे यदा न उपलभामहे ।
त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: यी तीनमध्ये एउटाको अभावमा बाँकी दुईको उपलब्धि हुँदैन। ती तीनैलाई जसले साक्षी रूपमा जान्दछ, उही सबैको आश्रयभूत परमात्मा हो; उहाँ आफैँ भने अरू कसैको आश्रित हुनुहुन्न ।।९।।
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदाऽसौ स विनिर्गतः ।
आत्मनोऽयनमन्विच्छन् अपः अस्राक्षीच्छुचिः शुचीः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: जब विराट् पुरुष ब्रह्माण्डलाई फोरेर बाहिर निस्कनुभयो, तब उहाँले आफ्नो निवासका लागि स्थान खोज्न थाल्नुभयो। उहाँ पवित्र पुरुषले आफ्नो संकल्पले शुद्ध जल (कारण-वारि) को सृष्टि गर्नुभयो ।।१०।।
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् ।
तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: विराट् पुरुषद्वारा उत्पन्न भएका कारण जलको नाम 'नार' रह्यो र उहाँ त्यसमा एक हजार वर्षसम्म निवास गर्नुभएको हुनाले उहाँको नाम 'नारायण' रहन गयो ।।११।।
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यद् उपेक्षया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: द्रव्य, कर्म, काल, स्वभाव र जीव— यी सबैको सत्ता उनै नारायणको कृपाले सम्भव भएको हो; उहाँको उपेक्षा वा अभावमा यिनको कुनै अस्तित्व रहँदैन ।।१२।।
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः ।
वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: ती अद्वितीय भगवान्ले योगनिद्राबाट ब्युँझेर अनेक हुने इच्छा गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो हिरण्मय सामर्थ्यलाई (वीर्यलाई) आफ्नै मायाले तीन भागमा विभक्त गर्नुभयो ।।१३।।
अधिदैवं अथ अध्यात्मं अधिभूतमिति प्रभुः ।
अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधा भिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे परीक्षित! ती तीन भाग अध्यात्म, अधिदैव र अधिभूत हुन्। विराट् पुरुषको एउटै सामर्थ्य कसरी तीन भागमा विभक्त भयो, सो विस्तारमा सुन ।।१४।।
अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः ।
ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: विराट् पुरुषमा क्रियाशीलता उत्पन्न हुँदा उहाँको शरीरभित्रको आकाशबाट इन्द्रियबल, मनोबल र शरीरबल उत्पन्न भए। त्यसपछि ती सबैको मुख्य शक्तिको रूपमा 'प्राण' प्रकट भयो ।।१५।।
अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु ।
अपानंतं अपानन्ति नरदेवं इवानुगाः ॥ १ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी सेवकहरू आफ्ना स्वामीको अनुसरण गर्दछन्, त्यसरी नै जब प्राण क्रियाशील हुन्छ तब सबै इन्द्रियहरू चल्दछन् र जब प्राण शिथिल हुन्छ तब सबै इन्द्रियहरू पनि निष्क्रिय हुन्छन् ।।१६।।
प्राणेन आक्षिपता क्षुत् तृड् अन्तरा जायते विभोः ।
पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: प्राणको हलचलले गर्दा जब विराट् पुरुषलाई भोक र प्यासको अनुभव भयो, तब खाने र पिउने इच्छाका कारण उहाँको शरीरमा मुख प्रकट भयो ।।१७।।
मुखतः तालु निर्भिन्रं जिह्वा तत्र उपजायते ।
ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: मुखभित्र तालु र त्यसपछि जिह्वा (रसेन्द्रिय) प्रकट भयो। त्यसपछि विभिन्न प्रकारका रसहरू उत्पन्न भए, जसलाई जिब्रोले ग्रहण गर्दछ ।।१८।।
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः ।
जले वै तस्य सुचिरं निरोधः समजायत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: बोल्ने इच्छा हुँदा मुखबाट वागिन्द्रिय र त्यसका अधिष्ठातृ देवता अग्नि प्रकट भए; तर उहाँ लामो समयसम्म जलमै रहनुभएको हुनाले वचनको व्यवहार हुन सकेन ।।१९।।
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति ।
तत्र वायुः गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: प्राणवायुको वेग चलेपछि दुई नासिका-छिद्र प्रकट भए। गन्ध सुघ्ने इच्छा हुँदा घ्राणेन्द्रिय र गन्धवाहक वायु देवता प्रकट भए ।।२०।।
यदाऽऽत्मनि निरालोकं आत्मानं च दिदृक्षतः ।
निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिः चक्षुः गुणग्रहः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब अन्धकारमा रहेका उहाँलाई आफू र जगत् हेर्ने इच्छा भयो, तब नेत्र-गोलक प्रकट भए। त्यसका साथै सूर्य देवता (ज्योति) र रूप ग्रहण गर्ने चक्षुरिन्द्रिय प्रकट भए ।।२१।।
बोध्यमानस्य ऋषिभिः आत्मनः तत् जिघृक्षतः ।
कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब ऋषिहरूले स्तुतिद्वारा विराट् पुरुषलाई जगाउन थाले, तब उहाँलाई सुन्ने इच्छा भयो। त्यसपछि कान, दिशाका देवताहरू र शब्द ग्रहण गर्ने श्रोत्रेन्द्रिय प्रकट भए ।।२२।।
वस्तुनो मृदुकाठिन्य लघुगुर्वोष्ण शीतताम् ।
जिघृक्षतः त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोम महीरुहाः ।
तत्र चान्तर्बहिर्वातः त्वचा लब्धगुणो वृतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: कोमलता, कठोरता, ताप र शीतलता स्पर्श गर्ने इच्छा हुँदा छाला (त्वक) प्रकट भयो। पृथ्वीमा वृक्ष उम्रेझैँ छालामा रौंहरू उत्पन्न भए र स्पर्शको अनुभव गराउने वायु देवता प्रकट भए ।।२३।।
हस्तौ रुरुहतुः तस्य नाना कर्म चिकीर्षया ।
तयोस्तु बलमिन्द्रश्च आदानं उभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: विविध कर्म गर्ने इच्छा हुँदा विराट् पुरुषका हातहरू प्रकट भए। त्यसका साथै हस्त-इन्द्रिय र इन्द्र देवता प्रकट भए, जसबाट वस्तुहरू ग्रहण गर्ने शक्ति प्राप्त भयो ।।२४।।
गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् ।
पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हिँडडुल गर्ने इच्छा हुँदा दुई खुट्टाहरू प्रकट भए। ती खुट्टाका अधिष्ठातृ देवता स्वयं विष्णु भगवान् हुनुभयो, जसबाट मानिसहरूले यज्ञका सामग्री जुटाउने र गति गर्ने शक्ति पाए ।।२५।।
निरभिद्यत शिश्नौ वै प्रजानन्द अमृतार्थिनः ।
उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तद् उभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्तानको सुख र रति आनन्दको इच्छा गर्दा लिङ्ग प्रकट भयो। त्यहाँ उपस्थेन्द्रिय र प्रजापति देवता प्रकट भए, जसको माध्यमबाट प्रजनन र कामसुख प्राप्त हुन्छ ।।२६।।
उत्सिसृक्षोः धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।
ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: शरीरको मलमूत्र त्याग गर्ने इच्छा हुँदा गुदद्वारको उत्पत्ति भयो। त्यहाँ पायु-इन्द्रिय र मित्र देवता प्रकट भए, जसबाट मलोत्सर्गको क्रिया हुन्छ ।।२७।।
आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारं अपानतः ।
तत्र अपानः ततो मृत्युः पृथक्त्वं उभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक शरीरबाट अर्को शरीरमा जाने इच्छा हुँदा नाभिद्वार र अपान वायु प्रकट भए। त्यहाँ मृत्यु देवताको पनि प्रभाव रहने हुनाले यसले जीवलाई प्राणबाट अलग गराउँछ ।।२८।।
आदित्सोः अन्नपानानां आसन् कुक्ष्यन्न नाडयः ।
नद्यः समुद्राश्च तयोः तुष्टिः पुष्टिः तदाश्रये ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: अन्न र जल ग्रहण गर्ने इच्छा हुँदा कोखा, आन्द्रा र नाडीहरू प्रकट भए। नदी र समुद्र यिनका अधिष्ठातृ देवता हुन्, जसबाट शरीरको तुष्टि र पुष्टि हुन्छ ।।२९।।
निदिध्यासोः आत्ममायां हृदयं निरभिद्यत ।
ततो मनः ततश्चंद्रः सङ्कल्पः काम एव च ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्नो मायाशक्तिलाई विचार गर्ने इच्छा हुँदा हृदय प्रकट भयो। त्यहाँ मन, चन्द्रमा देवता र संकल्प एवं कामनाका विषयहरू प्रकट भए ।।३०।।
त्वक चर्म मांस रुधिर मेदो मज्जास्थि धातवः ।
भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बु वायुभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: विराट् पुरुषको शरीरमा पृथ्वी, जल र तेजबाट सात धातुहरू (छाला, चर्म, मांस, रगत, बोसो, मज्जा र हड्डी) उत्पन्न भए। त्यसैगरी आकाश, जल र वायुबाट प्राणको उत्पत्ति भयो ।।३१।।
गुणात्मकान् इंद्रियाणि भूतादि प्रभवा गुणाः ।
मनः सर्व विकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: इन्द्रियहरू शब्दादि विषयहरूलाई ग्रहण गर्दछन्, जुन अहङ्कारबाट उत्पन्न भएका हुन्। मन सबै विकारको मूल हो भने बुद्धि विज्ञानस्वरूपिणी अर्थात् यथार्थ ज्ञान गराउने शक्ति हो ।।३२।।
एतद् भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।
मह्यादिभिश्च आवरणैः अष्टभिः बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: मैले तिमीलाई भगवान्को यो स्थूल रूपको वर्णन सुनाएँ। यो विराट् रूप बाहिरबाट पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्तत्त्व र प्रकृति गरी आठ आवरणले ढाकिएको छ ।।३३।।
अतः परं सूक्ष्मतमं अव्यक्तं निर्विशेषणम् ।
अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ् मनसः परम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस विराट् रूपभन्दा पर भगवान्को अत्यन्त सूक्ष्म रूप छ, जो अव्यक्त, निर्विशेष, अनादि, अनन्त र नित्य छ। वाणी र मनको पहुँच त्यहाँसम्म हुन सक्दैन ।।३४।।
अमुनी भगवद् रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते ।
उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: मैले तिमीलाई भगवान्का स्थूल र सूक्ष्म दुवै रूपको वर्णन सुनाएँ, तर ज्ञानी पुरुषहरू यी दुवैलाई मायाको सृष्टि मान्दै वास्तविक तत्त्वको रूपमा स्वीकार गर्दैनन् ।।३५।।
स वाच्य वाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् ।
नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: वास्तवमा भगवान् अकर्त्ता र निष्क्रिय हुनुहुन्छ, तैपनि आफ्नै शक्तिले सक्रिय जस्तो देखिनुहुन्छ। उहाँ नै ब्रह्माको रूप धारण गरी शब्द र अर्थ (वाच्य र वाचक) का रूपमा अनेक नाम, रूप र क्रियाहरू स्वीकार गर्नुहुन्छ ।।३६।।
प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् ।
सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुर गुह्यकान् ॥ ३७ ॥
मातृरक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ।
किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषोरगान् ॥ ३८ ॥
कूष्माण्दोन्माद वेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि ।
खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! प्रजापति, मनु, देवता, ऋषि, पितृ, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, विद्याधर, असुर, यक्ष, किन्नर, अप्सरा, नाग, सर्प, राक्षस, भूत, प्रेत, विनायक, ग्रह, पंक्षी, पशु, वृक्ष र पर्वत आदि जति पनि नाम र रूप छन्, ती सबै भगवान्कै अङ्ग वा स्वरूप हुन् ।।३७-३९।।
द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जल स्थल वनौकसः ।
कुशला-अकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: संसारमा चर र अचर गरी दुई प्रकारका तथा जरायुज, अण्डज, स्वेदज र उद्भिज गरी चार प्रकारका प्राणीहरू छन्। यी सबै प्राणीहरूको जन्म आफ्ना शुभ, अशुभ र मिश्रित कर्महरूको फल हो ।।४०।।
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुर-नृ-नारकाः ।
तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ।
यद् एकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: सत्त्वगुणको प्रधानताले देवयोनि, रजोगुणले मनुष्ययोनि र तमोगुणले नरक वा नीच योनि प्राप्त हुन्छ। यी प्रत्येक गुणमा अन्य दुई गुणहरू मिसिएका हुनाले प्रत्येकको गति पुनः तीन-तीन श्रेणीमा विभक्त हुन्छ ।।४१।।
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।
पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनै भगवान् जगत्को पालनका लागि धर्ममय रूप धारण गरी देवता, मनुष्य र पशुपक्षीका रूपमा विभिन्न अवतार लिनुहुन्छ र विश्वको पोषण गर्नुहुन्छ ।।४२।।
ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टं इदमात्मनः ।
सं नियच्छति तत्काले घनानीकं इवानिलः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: प्रलयकालमा भगवान्ले नै कालाग्नि स्वरूप रुद्रको रूप धारण गर्नुहुन्छ र जसरी हावाले बादललाई छरपस्ट पार्छ, त्यसरी नै आफूले सिर्जना गरेको यो विश्वलाई आफूमा लीन गराउनुहुन्छ ।।४३।।
इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।
न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: महात्माहरूले भगवान्को ऐश्वर्यको यसरी वर्णन गरेका छन्, तर तत्त्वज्ञानीहरूले सृष्टिको यो प्रक्रियालाई मात्र पूर्ण सत्य मान्दैनन्, किनकि परमात्मा यी सबैभन्दा पर हुनुहुन्छ ।।४४।।
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते ।
कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टि र जन्मादि कर्महरू भगवान्मा वास्तविक रूपमा हुँदैनन्। उहाँमा देखिने कर्तृत्व केवल मायाद्वारा आरोपित मात्र हो, जसलाई वास्तवमा निषेध नै गरिन्छ ।।४५।।
अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ।
मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— "यस भागवत महापुराणमा सर्ग, विसर्ग, स्थान, पोषण, ऊति, मन्वन्तर, ईशानुकथा, निरोध, मुक्ति र आश्रय गरी दश विषयको वर्णन गरिएको छ ।।१।।"
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् ।
वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: तीमध्ये दशौँ विषय 'आश्रय' तत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउनका लागि महात्माहरूले कतै श्रुति (वेद) बाट, कतै तात्पर्यबाट र कतै प्रत्यक्ष अनुभवका आधारमा अन्य नौ लक्षणहरूको वर्णन गरेका छन् ।।२।।
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।
