श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कंधः - चतुर्थोऽध्यायः
(अनुष्टुप्) इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् ।
वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनकोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीको यस्तो कुरा सुनेर प्रशंसा गर्दै दीर्घकालीन सत्र-यज्ञमा संलग्न मुनिहरूका बीचमा वृद्ध कुलपति शौनकजीले भन्नुभयो ।।१।।
शौनक उवाच –
सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर ।
कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवान् शुकः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले भन्नुभयो– हे सूतजी! तपाईं श्रेष्ठ वक्ता र परम भाग्यमानी हुनुहुन्छ । भगवान् श्रीशुकदेवले जुन पवित्र 'भागवत कथा' भन्नुभएको थियो, त्यही कथा हामीलाई सुनाउनुहोस् ।।२।।
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना ।
कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो कथा कुन कालमा, कुन स्थानमा र के प्रयोजनका लागि भनिएको थियो? हे मुनिवर! भगवान् कृष्णद्वैपायन व्यासले कसको प्रेरणाले यस 'भागवत संहिता' को रचना गर्नुभयो? ।।३।।
तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः ।
एकान्तमतिः उन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीका पुत्र शुकदेवजी त कसैमा भेदभाव नराख्ने समदर्शी, महायोगी र सांसारिक विषयबाट पूर्णतः मुक्त हुनुहुन्छ । उहाँको चित्त एकमात्र परमात्मामा स्थिर रहेकाले सर्वसाधारणका अगाडि उनी मूढ (मूर्ख) जस्तो देखिनुहुन्छ ।।४।।
(वसंततिलका)
दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं
देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् ।
तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति
स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब शुकदेवजी संन्यासका लागि वनतिर जानुभयो र व्यासजी पुत्रमोहमा परेर उहाँको पछाडि लाग्नुभयो, त्यस समयमा जलाशयमा स्नान गरिरहेका देवाङ्गनाहरूले दिगम्बर अवस्थामा रहेका शुकदेवजीलाई देखेर पनि लज्जा मान्दै वस्त्र लगाएनन्, तर वृद्ध व्यासजीलाई देख्नासाथ लाजले कपडा लगाए । यो आश्चर्य देखेर व्यासजीले कारण सोद्धा ती स्त्रीहरूले जवाफ दिए— 'व्यासजी! तपाईंमा अझै पनि स्त्री र पुरुषबीचको भेद छ, तर तपाईंका पुत्रको दृष्टि शुद्ध भएकाले उहाँमा त्यस्तो कुनै भेद छैन' ।।५।।
(अनुष्टुप्)
कथमालक्षितः पौरैः संप्राप्तः कुरुजाङ्गलान् ।
उन्मत्तमूकजडवद् विचरन् गजसाह्वये ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरुजाङ्गल देशको हस्तिनापुरमा पुग्दा उनी उन्मत्त, लाटो र जड (मुर्ख) जस्तै भएर घुमिरहेका थिए भने त्यस समयमा नगरवासीहरूले उनलाई महान् योगी शुकदेव भनेर कसरी चिने? ।।६।।
कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह ।
संवादः समभूत् तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः पाण्डवका नाति राजर्षि परीक्षितको यी मुनि शुकदेवसँग कसरी भेट भयो र उनीहरूबीच यो पवित्र 'सात्वती श्रुति' (भागवत कथा) को संवाद कसरी सम्भव भयो? ।।७।।
स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
अवेक्षते महाभागः तीर्थीकुर्वन् तदाश्रमम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः परमहंस शुकदेवजी त गृहस्थीहरूका घरलाई पवित्र बनाउनका लागि मात्र त्यहाँ पुग्नुहुन्थ्यो र गाई दुहुन लाग्ने समयसम्म मात्र बस्नुहुन्थ्यो ।।८।।
अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् ।
तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सूतजी! हामीले सुनेका छौँ कि अभिमन्युका छोरा परीक्षित भगवान्का परम भक्त थिए । उहाँको आश्चर्यमय जन्म र महान् कर्मका बारेमा पनि हामीलाई बताउनुहोस् ।।९।।
स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः ।
