श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - द्वादशोऽध्यायः
आचरन् दासवत् नीचो गुरौ सुदृढसौहृदः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– हे धर्मराज! गुरुकुलमा बस्ने ब्रह्मचारीले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्नु पर्दछ। उनले गुरुप्रति सुदृढ प्रेमभाव राख्दै आफूलाई सानो सम्झेर दासले झैँ गुरुको हित हुने काम मात्र गर्नुपर्दछ ।।१।।
सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् ।
सन्ध्ये उभे च यतवाग् जपन्ब्रह्म समाहितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्मचारीले बिहान र साँझ दुवै समयमा गुरु, अग्नि, सूर्य र सर्वश्रेष्ठ देवताहरूको उपासना गर्नुपर्दछ। साथै दुवै सन्ध्यामा मौन रही एकाग्र चित्तले गायत्री मन्त्रको जप गर्नुपर्दछ ।।२।।
छन्दांस्यधीयीत गुरोः आहूतश्चेत् सुयन्त्रितः ।
उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: गुरुले बोलाउँदा पूर्ण रूपमा अनुशासित भई उहाँको सामीप्यमा वेदको अध्ययन गर्नुपर्दछ। अध्ययनको सुरु र अन्त्यमा गुरुको चरणमा शिर राखेर नमस्कार गर्नुपर्दछ ।।३।।
मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् ।
बिभृयाद् उपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: शास्त्रमा बताइए अनुसार ब्रह्मचारीले मेखला, मृगचर्म, वस्त्र, जटा, दण्ड, कमण्डलु, जनै र हातमा कुश धारण गर्नुपर्दछ ।।४।।
सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् ।
भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्मचारीले बिहान र साँझ भिक्षा मागेर ल्याउनुपर्दछ र त्यो सबै गुरुलाई अर्पण गर्नुपर्दछ। गुरुले आज्ञा दिनुभयो भने मात्र भोजन गर्नुपर्दछ, आज्ञा नभएको अवस्थामा भने कहिलेकाहीँ उपवास नै बस्नु पर्दछ ।।५।।
सुशीलो मितभुग् दक्षः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्मचारी सुशील, अल्पाहारी, कार्यकुशल, श्रद्धालु र जितेन्द्रिय हुनुपर्दछ। स्त्रीहरू र स्त्रीको वशमा रहेका पुरुषहरूसँग आवश्यकता अनुसार मात्र सीमित व्यवहार गर्नुपर्दछ ।।६।।
वर्जयेत्प्रमदागाथां अगृहस्थो बृहद्व्रतः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: बृहद्व्रत (नैष्ठिक ब्रह्मचर्य) पालन गर्ने र गृहस्थ नभएका व्यक्तिले स्त्रीहरूको चर्चा र संसर्गबाट टाढै रहनु पर्दछ। किनभने यी क्षोभ उत्पन्न गर्ने इन्द्रियहरू यति बलवान् हुन्छन् कि यिनले यत्नशील विद्धान्को मनलाई पनि हरण गरिदिन्छन् ।।७।।
केशप्रसाधनोन्मर्द स्नपनाभ्यञ्जनादिकम् ।
गुरुस्त्रीभिर्युवतिभिः कारयेन्नात्मनो युवा ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: युवा ब्रह्मचारीले युवती गुरूपत्नीद्वारा आफ्नो कपाल कोर्ने, तेल लगाइदिने, शरीर माड्ने वा स्नान गराउने जस्ता सेवाहरू गराउनु हुँदैन ।।८।।
नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् ।
सुतामपि रहो जह्याद् अन्यदा यावदर्थकृत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: निश्चय नै स्त्री आगो र पुरुष घिउको घैँटो समान हुन्। त्यसैले साधकले एकान्तमा आफ्नी छोरीसँग पनि बस्नु हुँदैन। अन्य समयमा भने आवश्यकता अनुसार मात्र साथमा रहनु पर्दछ ।।९।।
कल्पयित्वाऽऽत्मना यावद् आभासमिदमीश्वरः ।
द्वैतं तावन्न विरमेत् ततो ह्यस्य विपर्ययः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: जबसम्म जीवले आफूलाई शरीर सम्झिरहन्छ र आत्माको पूर्ण बोध हुँदैन, तबसम्म स्त्री–पुरुषको यो द्वैतभाव हट्दैन। अज्ञान रहेसम्म स्त्री संसर्गले बुद्धिमा विपरित प्रभाव पारी भोगतर्फ आकर्षित गर्दछ ।।१०।।