ब्रह्मणो गुणवैषम्यात् विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: ईश्वरको प्रेरणाले प्रकृतिमा रहेका गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न भई पञ्चमहाभूत, तन्मात्रा, इन्द्रिय, अहङ्कार र महत्तत्त्वको जुन उत्पत्ति हुन्छ, त्यसलाई 'सर्ग' भनिन्छ। विराट् पुरुषबाट उत्पन्न हुनुभएका ब्रह्माजीद्वारा गरिने चराचर जगत्को विविध निर्माणलाई 'विसर्ग' भनिन्छ ।।३।।
स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः ।
मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टिलाई एउटा निश्चित मर्यादामा स्थिर राख्ने भगवान् विष्णुको जुन श्रेष्ठता छ, त्यसलाई 'स्थान' (स्थिति) भनिन्छ। उहाँले आफ्ना भक्तहरूमाथि गर्ने जुन कृपा छ, त्यसलाई 'पोषण' भनिन्छ। मन्वन्तरहरूमा गरिने सद्धर्मको अनुष्ठानलाई 'मन्वन्तर' र जीवका कर्मद्वारा सिर्जित वासनालाई 'ऊति' भनिन्छ ।।४।।
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् ।
पुंसां ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यान उपबृंहिताः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्का विविध अवतारहरू र उहाँका प्रेमी भक्तहरूको कथालाई 'ईशानुकथा' भनिन्छ; यो विभिन्न आख्यानहरूले युक्त र व्यापक हुन्छ ।।५।।
निरोधोऽस्यानुशयनं आत्मनः सह शक्तिभिः ।
मुक्तिः हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब भगवान् श्रीहरि आफ्ना शक्तिहरूका साथ योगनिद्रामा शयन गर्नुहुन्छ र सबै जीवहरू उपाधिसहित उहाँमा लीन हुन्छन्, त्यसलाई 'निरोध' भनिन्छ। अज्ञानवश आरोपित गरिएका कर्तृत्व र भोक्तृत्व जस्ता अनात्मभावलाई त्यागी आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा स्थित हुनु नै 'मुक्ति' हो ।।६।।
आभासश्च निरोधश्च यतश्चाध्यवसीयते ।
स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे परीक्षित! यो जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय जसबाट प्रकाशित हुन्छन्, त्यही परम तत्त्व नै 'आश्रय' हो; जसलाई शास्त्रमा परब्रह्म वा परमात्मा भनिएको छ ।।७।।
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसौ एवाधिदैविकः ।
यः तत्र उभय विच्छेदः स स्मृतोह्याधिभौतिकः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: नेत्र आदि इन्द्रियहरूको अभिमानी जीव (अध्यात्म), इन्द्रियका अधिष्ठातृ देवता सूर्य आदि (अधिदैव) र चर्मचक्षु आदि दृश्य देह (अधिभूत) बीच जुन अन्तर छ, त्यो सम्बन्ध र भेद नै यिनका तीन स्वरूप हुन् ।।८।।
एकं एकतराभावे यदा न उपलभामहे ।
त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: यी तीनमध्ये एउटाको अभावमा बाँकी दुईको उपलब्धि हुँदैन। ती तीनैलाई जसले साक्षी रूपमा जान्दछ, उही सबैको आश्रयभूत परमात्मा हो; उहाँ आफैँ भने अरू कसैको आश्रित हुनुहुन्न ।।९।।
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदाऽसौ स विनिर्गतः ।
आत्मनोऽयनमन्विच्छन् अपः अस्राक्षीच्छुचिः शुचीः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: जब विराट् पुरुष ब्रह्माण्डलाई फोरेर बाहिर निस्कनुभयो, तब उहाँले आफ्नो निवासका लागि स्थान खोज्न थाल्नुभयो। उहाँ पवित्र पुरुषले आफ्नो संकल्पले शुद्ध जल (कारण-वारि) को सृष्टि गर्नुभयो ।।१०।।
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् ।
तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: विराट् पुरुषद्वारा उत्पन्न भएका कारण जलको नाम 'नार' रह्यो र उहाँ त्यसमा एक हजार वर्षसम्म निवास गर्नुभएको हुनाले उहाँको नाम 'नारायण' रहन गयो ।।११।।
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यद् उपेक्षया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: द्रव्य, कर्म, काल, स्वभाव र जीव— यी सबैको सत्ता उनै नारायणको कृपाले सम्भव भएको हो; उहाँको उपेक्षा वा अभावमा यिनको कुनै अस्तित्व रहँदैन ।।१२।।
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः ।
वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: ती अद्वितीय भगवान्ले योगनिद्राबाट ब्युँझेर अनेक हुने इच्छा गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो हिरण्मय सामर्थ्यलाई (वीर्यलाई) आफ्नै मायाले तीन भागमा विभक्त गर्नुभयो ।।१३।।
अधिदैवं अथ अध्यात्मं अधिभूतमिति प्रभुः ।
अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधा भिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे परीक्षित! ती तीन भाग अध्यात्म, अधिदैव र अधिभूत हुन्। विराट् पुरुषको एउटै सामर्थ्य कसरी तीन भागमा विभक्त भयो, सो विस्तारमा सुन ।।१४।।
अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः ।
ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: विराट् पुरुषमा क्रियाशीलता उत्पन्न हुँदा उहाँको शरीरभित्रको आकाशबाट इन्द्रियबल, मनोबल र शरीरबल उत्पन्न भए। त्यसपछि ती सबैको मुख्य शक्तिको रूपमा 'प्राण' प्रकट भयो ।।१५।।
अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु ।
अपानंतं अपानन्ति नरदेवं इवानुगाः ॥ १ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी सेवकहरू आफ्ना स्वामीको अनुसरण गर्दछन्, त्यसरी नै जब प्राण क्रियाशील हुन्छ तब सबै इन्द्रियहरू चल्दछन् र जब प्राण शिथिल हुन्छ तब सबै इन्द्रियहरू पनि निष्क्रिय हुन्छन् ।।१६।।
प्राणेन आक्षिपता क्षुत् तृड् अन्तरा जायते विभोः ।
पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: प्राणको हलचलले गर्दा जब विराट् पुरुषलाई भोक र प्यासको अनुभव भयो, तब खाने र पिउने इच्छाका कारण उहाँको शरीरमा मुख प्रकट भयो ।।१७।।
मुखतः तालु निर्भिन्रं जिह्वा तत्र उपजायते ।
ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: मुखभित्र तालु र त्यसपछि जिह्वा (रसेन्द्रिय) प्रकट भयो। त्यसपछि विभिन्न प्रकारका रसहरू उत्पन्न भए, जसलाई जिब्रोले ग्रहण गर्दछ ।।१८।।
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः ।
जले वै तस्य सुचिरं निरोधः समजायत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: बोल्ने इच्छा हुँदा मुखबाट वागिन्द्रिय र त्यसका अधिष्ठातृ देवता अग्नि प्रकट भए; तर उहाँ लामो समयसम्म जलमै रहनुभएको हुनाले वचनको व्यवहार हुन सकेन ।।१९।।
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति ।
तत्र वायुः गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: प्राणवायुको वेग चलेपछि दुई नासिका-छिद्र प्रकट भए। गन्ध सुघ्ने इच्छा हुँदा घ्राणेन्द्रिय र गन्धवाहक वायु देवता प्रकट भए ।।२०।।
यदाऽऽत्मनि निरालोकं आत्मानं च दिदृक्षतः ।
निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिः चक्षुः गुणग्रहः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब अन्धकारमा रहेका उहाँलाई आफू र जगत् हेर्ने इच्छा भयो, तब नेत्र-गोलक प्रकट भए। त्यसका साथै सूर्य देवता (ज्योति) र रूप ग्रहण गर्ने चक्षुरिन्द्रिय प्रकट भए ।।२१।।
बोध्यमानस्य ऋषिभिः आत्मनः तत् जिघृक्षतः ।
कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब ऋषिहरूले स्तुतिद्वारा विराट् पुरुषलाई जगाउन थाले, तब उहाँलाई सुन्ने इच्छा भयो। त्यसपछि कान, दिशाका देवताहरू र शब्द ग्रहण गर्ने श्रोत्रेन्द्रिय प्रकट भए ।।२२।।
वस्तुनो मृदुकाठिन्य लघुगुर्वोष्ण शीतताम् ।
जिघृक्षतः त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोम महीरुहाः ।
तत्र चान्तर्बहिर्वातः त्वचा लब्धगुणो वृतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: कोमलता, कठोरता, ताप र शीतलता स्पर्श गर्ने इच्छा हुँदा छाला (त्वक) प्रकट भयो। पृथ्वीमा वृक्ष उम्रेझैँ छालामा रौंहरू उत्पन्न भए र स्पर्शको अनुभव गराउने वायु देवता प्रकट भए ।।२३।।
हस्तौ रुरुहतुः तस्य नाना कर्म चिकीर्षया ।
तयोस्तु बलमिन्द्रश्च आदानं उभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: विविध कर्म गर्ने इच्छा हुँदा विराट् पुरुषका हातहरू प्रकट भए। त्यसका साथै हस्त-इन्द्रिय र इन्द्र देवता प्रकट भए, जसबाट वस्तुहरू ग्रहण गर्ने शक्ति प्राप्त भयो ।।२४।।
गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् ।
पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हिँडडुल गर्ने इच्छा हुँदा दुई खुट्टाहरू प्रकट भए। ती खुट्टाका अधिष्ठातृ देवता स्वयं विष्णु भगवान् हुनुभयो, जसबाट मानिसहरूले यज्ञका सामग्री जुटाउने र गति गर्ने शक्ति पाए ।।२५।।
निरभिद्यत शिश्नौ वै प्रजानन्द अमृतार्थिनः ।
उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तद् उभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्तानको सुख र रति आनन्दको इच्छा गर्दा लिङ्ग प्रकट भयो। त्यहाँ उपस्थेन्द्रिय र प्रजापति देवता प्रकट भए, जसको माध्यमबाट प्रजनन र कामसुख प्राप्त हुन्छ ।।२६।।
उत्सिसृक्षोः धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।
ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: शरीरको मलमूत्र त्याग गर्ने इच्छा हुँदा गुदद्वारको उत्पत्ति भयो। त्यहाँ पायु-इन्द्रिय र मित्र देवता प्रकट भए, जसबाट मलोत्सर्गको क्रिया हुन्छ ।।२७।।
आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारं अपानतः ।