प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पाण्डव वंशको गौरव बढाउने ती चक्रवर्ती राजाले कुन कारणले गर्दा सम्पूर्ण राज्यलक्ष्मी र वैभव त्यागेर गङ्गाको किनारमा मृत्युपर्यन्त अनशन (प्रायोपवेशन) व्रत लिएर बसे? ।।१०।।
(वंशस्थ)
नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मनः
शिवाय हानीय धनानि शत्रवः ।
कथं स वीरः श्रियमङ्ग दुस्त्यजां
युवैषतोत् स्रष्टुमहो सहासुभिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुहरूले समेत आफ्नो भलाइका लागि धेरै धनसम्पत्ति ल्याएर जसको पाउमा शिर निहुराउँथे, ती शक्तिशाली राजाले युवा अवस्थामै सजिलै त्याग्न नसकिने वैभव र आफ्नो प्राणसमेत किन त्याग गर्न चाहे? ।।११।।
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये
य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः ।
जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं
मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति भगवान्को आश्रयमा रहन्छ, उसको जीवन संसारको कल्याण र समृद्धिका लागि समर्पित हुन्छ, उसको व्यक्तिगत स्वार्थ केही हुँदैन । यस्तो अवस्थामा लोकको रक्षा गर्ने ती राजाले किन विरक्त भएर प्राण त्यागे? ।।१२।।
(अनुष्टुप्)
तत्सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन ।
मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सूतजी! हामीले जे-जे सोधेका छौँ, ती सबैका बारेमा बताउनुहोस् । मलाई विश्वास छ कि वेदवाहेक तपाईं अन्य सबै शास्त्रमा पूर्ण रूपले निष्णात हुनुहुन्छ ।।१३।।
सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।
जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– अहिलेको चार युगको चक्रमा तेस्रो 'द्वापर युग' प्राप्त हुँदा महर्षि पराशरद्वारा सत्यवती (वासवी) को गर्भबाट भगवान् श्रीहरिको कला-अवतारका रूपमा महायोगी व्यासजीको जन्म भयो ।।१४।।
स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः ।
विविक्तदेश आसीन उदिते रविमण्डले ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन सूर्योदयको समयमा उहाँले सरस्वती नदीको पवित्र जलमा स्नान गरी शुद्ध भएर एकान्त स्थानमा बस्नुभएको थियो ।।१५।।
परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा ।
युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भूत र भविष्यका ज्ञाता ती ऋषिले कालको अदृश्य र तीव्र गतिको प्रभावले प्रत्येक युगमा पृथ्वीमा आउने धर्मको संकटलाई देख्नुभयो ।।१६।।
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् ।
अश्रद्दधानान्निःसत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुषः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः समयको प्रभावले भौतिक वस्तुहरूको शक्तिमा ह्रास आउने, मानिसहरू श्रद्धाहीन, शक्तिहीन, मन्दबुद्धि र अल्पायु हुने कुरा उहाँले महसुस गर्नुभयो ।।१७।।
दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।
सर्ववर्णाश्रमाणां यद् दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूको मन्दभाग्य र दुर्दशालाई देखेर दिव्यदृष्टि भएका व्यास मुनिले सबै वर्ण र आश्रमका मानिसहरूको हित कसरी हुन्छ भन्ने बारेमा गम्भीर विचार गर्नुभयो ।।१८।।
चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् ।
व्यदधाद् यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वैदिक 'चातुर्होत्र' कर्मले नै मानिसको अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ भन्ने ठानेर यज्ञलाई विस्तार गराउने उद्देश्यले उहाँले एउटै वेदलाई चार भागमा विभाजित गर्नुभयो ।।१९।।
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः ।
इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीले ऋक्, यजु, साम र अथर्व गरी चार वेदहरूलाई अलग-अलग गर्नुभयो । इतिहास र पुराणलाई चाहिँ पाँचौँ वेद भनिन्छ ।।२०।।
तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः ।
