श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – षष्ठोऽध्यायः
ऋषिरुवाच –
सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य शठकिरात इव सङ्गच्छन्ते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– तिम्रो भनाइ सत्य हो। तर जसरी चतुर शिकारीले आफूले पक्रेको मृगलाई पूर्ण विश्वास गर्दैन (किनकि त्यो जुनसुकै बेला भाग्न सक्छ), त्यसरी नै विवेकी पुरुषहरू चञ्चल मनको विश्वास गर्दैनन् ।। २ ।।
तथा चोक्तम् – न कुर्यात्कर्हिचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । यद्विश्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥
नित्यं ददाति कामस्य च्छिद्रं तमनु येऽरयः । योगिनः कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी व्यभिचारिणी स्त्रीले आफ्नो प्रेमी (जार) पुरुषको सहयोगले पतिलाई मार्न सक्छिन, त्यसरी नै योगीले मनको विश्वास गरेमा त्यसै छिद्रबाट काम-क्रोधादि शत्रुहरू पसी योग नष्ट गरिदिन्छन् ।। ४ ।।
कामो मन्युर्मदो लोभः शोकमोहभयादयः । कर्मबन्धश्च यन्मूलः स्वीकुर्यात्को नु तद् बुधः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः काम, क्रोध, मद, लोभ, शोक, मोह र भय आदि शत्रुहरूको तथा कर्मबन्धनको मूल कारण यो मन नै हो। त्यसैले कुन चाहिँ बुद्धिमान् पुरुषले यस मनमाथि पूर्ण भरोसा गर्छ र? ।। ५ ।।
अथैवमखिललोकपालललामोऽपि विलक्षणै र्जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् स्वकलेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावेना न्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ, भगवान् ऋषभदेव समस्त लोकपालहरूका पनि शिरोमणि हुनुहुन्थ्यो, तापनि उहाँले जड जस्तै अद्भुत भेषभूषा र आचरणद्वारा आफ्नो ईश्वरीय प्रभावलाई गोप्य राख्नुभयो। अन्तमा उहाँले योगीहरूलाई देहत्यागको विधि सिकाउन आफ्नो शरीर त्याग्ने इच्छा गर्नुभयो। उहाँले आफ्नो अन्तःकरणमा परमात्माको अभिन्न स्वरूपको अनुभव गर्दै वासनाहरूको अनुवृत्तिबाट मुक्त हुनुभयो र लिङ्गदेहको अभिमान पूर्णतः त्याग गर्नुभयो ।। ६ ।।
तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया देह इमां जगतीमभिमानाभासेन संक्रममाणः कोङ्कवेङ्ककुटकान्दक्षिणकर्णाटकान्देशान् यदृच्छयोपगतः कुटकाचलोपवन आस्य कृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्धजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी लिङ्गदेहको अभिमानबाट मुक्त भगवान् ऋषभदेवको शरीर केवल योगमायाको अवशेषले गर्दा यो पृथ्वीमा विचरण गरिरह्यो। भ्रमणका क्रममा उहाँ दक्षिण कर्नाटकको कोङ्क, वेङ्क र कुटक देशहरूमा पुग्नुभयो। उहाँले मुखमा ढुङ्गाका टुक्रा राखेर, कपाल छरपस्ट पारी दिगम्बर (नाङ्गो) रूपमा पागल झैँ कुटकाचलको उपवनमा विचरण गर्नुभयो ।। ७ ।।
अथ समीरवेगविधूतवेणुविकर्षणजातोग्रदावानलस्तद्वनमालेलिहानः सह तेन ददाह ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत हावाको वेगले हल्लिएका बाँसहरूको आपसी घर्षणबाट ठूलो डढेलो (दावाग्नि) सल्कियो। त्यस वनलाई डढाउँदै अघि बढेको ज्वालाले भगवान् ऋषभदेवको शरीरलाई पनि भष्म गरिदियो ।। ८ ।।
यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य कोङ्कवेङ्ककुटकानां राजार्हन्नामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहितः स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्दः सम्प्रवर्तयिष्यते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! पछि कलियुगमा जब अधर्म बढ्दै जानेछ, तब कोङ्क, वेङ्क र कुटक देशका 'अर्हत्' नामक मन्दबुद्धि राजाले ऋषभदेवको यस अद्भुत आचरणको वृत्तान्त सुन्नेछन्। तर उनीहरूले यसको वास्तविक मर्म नबुझी, मोहवश निर्भय स्वधर्म त्यागेर आफ्नो बुद्धिले पाखण्डपूर्ण कुमार्गको प्रचार गर्नेछन् ।। ९ ।।
येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देवमायामोहिताः स्वविधिनियोगशौचचारित्रविहीना देवहेलनान्यपव्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्छनादीनि कलिनाऽधर्मबहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषकाः प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगमा ईश्वरको मायाले मोहित भएका धेरै मुर्ख मानिसहरू शास्त्रोक्त शौच र आचारलाई त्याग्नेछन्। कलियुगको प्रभावले बुद्धि नष्ट हुनाले उनीहरूले स्नान-आचमन नगर्ने, अशुद्ध रहने, कपाल उखेल्ने र ईश्वरको तिरस्कार गर्ने जस्ता पाखण्डपूर्ण नियमहरू मनोमानी ढङ्गले अपनाउनेछन्। उनीहरू प्रायः वेद, ब्राह्मण र भगवान् यज्ञपुरुषको निन्दा गर्ने खालका हुनेछन् ।। १० ।।
ते च ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयाऽऽश्वस्तास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ती मानिसहरू आफ्नै स्वेच्छाचारी र अन्धपरम्परामा विश्वास गरेर सोही अनुसार आचरण गर्नेछन्, जसको परिणाम स्वरूप उनीहरू स्वयम् घोर अन्धकारमय नरकमा खस्नेछन् ।। ११ ।।
अयमवतारो रजसोपप्लुतकैवल्योपशिक्षणार्थः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् ऋषभदेवको यो अवतार रजोगुणले भरिएका संसारी व्यक्तिहरूलाई मोक्षमार्ग (कैवल्य) को शिक्षा दिनका लागि नै थियो ।। १२ ।।
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति –
द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् ।
गायन्ति यत्रत्यजना मुरारेः
कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरू ऋषभदेवको गुणगान गर्दै भन्छन्– अहो! सात समुद्रले घेरिएको यस पृथ्वीका सबै द्वीप र वर्षहरूमध्ये यो भारतवर्ष नै सबैभन्दा धेरै पुण्यशाली छ, किनकि यहाँका मानिसहरू श्रीहरिका मङ्गलमय अवतार र चरित्रहरूको गान गर्दछन् ।। १३ ।।
अहो नु वंशो यशसावदातः
प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराणः ।
कृतावतारः पुरुषः सआद्य
श्चचार धर्मं यदकर्महेतुम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! महाराज प्रियव्रतको वंश कति उज्ज्वल र यशपूर्ण छ! यसै वंशमा आदिपुरुष पुराणपुरुष भगवान्ले ऋषभका रूपमा अवतार लिएर मोक्ष प्राप्त गराउने परमहंस धर्मको आचरण गर्नुभयो ।। १४ ।।
को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे
न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी ।
यो योगमायाः स्पृहयत्युदस्ता
ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्नाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती जन्मरहित भगवान् ऋषभदेवको मार्गको अनुकरण कुन योगीले मनले मात्र पनि गर्न सक्ला र? अन्य योगीहरू जुन योगसिद्धिका लागि निरन्तर प्रयत्न गर्दछन्, उहाँले त ती सिद्धिहरू स्वतः प्राप्त हुँदा पनि असत्य सम्झेर त्याग्नुभयो ।। १५ ।।
इति ह स्म सकलवेदलोकदेवब्राह्मणगवां परमगुरोर्भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चरिताभिहरणं परममहामङ्गलायनमिदमनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्याश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिरनयोरपि समनुवर्तते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! यस प्रकार समस्त वेद, लोक, देवता, ब्राह्मण र गाईहरूका परमगुरु भगवान् ऋषभदेवको यो विशुद्ध चरित्र मैले तिमीलाई सुनाएँ। यो चरित्रले मानिसका सबै पापहरूलाई नष्ट गर्दछ। जसले यस परम मङ्गलमय पवित्र कथालाई एकाग्र चित्तले श्रद्धापूर्वक सुन्छ वा सुनाउँछ, ती दुवैको भगवान् वासुदेवमा अनन्य भक्ति जागृत हुन्छ ।। १६ ।।
यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोपतप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारको त्रिविध तापले पोलिएका विवेकी पुरुषहरू आफ्नो अन्तःकरणलाई यस भक्तिरूपी नदीमा नित्य स्नान गराएर पवित्र पार्दछन्। यसबाट उनीहरूलाई यस्तो परम शान्ति र आनन्द मिल्छ कि उनीहरूका सामु साक्षात् मोक्ष आए पनि उनीहरू त्यसलाई स्वीकार गर्दैनन्। किनकि भगवान्को अनन्य भक्त हुनुमा नै सबै पुरुषार्थहरूको सिद्धि निहित छ ।। १७ ।।
राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुलपतिः क्व च किङ्करो वः । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! भगवान् श्रीकृष्ण स्वयम् पाण्डवहरू र यदुवंशीहरूका रक्षक, गुरु, इष्टदेव, सुहृद र कुलका स्वामी हुनुहुन्थ्यो। यहाँसम्म कि उहाँ कहिलेकाहीँ तपाईंहरूको आज्ञाकारी सेवक समेत बन्नुहुन्थ्यो। यसरी भगवान्ले आफ्ना भक्तहरूलाई मुक्ति त सजिलै दिनुहुन्छ, तर यो दुर्लभ 'भक्तियोग' भने सबैलाई सजिलै दिनुहुन्न ।। १८ ।।
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्णः श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धेः । लोकस्य यः करुणयाभयमात्मलोकमाख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मै ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो स्वयम् निरन्तर आत्मानन्दमा लीन हुनाले सबै प्रकारका तृष्णाहरूबाट मुक्त हुनुहुन्थ्यो र जसले भौतिक सुखमा फसेर आफ्नो वास्तविक कल्याण बिर्सिएका मानिसहरूलाई दया गरी निर्भय आत्मज्ञानको उपदेश दिनुभयो, ती भगवान् ऋषभदेवलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ ।। १९ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे ऋषभदेवानुचरिते षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो छैटौँ अध्याय भगवान् ऋषभदेवको लौकिक लीलाको उपसंहार र उहाँको आध्यात्मिक महिमाको वर्णनमा केन्द्रित छ। अध्यायको आरम्भमा राजा परीक्षितले सोध्नुभयो कि पूर्ण ज्ञानी हुँदाहुँदै पनि ऋषभदेवले योगसिद्धिहरूलाई किन तिरस्कार गर्नुभयो? यसको उत्तरमा शुकदेवजीले मनको चञ्चलता र अविश्वसनीयताको बारेमा गहिरो ज्ञान दिनुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि विवेकी पुरुषहरूले कहिल्यै मनको पूर्ण विश्वास गर्दैनन्, किनकि यसले जुनसुकै बेला योगीलाई पनि पथभ्रष्ट बनाउन सक्छ। भगवान् ऋषभदेवले स्वयम् ईश्वर भएर पनि साधकहरूलाई यो शिक्षा दिनुभयो कि शरीरको मोह र सिद्धिको लोभ अन्तिम अवस्थासम्म पनि बाधक बन्न सक्छ।
ऋषभदेवले आफ्नो शरीरलाई केवल प्रारब्धको भरमा छोडेर दिगम्बर रूपमा दक्षिण भारतका विभिन्न क्षेत्रहरूमा भ्रमण गर्नुभयो। उहाँको यो अवस्था जड र उन्मत्त जस्तै देखिए पनि उहाँ भित्रबाट पूर्णतः परमात्मामा लीन हुनुहुन्थ्यो। भ्रमणकै क्रममा कुटकाचलको वनमा पुग्दा बाँसहरूको घर्षणबाट उत्पन्न भएको डढेलोमा परेर उहाँको भौतिक देह भष्म भयो। शुकदेवजीले यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भविष्यवाणी पनि गर्नुभएको छ– कलियुगमा मानिसहरूले ऋषभदेवको यो अवधूत चर्यालाई गलत ढङ्गले बुझ्नेछन् र पाखण्डपूर्ण कुमार्गहरू (जस्तै स्नान-शौच नगर्ने, वेदको निन्दा गर्ने आदि) को प्रचार गर्नेछन्। अध्यायको अन्त्यमा, शुकदेवजीले भारतवर्षको महिमा र ऋषभदेवको वंशको यश गाउँदै भन्नुभयो कि भगवान्को भक्ति मुक्तिभन्दा पनि श्रेष्ठ छ। भगवान्ले मुक्ति त सजिलै दिनुहुन्छ, तर साँचो भक्ति भने दुर्लभ छ। यो पवित्र कथा सुन्नाले मानिसमा वासुदेवप्रतिको अनन्य प्रेम जागृत हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'मनोनिग्रह' र 'भक्ति' को श्रेष्ठतामा आधारित छ। "मनको विश्वास नगर्नु" भन्ने दर्शनले साधकलाई सधैँ सतर्क रहन प्रेरित गर्छ। महादेवजी जस्ता समर्थ योगीको उदाहरण दिएर मनको शक्ति र त्यसको घातक पक्षलाई चित्रण गरिएको छ। ऋषभदेवको देहत्यागको प्रसङ्गले 'देह-अध्यास' (शरीर नै म हुँ भन्ने भावना) को पूर्ण अन्त्यलाई बुझाउँछ। ईश्वरले डढेलोमा शरीर डढाउनुले 'तत्व' को कहिल्यै नाश हुँदैन, केवल 'रूप' परिवर्तन हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष 'मुक्ति' र 'भक्ति' को तुलना हो। भगवान् श्रीकृष्णले पाण्डवहरूका लागि सेवकको काम गरेर यो देखाउनुभयो कि भक्तिले ईश्वरलाई समेत आफ्नो वशमा पार्न सकिन्छ, जुन मुक्तिभन्दा माथिको अवस्था हो। यो अध्यायले 'कैवल्य' (मोक्ष) लाई भन्दा 'भगवत् सेवा' र 'भक्ति' लाई परम पुरुषार्थका रूपमा स्थापित गरेको छ।
No comments:
Post a Comment