श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – द्वाविंशोऽध्यायः
पञ्चमः स्कन्धः – द्वाविंशोऽध्यायः
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– "भगवन्! यद्यपि सूर्य भगवान् अन्य राशिहरू हुँदै मेरु र ध्रुवलाई दाहिने पारेर घुम्नुहुन्छ, तर उहाँको गति विपरीत (दायाँबाट बायाँ) पनि हुन्छ भनिएको छ, यस कुरालाई म कसरी बुझूँ?" ।। १ ।।
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां गृहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– राजन्! जसरी घुमिरहेको कुम्हालेको चक्रमा बस्ने कमिला आदिको गति चक्रको गतिको साथै आफ्नै अर्को गति पनि हुन्छ र ती विभिन्न स्थानमा देखिन्छन्, त्यसैगरी नक्षत्र र राशिहरूद्वारा चिनिने कालचक्र ध्रुव र मेरुलाई दाहिने पारेर घुम्छ। त्यस चक्रको आश्रयमा रहेका सूर्य आदि ग्रहहरूको गति पनि सोही चक्रको साथमा भए पनि फरक देखिन्छ, किनकि उनीहरू समय-समयमा फरक-फरक नक्षत्र र राशिहरूमा देखिन्छन् ।। २ ।।
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तयआत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु थोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः वेद र विद्वान्हरू पनि जसको गति जान्नका लागि उत्सुक हुन्छन्, उनै साक्षात् आदिपुरुष नारायण नै लोकको कल्याण र कर्मको शुद्धिका लागि आफ्नो वेदमय विग्रह (काल) लाई बाह्र महिनामा विभक्त गरी वसन्त आदि ६ ऋतुहरूमा यथायोग्य गुणहरूको विधान गर्नुहुन्छ ।। ३ ।।
तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उक्षावचैः कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसाश्रेयः समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा वर्णाश्रम धर्मको अनुसरण गर्ने पुरुषहरू तीन वेदद्वारा प्रतिपादित साना-ठूला कर्महरूले र योगको साधनले श्रद्धापूर्वक उहाँको आराधना गरेर सजिलै परम पद प्राप्त गर्न सक्छन् ।। ४ ।।
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादशमासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयवः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् सूर्य सम्पूर्ण लोकका आत्मा हुनुहुन्छ। उहाँ पृथ्वी र स्वर्गको बीचमा (अन्तरिक्षमा) स्थित कालचक्रमा रहेर संवत्सरका अङ्ग मानिने बाह्र महिनाका मेष आदि राशिहरूलाई भोग्नुहुन्छ। प्रत्येक महिनामा शुक्ल र कृष्ण गरी दुई पक्ष हुन्छन्। पितृहरूको गणना अनुसार यो एक दिन र एक रात हो भने सौरमान अनुसार सवा दुई नक्षत्रको समय हो। जति समयमा सूर्यले संवत्सरको छैटौँ भाग पार गर्नुहुन्छ, त्यसलाई ऋतु भनिन्छ ।। ५ ।।
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् सूर्यले आकाश मार्गको आधा भाग पार गर्न लाग्ने समयलाई अयन (उत्तरायण वा दक्षिणायन) भनिन्छ ।। ६ ।।
अथ च यावन्नभोमण्डलं स ह द्यावापृथिव्यो र्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः समामनन्ति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै आफ्नो मन्द, तीव्र र समान गतिका कारण सूर्यले जति समयमा स्वर्ग र पृथ्वीसहित पूरै आकाशको चक्कर लगाउनुहुन्छ, त्यसलाई अवान्तर भेदले संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर र वत्सर भनिन्छ ।। ७ ।।
एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यका किरणहरूभन्दा एक लाख योजन माथि चन्द्रमा हुनुहुन्छ। उहाँको गति धेरै छिटो छ, त्यसैले उहाँ सबै नक्षत्रभन्दा अगाडि रहनुहुन्छ। उहाँले सूर्यको एक वर्षको मार्गलाई एक महिनामा, एक महिनाको मार्गलाई सवा दुई दिनमा र एक पक्षको मार्गलाई एकै दिनमा पार गर्नुहुन्छ ।। ८ ।।
अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभिः पितॄणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः चन्द्रमाले शुक्लपक्षमा बढ्दो कलाद्वारा देवताहरूको र कृष्णपक्षमा घट्दो कलाद्वारा पितृहरूको दिन-रातको विभाग गर्नुहुन्छ। उहाँ ३० मुहूर्तमा एक नक्षत्र पार गर्नुहुन्छ। अन्नमय र अमृतमय हुनाले उहाँ सबै जीवका प्राण र जीवन हुनुहुन्छ ।। ९ ।।
य एष षोडशकलः पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षि सरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इतिवर्णयन्ति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सोह्र कलाले युक्त, मनोमय, अन्नमय र अमृतमय भगवान् चन्द्रमाले नै देवता, पितृ, मनुष्य, भूत, पशु-पक्षी र वनस्पति आदि सबैको पोषण गर्नुहुन्छ, त्यसैले उहाँलाई 'सर्वमय' भनिन्छ ।। १० ।।
तत उपरिष्टात्त्रिलक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशतिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः चन्द्रमाभन्दा तीन लाख योजन माथि अभिजितसहित २८ नक्षत्रहरू छन्। भगवान्ले कालचक्रको नियममा राख्नुभएका यी नक्षत्रहरू मेरुलाई दाहिने पारेर घुम्छन् ।। ११ ।।
तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरतः पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः नक्षत्रहरूभन्दा दुई लाख योजन माथि शुक्र ग्रह देखिन्छन्। यिनी सूर्यको गति अनुसार कहिले अगाडि, कहिले पछाडि त कहिले साथैमा रहन्छन्। यिनी वर्षा गराउने ग्रह हुन् र प्रायः सधैँ अनुकूल रहन्छन्। यिनको गतिले वर्षा रोक्ने अरू ग्रहहरूको प्रभावलाई शान्त पार्छ भन्ने अनुमान गरिन्छ ।। १२ ।।
उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनतो बुधः सोमसुत उपलभ्यमानः प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्रको व्याख्या जस्तै बुधको गति पनि बुझ्नुपर्छ। चन्द्रपुत्र बुध शुक्रभन्दा दुई लाख योजन माथि छन्। यिनी प्रायः शुभ फल दिने ग्रह हुन्, तर जब सूर्यलाई नाघेर टाढा जान्छन्, तब आँधी, बादल र खडेरीको भय उत्पन्न गराउँछन् ।। १३ ।।
अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि नवक्रेणाभिवर्तते प्रायेणा शुभग्रहोऽघशंसः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः बुधभन्दा दुई लाख योजन माथि मङ्गल (अङ्गारक) ग्रह छन्। यदि वक्र गति भएन भने उनले तीन-तीन पक्षमा एक-एक राशिका दरले बाह्रै राशिमा भ्रमण गर्छन्। यिनी प्रायः अशुभ र अमङ्गलको सूचना दिने ग्रह हुन् ।। १४ ।।
तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनान्तरगतो भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्रः स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मण कुलस्य ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः मङ्गलभन्दा दुई लाख योजन माथि भगवान् बृहस्पति हुनुहुन्छ। यिनी वक्र नहुँदा एक राशिमा एक वर्षसम्म रहन्छन्। यिनी प्रायः ब्राह्मण कुलका लागि अनुकूल मानिन्छन् ।। १५ ।।