एतत् सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि ।
गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिनः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्मचारीका लागि भनिएका यी सबै नियम गृहस्थ र संन्यासीका लागि पनि उत्तिकै आवश्यक छन्। विशेषगरी गृहस्थले ऋतुकालमा मात्र पत्नीसँग संसर्ग गर्नुपर्दछ र आफ्नो धर्ममा अडिग रहनु पर्दछ ।।११।।
अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्द त्र्यवलेखामिषं मधु ।
स्रग् गन्धलेपालंकारान् त्यजेयुर्ये बृहद्व्रताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: बृहद्व्रत धारण गर्ने ब्रह्मचारीले गाजल लगाउने, तेल मालिस गर्ने, स्त्रीको चित्र कोर्ने, मासु, मदिरा, फूलको माला, चन्दन, सुगन्धित लेप र गहनाहरू पूर्ण रूपमा त्याग गर्नुपर्दछ ।।१२।।
उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च ।
त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी गुरुकुलमा बसेर आफ्नो शक्ति र सामर्थ्य अनुसार अङ्ग र उपनिषद्सहित तीनै वेदको अध्ययन गरी त्यसको मर्म बुझ्नु पर्दछ ।।१३।।
दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः ।
गृहं वनं वा प्रविशेत् प्रव्रजेत् तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: अध्ययन सकिएपछि सामर्थ्य भएमा गुरुले चाहेको दक्षिणा दिनु र उहाँको आज्ञा लिएर गृहस्थ, वानप्रस्थ वा संन्यास आश्रममध्ये कुनै एकमा प्रवेश गर्नु अथवा आजीवन गुरुकुलमै ब्रह्मचारी भएर बस्नु ।।१४।।
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् ।
भूतैः स्वधामभिः पश्येद् अप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: अग्नि, गुरु, आत्मा र समस्त प्राणीहरूमा सर्वत्र व्याप्त भगवान् श्रीहरिलाई नै देख्नु पर्दछ। उहाँ सबैमा प्रविष्ट भएर पनि आफ्नो महिमामा स्थित हुनुहुन्छ भन्ने भावले सदा उहाँकै स्मरण गर्नुपर्दछ ।।१५।।
एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही ।
चरन्विदितविज्ञानः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस्तो आचरण पालना गर्ने ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ, संन्यासी वा गृहस्थ– जसले तत्वज्ञान प्राप्त गर्दछ, उसले नै परब्रह्म परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।।१६।।
वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान् मुनिसम्मतान् ।
यानास्थाय मुनिर्गच्छेद् ऋषिलोकमुहाञ्जसा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: अब म ऋषिहरूले स्विकारेका वानप्रस्थका नियमहरू बताउँछु। यी नियम पालना गर्ने मुनिहरूले सजिलैसँग महर्लोक (ऋषिलोक) प्राप्त गर्दछन् ।।१७।।
न कृष्टपच्यमश्नीयाद् अकृष्टं चाप्यकालतः ।
अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: वानप्रस्थीले जोतभोग गरेर फलेका अन्नहरू खानु हुँदैन। उनले समयभन्दा पहिले आफैँ उम्रिएका अन्न पनि खानु हुँदैन। उनले आगोमा पकाएको, काँचो वा सूर्यको तापले पाकेका कन्दमूल र फलफूल मात्र खानु पर्दछ ।।१८।।
वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत्कालचोदितान् ।
लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: जङ्गलमा आफैँ उम्रिएका अन्नद्वारा समय अनुसार चरु र पुरोडाश (हवि) तयार गरी यज्ञ गर्नुपर्दछ। जब नयाँ अन्न प्राप्त हुन्छ, तब पुराना सञ्चित अन्नहरू त्यागिदिनु पर्दछ ।।१९।।
अग्न्यर्थमेव शरणं उटजं वाद्रिकन्दरम् ।
