प्रथमः स्कंधः - चतुर्थोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

प्रथमः स्कंधः - चतुर्थोऽध्यायः

🌸 श्रीमद्भागवत: तत्व-निर्णय तथा सार 🌸

१. कथा सार:

 सरस्वती नदीको तटमा बसेर चारै वेद र महाभारत जस्तो विशाल ग्रन्थको रचना गरिसकेपछि पनि महर्षि व्यासको चित्त शान्त भएन। उनलाई आफूले केही न केही अपूर्ण छाडेको महसुस भइरह्यो। ठीक त्यही समयमा वीणा बजाउँदै देवर्षि नारदको आगमन हुन्छ, जसले व्यासको यो मानसिक स्थितिमा दिव्य मार्गदर्शन प्रदान गर्नुहुन्छ।

२. तत्व निर्णय:

यो अध्यायले स्पष्ट पार्छ कि 'ज्ञान' मात्रले शान्ति मिल्दैन। वेद र महाभारत जस्ता धर्म-अर्थ-कामका ग्रन्थहरू भन्दा माथि उठेर जबसम्म भगवान्‌को शुद्ध लीला (भक्ति) गायन गरिँदैन, तबसम्म विद्वानको हृदय पनि रिक्त रहन्छ।

३. दार्शनिक पक्ष:

यहाँ 'धर्मको आवरण र प्रेमको सत्य' बीचको सूक्ष्म दर्शन छ। व्यासजीले 'नैतिकता र मर्यादा' (धर्म) त सिकाए, तर 'परम प्रेम' (कृष्ण) सिकाउन बाँकी थियो। भागवतको प्राकट्य "परम भक्ति" को आवश्यकता बुझाउन भएको हो।

---

व्यास उवाच – 

(अनुष्टुप्)

इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् ।

वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनकोऽब्रवीत् ॥ १ ॥

व्यासजी भन्नुहुन्छ -

सूतजीको यस्तो कुरा सुनेर लामो यज्ञमा जुटेका बयोबृध्द शौनकजीले प्रशंसा गर्दे भन्नुभयो ।।१।।

शौनक उवाच -

सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर ।

कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवान् शुकः ॥ २ ॥

शौनकजीले भने—

हे सूतजी ! तपाई श्रेष्ठवक्ता हुनुहुन्छ र धेरै भाग्यमानी पनि हुनुहुन्छ । भगवान् सुकदेवले जुन कथा भन्नु भएको थियो, भगवान्का त्यहि पवित्र कथा हामीलाई सुनाउनुहोस ।।२।।

कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना ।

कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः ॥ ३ ॥

त्यो कथा कुन कालमा कहाँ ?  र कसका लागि भनिएको थियो ? हे मुनिवर ! कृष्ण द्वैपायनले कस्को प्रेरणाले यस भागवत संहिताको रचना गर्नुभयो ?।।३।।

तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः ।

एकान्तमतिः उन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥

उनको छोरा सुकदेवजी त कसैमा भेदभाव नराख्ने, समदर्शी र सांसारिक विषय बाट टाढा रहने र भगवान्मा मात्र चित्त लगाउने ठुला योगी हुन । उनले एकमात्र परमेश्वरलाई आफ्नो मनमा राखेका छन् जसले गर्दा सर्वसाधारणका अगाडि उनी मुढ जस्तो देखिन्छन ।।४।।

(वसंततिलका)

दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं

    देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् ।

तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति

    स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः ॥ ५ ॥

जतिवेला सुकदेवजी सन्यासका लागि वनतिर जादा व्यासजी छोराको पछाडि लागेका थिए त्यस समयमा स्नान गरीरहेका स्त्रीहरूले नग्नावस्थामा रहेका सुकदेवजीलाई देखेर वस्त्र लगाएनन् तर व्यासजीलाई देखेर लाजले कपडा लगाए । यस्तो आश्चर्य देखेर व्यासजीले यसको कारणको बारेमा सोध्दा ती स्त्रीहरूले जवाफ दिए । व्यासजी तपाईमा अझै पनि पुरुष र स्त्री का विचमा भेदछ तर तपाईका छोराको सुध्द दृष्टिका कारण भेद छैन ।।५।।

(अनुष्टुप्)

कथमालक्षितः पौरैः संप्राप्तः कुरुजाङ्गलान् ।

उन्मत्तमूकजडवद् विचरन् गजसाह्वये ॥ ६ ॥

कुरुजाङ्गल देशको हस्तिनापुरमा पुग्दा उनी ता लाटो र मुर्ख जस्तै भएर दिन विताउन लागकोका थिए त्यस वेला नगरवासीहरूले उनलाई सुकदेव भनेर कसरी चिने ।।६।।

कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह ।

संवादः समभूत् तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः ॥ ७ ॥

पाण्डवका नाती राजा परीक्षितको यी सन्त सुकदेवसंग कसरी भेट भयो र भागवतकथा सुने ? ।।७।।

स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् ।

अवेक्षते महाभागः तीर्थीकुर्वन् तदाश्रमम् ॥ ८ ॥

परमहंस सूकदेजी ता गृहस्थी का घरलाई पवित्र वनाउन एकक्षण गाई दुहुने समय मात्र बस्दथे ।।८।।

अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् ।

तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः ॥ ९ ॥

हे सूतजी ! हामीले सुनेका छौ कि अभिमन्युका छोरा परीक्षित भगवान्का प्यारा भक्त थिए उनको जन्म कर्मका बारेमा पनि बताउनुहोस ।।९।।

स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः ।

प्रायोपविष्टो गङ्‌गायामनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥ १० ॥

उनी त पाण्डव बंशको गौरव बढाउने खालका राजा थिए । उनले कुन कारणले सब राजपाठ त्यागेर गङ्गाको किनारमा मृत्यु पर्यन्त अनसन ब्रत लिएर बसे ? ।।१०।।

(वंशस्थ)

नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मनः

    शिवाय हानीय धनानि शत्रवः ।

कथं स वीरः श्रियमङ्ग दुस्त्यजां

    युवैषतोत् स्रष्टुमहो सहासुभिः ॥ ११ ॥

सत्रुहरूले आफ्नो भलाईको लागि धेरै धनसम्पत्ति ल्याएर उनको चरण राख्ने चौकिको नमस्कार गर्दथे । उनी जवान केटा थिए उनमा त्यो दुस्तयज श्री सम्पित्तको साथै आफ्नो प्राणको त्याग्ने इच्छा किन गरे ? ।।११।।

शिवाय लोकस्य भवाय भूतये

    य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः ।

जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं

    मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम् ॥ १२ ॥

जुन ब्यक्ति भगवान् प्रति आश्रित हुन्छ त्यो संसारको परम कल्याण अभ्युदय र समृध्दिका लागि जीवन धारण गर्दछ । उसमा आफ्नो कुनै स्वार्थ हुदैन । उसको जीवन अरुको भलाईको लागि हो । आखिर उनले बिरक्त भएर किन प्राण त्यागे ।।१२।।

(अनुष्टुप्)

तत्सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन ।

मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥ १३ ॥

वेदवाणी छाडेर तपाई सब सास्त्रका विद्वान हुनुहुन्छ, सूतजी त्यसैले अहिले हामीले जे सोधेका छौं कृपा गरेर त्यसका बारेमा सबै बताउनुहोस् ।।१३।।

सूत उवाच

द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।

जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः  ॥ १४ ॥

सूतजीले भने—

यो अहिले चार युगको तेश्रो द्वापर युगमा महर्षि परासरद्वारा वसुकन्या सत्यवतीको गर्भबाट भगवान् कलावतार योगरीाज व्यासजीको जन्म भयो ॥१४॥

स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः ।

विविक्तदेश आसीन उदिते रविमण्डले ॥ १५ ॥

एक दिन उनी सूर्योदयको समयमा सरस्वतीको पवित्र जलले स्नान गरेर एकान्त स्थानमा बसेका थिए ॥ १५ ॥

परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा ।

युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ १६ ॥

महर्षि भविष्य र भुतका बारेमा जान्दथे । उनको दृष्टि अचुक थियो । उनले विचार गरे कि जो ब्यक्ति जान्न सक्तैनन । समयको अन्तरले प्रत्तेक युगमा धर्म संकट आउछ ।। १६ ।। 

भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् ।

अश्रद्दधानान्निःसत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुषः  ॥ १७ ॥

जसका प्रभावले भौतिक वस्तुको शक्तिमा कमि हुन आउछ । उनीहरूको बुध्दिले उचित निर्णय लिन सक्तैन र आयु पनि छोटो हुनेछ । मानिसहरूको मन्द भाग्य हिनतालाई जानेर ।।१७।।

दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।

सर्ववर्णाश्रमाणां यद् दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥ 

व्यास मुनिले आफ्नो दिब्य दृष्टिले सबै वर्ण र आश्रमीहरूको हित कसरी हुन्छ भन्ने विचार गरे ।।१८।।

चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् ।

व्यदधाद् यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम् ॥ १९ ॥

वेदले भनिएको चार्तुहोत्र कर्मले मानिसको हृदयलाई सुध्द गराउने हो । यहि विचार गरेर यज्ञलाई विस्तार गराउने उद्देश्यले एक वेदलाई चार भाग लगाए ।।१९।।