तत्र अपानः ततो मृत्युः पृथक्त्वं उभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक शरीरबाट अर्को शरीरमा जाने इच्छा हुँदा नाभिद्वार र अपान वायु प्रकट भए। त्यहाँ मृत्यु देवताको पनि प्रभाव रहने हुनाले यसले जीवलाई प्राणबाट अलग गराउँछ ।।२८।।
आदित्सोः अन्नपानानां आसन् कुक्ष्यन्न नाडयः ।
नद्यः समुद्राश्च तयोः तुष्टिः पुष्टिः तदाश्रये ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: अन्न र जल ग्रहण गर्ने इच्छा हुँदा कोखा, आन्द्रा र नाडीहरू प्रकट भए। नदी र समुद्र यिनका अधिष्ठातृ देवता हुन्, जसबाट शरीरको तुष्टि र पुष्टि हुन्छ ।।२९।।
निदिध्यासोः आत्ममायां हृदयं निरभिद्यत ।
ततो मनः ततश्चंद्रः सङ्कल्पः काम एव च ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्नो मायाशक्तिलाई विचार गर्ने इच्छा हुँदा हृदय प्रकट भयो। त्यहाँ मन, चन्द्रमा देवता र संकल्प एवं कामनाका विषयहरू प्रकट भए ।।३०।।
त्वक चर्म मांस रुधिर मेदो मज्जास्थि धातवः ।
भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बु वायुभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: विराट् पुरुषको शरीरमा पृथ्वी, जल र तेजबाट सात धातुहरू (छाला, चर्म, मांस, रगत, बोसो, मज्जा र हड्डी) उत्पन्न भए। त्यसैगरी आकाश, जल र वायुबाट प्राणको उत्पत्ति भयो ।।३१।।
गुणात्मकान् इंद्रियाणि भूतादि प्रभवा गुणाः ।
मनः सर्व विकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: इन्द्रियहरू शब्दादि विषयहरूलाई ग्रहण गर्दछन्, जुन अहङ्कारबाट उत्पन्न भएका हुन्। मन सबै विकारको मूल हो भने बुद्धि विज्ञानस्वरूपिणी अर्थात् यथार्थ ज्ञान गराउने शक्ति हो ।।३२।।
एतद् भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।
मह्यादिभिश्च आवरणैः अष्टभिः बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: मैले तिमीलाई भगवान्को यो स्थूल रूपको वर्णन सुनाएँ। यो विराट् रूप बाहिरबाट पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्तत्त्व र प्रकृति गरी आठ आवरणले ढाकिएको छ ।।३३।।
अतः परं सूक्ष्मतमं अव्यक्तं निर्विशेषणम् ।
अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ् मनसः परम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस विराट् रूपभन्दा पर भगवान्को अत्यन्त सूक्ष्म रूप छ, जो अव्यक्त, निर्विशेष, अनादि, अनन्त र नित्य छ। वाणी र मनको पहुँच त्यहाँसम्म हुन सक्दैन ।।३४।।
अमुनी भगवद् रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते ।
उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: मैले तिमीलाई भगवान्का स्थूल र सूक्ष्म दुवै रूपको वर्णन सुनाएँ, तर ज्ञानी पुरुषहरू यी दुवैलाई मायाको सृष्टि मान्दै वास्तविक तत्त्वको रूपमा स्वीकार गर्दैनन् ।।३५।।
स वाच्य वाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् ।
नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: वास्तवमा भगवान् अकर्त्ता र निष्क्रिय हुनुहुन्छ, तैपनि आफ्नै शक्तिले सक्रिय जस्तो देखिनुहुन्छ। उहाँ नै ब्रह्माको रूप धारण गरी शब्द र अर्थ (वाच्य र वाचक) का रूपमा अनेक नाम, रूप र क्रियाहरू स्वीकार गर्नुहुन्छ ।।३६।।
प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् ।
सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुर गुह्यकान् ॥ ३७ ॥
मातृरक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ।
किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषोरगान् ॥ ३८ ॥
कूष्माण्दोन्माद वेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि ।
खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! प्रजापति, मनु, देवता, ऋषि, पितृ, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, विद्याधर, असुर, यक्ष, किन्नर, अप्सरा, नाग, सर्प, राक्षस, भूत, प्रेत, विनायक, ग्रह, पंक्षी, पशु, वृक्ष र पर्वत आदि जति पनि नाम र रूप छन्, ती सबै भगवान्कै अङ्ग वा स्वरूप हुन् ।।३७-३९।।
द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जल स्थल वनौकसः ।
कुशला-अकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: संसारमा चर र अचर गरी दुई प्रकारका तथा जरायुज, अण्डज, स्वेदज र उद्भिज गरी चार प्रकारका प्राणीहरू छन्। यी सबै प्राणीहरूको जन्म आफ्ना शुभ, अशुभ र मिश्रित कर्महरूको फल हो ।।४०।।
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुर-नृ-नारकाः ।
तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ।
यद् एकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: सत्त्वगुणको प्रधानताले देवयोनि, रजोगुणले मनुष्ययोनि र तमोगुणले नरक वा नीच योनि प्राप्त हुन्छ। यी प्रत्येक गुणमा अन्य दुई गुणहरू मिसिएका हुनाले प्रत्येकको गति पुनः तीन-तीन श्रेणीमा विभक्त हुन्छ ।।४१।।