श्रयेत हिमवाय्वग्नि वर्षार्कातपषाट् स्वयम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: होम गर्ने अग्निको रक्षाका लागि मात्र कुटी वा गुफाको आश्रय लिनु पर्दछ। आफूले भने हिउँ, हावा, आगो, वर्षा र घामको तापलाई धैर्यपूर्वक सहन गर्नुपर्दछ ।।२०।।
केशरोमनखश्मश्रु मलानि जटिलो दधत् ।
कमण्डल्वजिने दण्ड वल्कलाग्निपरिच्छदान् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: वानप्रस्थीले टाउकोमा जटा धारण गर्नुपर्दछ। कपाल, रौं, नङ, दाह्री र जुँगा काट्नु हुँदैन। शरीरको मैलो पनि पखाल्नु हुँदैन। उनले कमण्डलु, मृगचर्म, दण्ड, वल्कल वस्त्र र अग्निका सामानहरू साथमा राख्नु पर्दछ ।।२१।।
चरेद् वने द्वादशाब्दान् अष्टौ वा चतुरो मुनिः ।
द्वावेकं वा यथा बुद्धिः न विपद्येत कृच्छ्रतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: मुनिले आफ्नो विवेक प्रयोग गरी बाह्र, आठ, चार, दुई वा एक वर्षसम्म वनमा तपस्या गर्नुपर्दछ, जसले गर्दा धेरै कष्ट भएर बुद्धि विचलित नहोस् ।।२२।।
यदाकल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा ।
आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: बुढ्यौली वा रोगका कारण आफ्नो नित्य कर्म गर्न असमर्थ भएमा वा आत्मज्ञानमा पूर्ण रूपमा प्रतिष्ठित भएमा उनले अनशन (उपवास) गरी प्राण त्याग गर्ने तयारी गर्नुपर्दछ ।।२३।।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् ।
कारणेषु न्यसेत् सम्यक् संघातं तु यथार्हतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: वानप्रस्थीले बाहिरी अग्निलाई आफ्नो आत्मामा विलीन गरी 'म' र 'मेरो' भन्ने अहंकारलाई त्याग्नु पर्दछ। त्यसपछि यो भौतिक शरीरलाई क्रमशः यसका कारण तत्वहरूमा विलीन गरिदिनु पर्दछ ।।२४।।
खे खानि वायौ निश्वासान् तेजःसूष्माणमात्मवान् ।
अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: संयमी पुरुषले शरीरका छिद्रहरूलाई आकाशमा, प्राणलाई वायुमा, शरीरको तापलाई अग्निमा, रगत, कफ र पीपलाई जलमा र हाड आदिलाई पृथ्वी तत्वमा विलीन गरिदिनु पर्दछ ।।२५।।
वाचमग्नौ सवक्तव्यां इन्द्रे शिल्पं करावपि ।
पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ ॥ २६ ॥
मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् ।
दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम् ॥ २७ ॥
रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् ।
अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी नै वाणी र वक्तव्यलाई अग्निमा, हात र सीपलाई इन्द्रमा, खुट्टा र गतिलाई विष्णुमा, काम र उपस्थलाई प्रजापतिमा तथा मलोत्सर्ग र पायुलाई मृत्युमा विलीन गर्नुपर्दछ। कान र शब्दलाई दिशामा, त्वचा र स्पर्शलाई वायुमा, आँखा र रूपलाई ज्योतिमा, जिभ्रो र रसलाई वरुणमा तथा नाक र गन्धलाई पृथ्वीमा विलीन गरिदिनु पर्दछ ।।२६–२८।।
मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यैः कवौ परे ।
कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया ।
सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: मन र संकल्पलाई चन्द्रमामा, बुद्धि र बोधलाई ब्रह्मामा, अहंकार र कर्मलाई रुद्रमा विलीन गर्नुपर्दछ। चित्तलाई क्षेत्रज्ञ (परमात्मा) मा र गुणहरूलाई मायामा विलीन गरी आफूलाई पूर्ण रूपमा मुक्त गर्नुपर्दछ ।।२९।।
अप्सु क्षितिमपो ज्योतिषि अदो वायौ नभस्यमुम् ।
कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: पृथ्वीलाई जलमा, जललाई तेजमा, तेजलाई वायुमा, वायुलाई आकाशमा, आकाशलाई अहंकारमा, अहंकारलाई महत्तत्वमा र महत्तत्वलाई अव्यक्त (प्रकृति) हुँदै अक्षर परब्रह्ममा विलीन गरिदिनु पर्दछ ।।३०।।