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः ।

इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥ २० ॥

व्यासले ऋक, यजु, साम र अथर्व यी चारवेदलाई पृथक पृथक गरे, इतिहास र पुराणलाई पाँचौ वेद भनिन्छ ।।२०।।

तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः ।

वैशंपायन एवैको निष्णातो यजुषामुत ॥ २१ ॥

त्यसमा ऋकवेद पैललाई, सामवेद गायन विद्वान जैमिनि र यजुर्वेदका एक मात्र स्नातक वैसम्पायनलाई पढाउनु भयो ।।२१।।

अथर्वाङ्गिरसामासीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः ।

इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः ॥ २२ ॥

अथर्ववेदको प्रविण विद्वान सुमन्तु हुन । इतिहास र पुराणका विद्वान मेरा पिता रोमहर्षण हुनुभयो ।।२२।।

त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा ।

शिष्यैः प्रशिष्यैः तत् शिष्यैः वेदास्ते शाखिनोऽभवन् ॥ २३ ॥

माथि भनेका ऋषिहरूले आ–आफ्नो वेदलाई अनेक भागमा विभक्त गरे । यसप्रकार शिष्य प्रशिष्य र उनको शिष्यहरूबाट वेदका अनेक शाखा वने ।।२३।।

त एव वेदा दुर्मेधैः धार्यन्ते पुरुषैर्यथा ।

एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः ॥ २४ ॥

स्मरण शक्ति कम भएका ब्यक्तिका लागि कृपा गरेर भगवान् वेदव्यासले उनीहरूले पनि बुझ्न सकुन भनेर वेदको विभाजन गर्नु भएको हो ।।२४।।

स्त्रीशूद्रद्विजबंधूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।

कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।

इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २५ ॥

स्त्री, सूद्र र पतीतहरू र द्विजातीहरू वेदका अधिकारी हुदैनन् । यसैले कल्याणकारी शास्त्रोक्त कर्मको आचरण नजान्ने भएकाले यसैमा भुलेर बसुन र यसबाट उनीहरूको पनि कल्याण होस् भन्ने विचार गरेर महामुनि व्यासजीले ठुलो कृपा गरेर महाभारत इतिहासको रचना गर्नुभयो ।।२५।।

एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।

सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यत् हृदयं ततः ॥ २६ ॥

हे शौनकादि ऋषिहरू ! यसरी व्यासजीले आफ्नो सबै शक्ति प्राणीहरूको कल्याणको लागि लगाउनु भयो तापनि वहांको मन सन्तोष भएन ।।२६।।

नातिप्रसीदद् हृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।

वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं प्रोवाच धर्मवित् ॥ २७ ॥

निरास मन लिएर सरस्वती नदीको किनारमा बसेका धर्मवेत्ता व्यासजीले मनमनै तर्क गर्न लागे ।।२७।।

धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः ।

मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥

मैले निष्कपट भावले ब्रम्हचर्यादिको पालना गरेर वेद, गुरुजनहरूको सम्मान गरेको छु र उनीहरूको आज्ञा पालन गरेको छु ।।२८।।

भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः ।

दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥

महाभारतको रचना गरेर मैले वेदको अर्थ खुलाई दिएकोछु । जसबाट स्त्री सूद्रहरूले पनि आ आफ्नो धर्मको बारेमा ज्ञान प्राप्त गर्न सक्तछन ।। २९।।

तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः ।

असंपम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तमः ॥ ३० ॥

म ब्रम्हतेजले सम्पन्न र सामर्थ्यवान छु तापनि मेरो हृदयमा केहि अपुग भएको भान भएको छ ।।३०।।

किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।

प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः ॥ ३१ ॥

अवस्य पनि मैले अहिले सम्म भगवान् प्राप्त गराउने धर्मको बारेमा निरूपण गर्न सकेको छैन । जुन परमहंसको प्यारो हो त्यो भगवान्को पनि प्यारो हो ।।३१।।

तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।

कृष्णस्य नारदोऽभ्यागाद् आश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३२ ॥

यसरी व्यासजी आफुलाई अपूर्ण मानेर मन खिन्न पारेर  बसिरहेको अवस्थामा त्यस आश्रममा नारदजी आइपुग्नु भयो ।।३२।।

तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः ।

पूजयामास विधिवत् नारदं सुरपूजितम् ॥ ३३ ॥

देवताहरूद्वारा सम्मानित नारदजीलाई देखेर व्यासजीले उठेर विधिपुर्वक स्वागत र पूजा गर्नुभयो ।।३४।।

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां

प्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