वैशंपायन एवैको निष्णातो यजुषामुत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तीमध्ये ऋग्वेदको अध्ययन 'पैल' लाई, सामवेदको विद्वान् 'जैमिनि' लाई र यजुर्वेदको पूर्ण ज्ञान 'वैशम्पायन' लाई दिनुभयो ।।२१।।
अथर्वाङ्गिरसामासीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः ।
इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अथर्ववेदमा सुमन्तु मुनि प्रवीण हुनुभयो भने इतिहास र पुराणका विद्वान् मेरा पिता रोमहर्षण हुनुभयो ।।२२।।
त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा ।
शिष्यैः प्रशिष्यैः तत् शिष्यैः वेदास्ते शाखिनोऽभवन् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ऋषिहरूले आ-आफ्नो वेदलाई पुनः अनेक भागमा विभक्त गरे । यसरी शिष्य, प्रशिष्य र उनीहरूका पनि शिष्यहरूद्वारा वेदका धेरै शाखाहरू बने ।।२३।।
त एव वेदा दुर्मेधैः धार्यन्ते पुरुषैर्यथा ।
एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कम स्मरणशक्ति भएका मानिसहरूले पनि वेदको ज्ञान धारण गर्न सकून् भन्ने हेतुले भक्तवत्सल भगवान् व्यासले यसरी वेदको विभाजन गर्नुभएको हो ।।२४।।
स्त्रीशूद्रद्विजबंधूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।
कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।
इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्री, शूद्र र पतित ब्राह्मणहरू वेदका अधिकारी नहुने र उनीहरूलाई कल्याणकारी कर्मको ज्ञान नहुने हुनाले, उनीहरूको पनि हित होस् भनेर मुनिले महाभारत जस्तो महान् इतिहासको रचना गर्नुभयो ।।२५।।
एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।
सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यत् हृदयं ततः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकादि ऋषिहरू! यसरी व्यासजीले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति प्राणीहरूको कल्याणमा लगाउनुभयो, तापनि उहाँको मनमा पूर्ण सन्तोष प्राप्त भएन ।।२६।।
नातिप्रसीदद् हृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।
वितर्कयन् विविविक्तस्थ इदं प्रोवाच धर्मवित् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः सरस्वती नदीको पवित्र किनारमा बसिरहनुभएका धर्मवेत्ता व्यासजीले आफ्नो प्रसन्न हुन नसकेको मनलाई लिएर चिन्तन गर्दै यसो भन्नुभयो ।।२७।।
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः ।
मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'मैले निष्कपट भावले ब्रह्मचर्य आदि व्रतको पालना गरेँ, वेद, गुरु र अग्निहरूको सम्मान गरेँ र उहाँहरूको आज्ञालाई पूर्ण रूपमा शिरोधार्य गरेँ' ।।२८।।
भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः ।
दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः 'मैले महाभारतको रचना गरेर वेदको अर्थलाई सरल रूपमा प्रस्तुत गरेँ, जसबाट स्त्री र शूद्रहरूले पनि आफ्नो धर्मका बारेमा ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छन्' ।।२९।।
तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः ।
असंपम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तमः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः 'म ब्रह्मतेजले सम्पन्न र सामर्थ्यवान् भए तापनि मेरो हृदयमा केही कुरा अपुग भएझैँ खिन्नता महसुस भइरहेको छ' ।।३०।।
किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।
प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः 'सायद मैले अहिलेसम्म भगवान् प्राप्त गराउने विशुद्ध भागवत धर्मको निरूपण गर्न सकिनँ, जुन परमहंसहरूलाई अत्यन्त प्रिय छ र भगवान् अच्युतको पनि प्यारो छ' ।।३१।।
तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।
कृष्णस्य नारदोऽभ्यागाद् आश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी व्यासजी आफूलाई अपूर्ण ठानेर मन खिन्न पारी बसिरहेको अवस्थामा उहाँको आश्रममा देवर्षि नारदजी आइपुग्नुभयो ।।३२।।
तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः ।
पूजयामास विधिवत् नारदं सुरपूजितम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूद्वारा समेत पूजित नारदजीलाई आएको देखेर व्यासजीले तुरुन्तै उठेर उहाँको विधिपूर्वक स्वागत र पूजा गर्नुभयो ।।३३।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रथम स्कन्ध अन्तर्गतको चौथो अध्यायमा 'श्रीमद्भागवत' को रचनाको पृष्ठभूमि र व्यासजीको असन्तोषका बारेमा वर्णन गरिएको छ । कथाको प्रारम्भमा शौनकजीले सूतजीसँग शुकदेवजी र परीक्षितबीचको संवाद कसरी भयो भन्ने जिज्ञासा राख्नुहुन्छ । उहाँले शुकदेवजी जस्तो महायोगी, जो स्त्री-पुरुषको भेद समेत नजान्ने परम परमहंस हुनुहुन्छ, उहाँले राजा परीक्षितलाई कसरी भेट्नुभयो भनी सोध्नुहुन्छ । शौनकजीको जिज्ञासामा सूतजीले व्यासजीको जन्म र उहाँको महान् कार्यहरूको वर्णन गर्नुहुन्छ । द्वापर युगमा पराशर र सत्यवतीबाट भगवान्को कला-अवतारका रूपमा व्यासजीको जन्म भएको हो । व्यासजीले भविष्यमा मानिसहरूको आयु, श्रद्धा र बुद्धि कम हुने देखेर उनीहरूको हितका लागि वेदरूपी एकै वृक्षलाई चार भागमा विभाजित गर्नुभयो । उहाँले ऋक्, यजु, साम र अथर्व वेदलाई आफ्ना शिष्यहरू पैल, वैशम्पायन, जैमिनि र सुमन्तुलाई सुम्पिनुभयो । साथै, वेदका अधिकारी नहुने स्त्री र शूद्रहरूको कल्याणका लागि उहाँले महाभारतको रचना गर्नुभयो । यति धेरै महान् ग्रन्थहरू रचना गरेर लोकको हित गर्दा पनि व्यासजीको मनमा शान्ति र सन्तोष मिलेन । उहाँ सरस्वती नदीको किनारमा बसेर आफ्नो खिन्नताको कारण खोज्न थाल्नुभयो । उहाँलाई महसुस भयो कि उहाँले धेरै शास्त्र लेखे पनि भगवान्को विशुद्ध लीला र महिमाको वर्णन गर्ने ग्रन्थ लेख्नुभएको छैन । व्यासजीले धर्म, अर्थ, काम र मोक्षका बारेमा त धेरै लेख्नुभयो, तर केवल भक्ति र भगवान्को प्रेमको बारेमा निरूपण गर्न बाँकी थियो । उहाँले आफूलाई ब्रह्मतेजले सम्पन्न माने पनि हृदय भने रित्तो भएको महसुस गर्नुभयो । यही खिन्नताका बीचमा देवर्षि नारदजी व्यासजीको आश्रममा आइपुग्नुहुन्छ । नारदजीको आगमनले व्यासजीको मनमा नयाँ आशाको सञ्चार हुन्छ । व्यासजीले नारदजीलाई उचित सत्कार र पूजा गर्नुहुन्छ । यस अध्यायले देखाउँछ कि ज्ञान र कर्मले मात्र मानिसलाई पूर्णता मिल्दैन, जबसम्म त्यसमा भक्ति मिसिँदैन । यो अध्यायले भागवत महापुराणको प्रादुर्भावको मूल कारण व्यासजीको यही आध्यात्मिक असन्तोष हो भन्ने पुष्टि गर्दछ । अन्ततः, नारदजीको प्रेरणाले नै व्यासजीले भागवतको रचना गर्नुभएको हो । यसरी यो अध्यायले भागवतको गरिमा र यसको उदयको इतिहासलाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ, जसले 'ज्ञान' र 'भक्ति' बीचको सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्छ । व्यासजीले वेदको विभाजन र महाभारतको रचना गरे पनि उहाँको असन्तोषले यो सङ्केत गर्दछ कि केवल बौद्धिक ज्ञान र नैतिक धर्मले मात्र आत्मालाई परम तृप्ति दिन सक्दैन । 'भागवत धर्म' वा 'विशुद्ध भक्ति' बिनाको ज्ञान अधुरो हुन्छ भन्ने यसको मूल दार्शनिक निचोड हो । शुकदेवजीको निर्विकल्प समाधिको अवस्था र स्त्री-पुरुष भेदको अभावले 'अद्वैत' अवस्थाको व्याख्या गर्दछ । लोककल्याणका लागि शास्त्रको विभाजन गर्नुले 'साधन' र 'साध्य' को भेद बुझाउँछ । संसारमा परोपकार गर्नु महान् धर्म भए पनि अन्तिम लक्ष्य त भगवत्-प्राप्ति नै हो भन्ने कुरा व्यासजीको खिन्नताले बुझाउँछ । यसले 'प्रवृत्ति' र 'निवृत्ति' मार्गको द्वन्द्व र त्यसको समाधान केवल भक्तिमा छ भन्ने देखाउँछ । आत्माको वास्तविक स्वभाव 'आनन्द' हो, जो केवल भगवान्को लीला चिन्तनबाट सम्भव छ । नारदजीको आगमनले गुरुको महत्त्व र सही समयमा मिल्ने मार्गदर्शनको आवश्यकतालाई दर्शाउँछ । समग्रमा, यो अध्यायले कर्म र ज्ञानभन्दा भक्ति मार्ग नै श्रेष्ठ र अन्तिम सुखको आधार हो भन्ने दर्शन प्रस्तुत गर्दछ ।