इत्यक्षरतयाऽऽत्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् ।
ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानलः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी आफूलाई चिन्मात्र (शुद्ध चैतन्य) र अविनाशी सम्झेर द्वैतभावबाट मुक्त भई शान्त हुनु पर्दछ। जसरी दाउरा सकिएपछि आगो आफ्नै स्वरूपमा शान्त हुन्छ, त्यसरी नै मुनि सबै प्रपञ्चबाट मुक्त भई परमात्मामा लीन हुन्छन् ।।३१।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको सातौँ स्कन्ध अन्तर्गत बाह्रौँ अध्यायमा देवर्षि नारदले महाराज युधिष्ठिरलाई ब्रह्मचर्य र वानप्रस्थ आश्रमका अत्यन्त कठोर एवं पवित्र नियमहरूको बारेमा उपदेश दिनुभएको छ। यस अध्यायको प्रारम्भ ब्रह्मचर्यको महिमाबाट हुन्छ, जहाँ विद्यार्थीले गुरुको सेवा कसरी गर्नुपर्छ र इन्द्रिय निग्रह किन आवश्यक छ भन्ने कुरा स्पष्ट पारिएको छ। ब्रह्मचारीले आफूलाई दास समान सम्झेर गुरुको हितमा लाग्नुपर्ने, भिक्षा मागेर गुरुलाई टक्र्याउनुपर्ने र गुरुको आज्ञा बिना भोजन समेत नगर्ने नियमहरू यहाँ उल्लेख छन्। विशेषगरी स्त्री संसर्ग र स्त्रीहरूको चर्चाबाट टाढा रहन दिइएको चेतावनीले ब्रह्मचर्यको गम्भीरतालाई दर्साउँछ। नारदजीले स्त्रीलाई 'आगो' र पुरुषलाई 'घिउको घैँटो' सँग तुलना गर्दै एकान्त वासबाट बच्न सल्लाह दिनुभएको छ।
अध्यायको दोस्रो खण्डमा वानप्रस्थ आश्रमको वर्णन गरिएको छ। वानप्रस्थीले वनमा बसेर कन्दमूल मात्र खाने, जटा पाल्ने, र प्रकृतिका घाम–पानी जस्ता कष्टहरू सहनुपर्ने विधान छ। उनले खेतीपातीको अन्न खानु हुँदैन र केवल आध्यात्मिक चिन्तनमा समय बिताउनुपर्दछ। जब शरीर रोग वा बुढ्यौलीले कमजोर हुन्छ, तब वानप्रस्थीले अनशन मार्फत देह त्याग गर्ने प्रक्रिया अपनाउनु पर्दछ। देह त्याग गर्दा आफ्नो शरीरका पञ्चतत्वहरूलाई प्रकृतिका तत्–तत् तत्वहरूमा विलीन गर्ने विधि यस अध्यायको मुख्य आकर्षण हो। यसरी इन्द्रिय र मनका वृत्तिहरूलाई देवता र प्रकृतिमा विलीन गर्दै अन्त्यमा आफूलाई शुद्ध चैतन्य 'ब्रह्म' मा लीन गराउने प्रक्रियालाई यहाँ विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ। यो अध्यायले मानिसलाई सांसारिक मोहबाट मुक्त भई कसरी क्रमशः परमात्माको सामीप्य प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा सिकाउँछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'साङ्ख्य दर्शन' र 'वेदान्त' को सुन्दर मिश्रण हो। यहाँ 'लय प्रक्रिया' को माध्यमबाट जीव र जगतको सम्बन्धलाई बुझाइएको छ। दार्शनिक दृष्टिले यो अध्यायले शरीरलाई केवल पञ्चतत्वको संघात (मिश्रण) मान्दछ र मृत्युलाई ती तत्वहरू आफ्नै मूल कारणमा फर्किने स्वाभाविक प्रक्रियाका रूपमा लिन्छ। 'अग्नि र घिउ' को उदाहरणले मानव मनोविज्ञानमा रहने प्राकृतिक आकर्षण र त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने विवेकको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। पञ्च ज्ञानेन्द्रिय, पञ्च कर्मेन्द्रिय र मन–बुद्धिलाई उनीहरूका अधिष्ठातृ देवताहरूमा विलीन गर्ने कुराले 'व्यष्टि' (व्यक्ति) र 'समष्टि' (ब्रह्माण्ड) को एकात्मकतालाई पुष्टि गर्दछ। अन्त्यमा "दाउरा सकिएपछि आगो शान्त भए जस्तै" भन्ने उपमाले मोक्षको अवस्थालाई चित्रण गर्दछ, जहाँ आत्मा कुनै पनि बाह्य उपाधि बिना आफ्नै शुद्ध, अद्वैत र चिन्मय स्वरूपमा अवस्थित रहन्छ।
No comments:
Post a Comment