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमानः शनै श्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमानः सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरैः प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकरः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः बृहस्पतिभन्दा दुई लाख योजन माथि शनिश्चर देखिन्छन्। यिनी एक राशिमा ३० महिनासम्म रहन्छन्, त्यसैले सबै राशि पार गर्न यिनलाई ३० वर्ष लाग्छ। यिनी प्रायः सबैका लागि अशान्ति कारक हुन्छन् ।। १६ ।।
तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यीभन्दा माथि ११ लाख योजनको दूरीमा सप्तर्षिहरू देखिन्छन्। उनीहरू लोकको कल्याण चाहँदै भगवान् विष्णुको परम पद ध्रुवलोकको प्रदक्षिणा गरिरहन्छन् ।। १७ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको पञ्चम स्कन्धको बाइसौँ अध्यायमा खगोलीय पिण्डहरूको स्थिति, गति र कालचक्रको रहस्यमय वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले सूर्यको गतिको द्वैधता (मेरुलाई दाहिने पार्ने तर राशिहरूमा विपरीत गति हुने) बारे जिज्ञासा राख्दा शुकदेवजीले कुम्हालेको चक्र र कमिलाको उदाहरण दिएर ग्रहहरूको सापेक्षिक गति स्पष्ट पार्नुहुन्छ। यस अध्यायका अनुसार भगवान् नारायणले नै कालको रूप धारण गरी बाह्र महिना र छवटा ऋतुहरूको व्यवस्था गर्नुभएको छ। सूर्यलाई सम्पूर्ण जगत्को आत्मा मानिएको छ, जसले संवत्सरका विभिन्न अङ्गहरू (महिना, पक्ष, दिन-रात, ऋतु, अयन) को निर्धारण गर्नुहुन्छ। सूर्यभन्दा माथि चन्द्रमाको अवस्थिति छ, जसको गति अत्यन्त तीव्र छ र उहाँले नै देवता तथा पितृहरूको दिन-रातको विभाग गर्नुहुन्छ। चन्द्रमालाई सबै प्राणीहरूको प्राण र पोषणको आधार मानिएको छ।
यस अध्यायमा ग्रहहरूको क्रमिक उचाइको रोचक वर्णन छ। चन्द्रमाभन्दा माथि नक्षत्रहरू, त्यसपछि शुक्र, बुध, मङ्गल, बृहस्पति र शनिश्चर ग्रहहरूको स्थान बताइएको छ। प्रत्येक ग्रहको दूरी, तिनीहरूको राशिको भोग समय र मानिसको जीवनमा पर्ने शुभ-अशुभ प्रभावका बारेमा पनि चर्चा गरिएको छ। जस्तै, शुक्रलाई वर्षा गराउने अनुकूल ग्रह मानिएको छ भने शनिलाई ढिलो चल्ने र अशान्ति कारक ग्रहको रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी सबै ग्रह र नक्षत्रहरूको माथि सप्तर्षिहरू छन्, जो विष्णुको परम पद ध्रुवको निरन्तर प्रदक्षिणा गर्छन्। यसरी यो अध्यायले भौतिक खगोल विज्ञानलाई आध्यात्मिक चेतनासँग जोड्दै सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ईश्वरीय नियम (कालचक्र) मा बाँधिएको सन्देश दिन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'काल' (समय) लाई भगवान् नारायणको प्रत्यक्ष रूपमा स्वीकार गरेको छ। ग्रहहरूको गति र स्थिति केवल भौतिक संयोग मात्र नभई ईश्वरीय विधानको प्रकटीकरण हो। कुम्हालेको चक्रको उदाहरणले के सिकाउँछ भने, मानिसको जीवनमा पनि दुई प्रकारका गति हुन्छन्— एउटा प्रकृतिको नियति (कालचक्र) र अर्को व्यक्तिगत कर्मको गति। संसारका सबै प्राणीहरू चन्द्रमाको अमृतमय कला र सूर्यको तापद्वारा पोषित हुनुले ईश्वरको सर्वव्यापकता र करुणालाई दर्शाउँछ। ग्रहहरूको शुभ-अशुभ प्रभावले मनुष्यलाई आफ्नो कर्म र समयको मर्यादाप्रति सचेत गराउँछ। अन्त्यमा, सप्तर्षिहरूले ध्रुवको प्रदक्षिणा गर्नुले जीवनको अन्तिम लक्ष्य स्थिर र शाश्वत 'परम पद' (ईश्वर) प्राप्ति नै हुनुपर्छ भन्ने बोध गराउँछ।
No comments:
Post a Comment