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।
पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनै भगवान् जगत्को पालनका लागि धर्ममय रूप धारण गरी देवता, मनुष्य र पशुपक्षीका रूपमा विभिन्न अवतार लिनुहुन्छ र विश्वको पोषण गर्नुहुन्छ ।।४२।।
ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टं इदमात्मनः ।
सं नियच्छति तत्काले घनानीकं इवानिलः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: प्रलयकालमा भगवान्ले नै कालाग्नि स्वरूप रुद्रको रूप धारण गर्नुहुन्छ र जसरी हावाले बादललाई छरपस्ट पार्छ, त्यसरी नै आफूले सिर्जना गरेको यो विश्वलाई आफूमा लीन गराउनुहुन्छ ।।४३।।
इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।
न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: महात्माहरूले भगवान्को ऐश्वर्यको यसरी वर्णन गरेका छन्, तर तत्त्वज्ञानीहरूले सृष्टिको यो प्रक्रियालाई मात्र पूर्ण सत्य मान्दैनन्, किनकि परमात्मा यी सबैभन्दा पर हुनुहुन्छ ।।४४।।
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते ।
कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टि र जन्मादि कर्महरू भगवान्मा वास्तविक रूपमा हुँदैनन्। उहाँमा देखिने कर्तृत्व केवल मायाद्वारा आरोपित मात्र हो, जसलाई वास्तवमा निषेध नै गरिन्छ ।।४५।।
विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवाद: मैले यो ब्रह्माजीको महाकल्पको अवान्तर कल्पको वर्णन गरेँ। महाकल्पको सुरुमा प्राकृत (प्रकृतिबाट हुने) सृष्टि हुन्छ भने कल्पको सुरुमा वैकृत (चराचर प्राणीहरूको नवीन) सृष्टि हुन्छ ।।४६।।
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् ।
यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! कालको परिमाण र मन्वन्तरहरूको वर्णन म पछि गर्नेछु। अहिले तिमी पाद्मकल्पको कथा ध्यान दिएर सुन ।।४७।।
शौनक उवाच -
यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः ।
चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवाद: शौनकजीले सोध्नुभयो— "हे सूतजी! तपाईंले भन्नुभएको थियो कि भगवान्का परम भक्त विदुरजीले आफ्ना प्रिय बन्धुहरूलाई त्यागेर तीर्थाटनमा निस्कनुभएको थियो ।।४८।।"
क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः ।
यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस यात्राका क्रममा मैत्रेय ऋषिसँग उहाँको जुन अध्यात्म संवाद भयो र उहाँको प्रश्नमा मैत्रेयजीले कुन तत्त्वको उपदेश दिनुभयो? ।।४९।।
ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् ।
बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवाद: हे सौम्य सूतजी! विदुरजीको त्यो चरित्र हामीलाई सुनाउनुहोस्। उहाँले आफ्ना दाजुभाइलाई किन त्याग्नुभयो र पछि उहाँ कसरी फर्कनुभयो? ।।५०।।
सूत उवाच -
राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः ।
तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवाद: सूतजीले भन्नुभयो— "हे शौनकादि ऋषिहरू! राजा परीक्षितले पनि यही कुरा सोध्नुभएको थियो र महामुनि शुकदेवजीले जे बताउनुभयो, म त्यही तपाईंहरूलाई सुनाउँछु, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् ।।५१।।"
नेपाली भावानुवाद: मैले यो ब्रह्माजीको महाकल्पको अवान्तर कल्पको वर्णन गरेँ। महाकल्पको सुरुमा प्राकृत (प्रकृतिबाट हुने) सृष्टि हुन्छ भने कल्पको सुरुमा वैकृत (चराचर प्राणीहरूको नवीन) सृष्टि हुन्छ ।।४६।।
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् ।
यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! कालको परिमाण र मन्वन्तरहरूको वर्णन म पछि गर्नेछु। अहिले तिमी पाद्मकल्पको कथा ध्यान दिएर सुन ।।४७।।
शौनक उवाच -
यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः ।
चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवाद: शौनकजीले सोध्नुभयो— "हे सूतजी! तपाईंले भन्नुभएको थियो कि भगवान्का परम भक्त विदुरजीले आफ्ना प्रिय बन्धुहरूलाई त्यागेर तीर्थाटनमा निस्कनुभएको थियो ।।४८।।"
क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः ।
यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस यात्राका क्रममा मैत्रेय ऋषिसँग उहाँको जुन अध्यात्म संवाद भयो र उहाँको प्रश्नमा मैत्रेयजीले कुन तत्त्वको उपदेश दिनुभयो? ।।४९।।
ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् ।
बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवाद: हे सौम्य सूतजी! विदुरजीको त्यो चरित्र हामीलाई सुनाउनुहोस्। उहाँले आफ्ना दाजुभाइलाई किन त्याग्नुभयो र पछि उहाँ कसरी फर्कनुभयो? ।।५०।।
सूत उवाच -
राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः ।
तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवाद: सूतजीले भन्नुभयो— "हे शौनकादि ऋषिहरू! राजा परीक्षितले पनि यही कुरा सोध्नुभएको थियो र महामुनि शुकदेवजीले जे बताउनुभयो, म त्यही तपाईंहरूलाई सुनाउँछु, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् ।।५१।।"
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां
द्वितीयस्कन्धे दशमोऽध्यायः ।।१०।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको द्वितीय स्कन्धको दशौँ अध्यायमा भागवतका दश लक्षण र सृष्टिको प्रक्रियाको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजीले भागवतका दश विषयहरू सर्ग, विसर्ग, स्थान, पोषण, ऊति, मन्वन्तर, ईशानुकथा, निरोध, मुक्ति र आश्रयको परिचय दिनुहुन्छ। यसमा 'आश्रय' नै मुख्य तत्त्व हो र बाँकी नौ विषय यसैलाई बुझाउन सहायक हुन्छन्। प्रकृतिको क्षोभबाट महत्तत्त्वादिको उत्पत्ति हुनु 'सर्ग' हो भने ब्रह्माजीबाट हुने चराचर सृष्टि 'विसर्ग' हो। भगवान् विष्णुको मर्यादामा जगतको स्थिरता 'स्थान' हो भने उहाँको अनुग्रह 'पोषण' हो। जीवका कर्मवासनाहरू 'ऊति' हुन् र धर्मको पालन 'मन्वन्तर' हो। भगवान् र भक्तका कथाहरू 'ईशानुकथा' हुन् भने प्रलयमा लीन हुनु 'निरोध' हो। अविद्या त्यागेर स्वरूपमा स्थित हुनु 'मुक्ति' हो र यी सबैको मूल आधार 'आश्रय' परब्रह्म हुनुहुन्छ। विराट् पुरुष ब्रह्माण्डबाट निस्केपछि उहाँले बस्नका लागि पवित्र जलको सृष्टि गर्नुभयो। हजार वर्षसम्म त्यसै जलमा निवास गरेकाले उहाँलाई 'नारायण' भनियो। उहाँको कृपाले मात्र द्रव्य, कर्म, काल र स्वभावको अस्तित्व सम्भव हुन्छ। उहाँले अनेक हुने इच्छा गरेपछि आफ्नो सामर्थ्यलाई अधिदैव, अध्यात्म र अधिभूत गरी तीन भागमा विभाजन गर्नुभयो। विराट् पुरुषमा हलचल हुँदा प्राण शक्ति प्रकट भयो र त्यसकै अधीनमा सबै इन्द्रियहरू रहे। भोक-प्यास लाग्दा मुख, बोल्ने इच्छा हुँदा वागिन्द्रिय र अग्नि प्रकट भए। हेर्ने इच्छा हुँदा आँखा र सूर्य, सुन्ने इच्छा हुँदा कान र दिशाका देवताहरू उत्पन्न भए। यसरी छाला, हात, खुट्टा, इन्द्रिय, मन र हृदयको क्रमशः उत्पत्ति भयो। भगवान्को यो विराट् रूप आठ आवरणले घेरिएको स्थूल स्वरूप हो। तर उहाँको वास्तविक स्वरूप यो भन्दा पर सूक्ष्म, अव्यक्त र नित्य छ। ज्ञानीहरू यी दुवै रूपलाई मायाको विलास मान्दछन् र परमात्मालाई निर्गुण सम्झन्छन्। संसारका सबै प्राणी, वनस्पति, पहाड र नदीहरू भगवान्कै अङ्गका रूपमा रहेका छन्। सत्त्व, रज र तम गुणका आधारमा जीवहरूले विभिन्न योनिहरू प्राप्त गर्दछन्। भगवान् स्वयं धर्मको रक्षाका लागि विभिन्न अवतार लिएर जगतको पालन गर्नुहुन्छ। अन्त्यमा उहाँले नै रुद्र रूपमा सम्पूर्ण जगतलाई आफूमा लीन गराउनुहुन्छ। यो अध्यायले सम्पूर्ण सृष्टिको आध्यात्मिक र भौतिक आधार स्पष्ट पारेको छ। कथाको अन्त्यमा विदुर र मैत्रेय ऋषिको संवादको प्रसङ्ग सुरु हुन्छ। शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई यिनै रहस्यहरू सुनाएर ज्ञानको मार्गमा डोर्याउनुहुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष भनेको 'आश्रय' तत्त्वको प्रतिपादन हो, जसले परमात्मालाई जगत्को अभिन्न-निमित्त-उपादान कारण मान्दछ। 'सर्ग' र 'विसर्ग' को धारणाले विकासवाद र सृष्टिवादको सुन्दर समन्वय गर्दछ। 'मुक्ति' को परिभाषाले यो स्पष्ट पार्छ कि मुक्ति भनेको कुनै नयाँ कुरा प्राप्त गर्नु होइन, बल्कि आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा फर्कनु मात्र हो। अध्यात्म, अधिदैव र अधिभूतको त्रैतवादलाई एउटै परमात्मामा लय गराउनु यसको मुख्य दार्शनिक उपलब्धि हो। 'नारायण' शब्दले परमात्माको सर्वव्यापकता र जल (नार) को सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। भगवान्का स्थूल र सूक्ष्म दुवै रूपलाई 'मायासृष्ट' मानेर निर्गुण ब्रह्मको श्रेष्ठता स्थापित गरिएको छ। कर्म र गुणका आधारमा जीवको गति हुने सिद्धान्तले नैतिकता र न्यायको दार्शनिक आधार प्रस्तुत गर्दछ। जगत्लाई भगवान्को अङ्ग मान्नुले प्रकृति र ईश्वरको एकात्मकतालाई पुष्टि गर्दछ। कर्तृत्वको निषेध र मायाको आरोपणले वेदान्त दर्शनको 'विवर्तवाद' लाई सङ्केत गर्दछ। अन्ततः, यसले ईश्वरभन्दा बाहिर केही छैन र सबै कुरा उहाँमै आश्रित छन् भन्ने अद्वैत भाव प्रकट गर्दछ।
