पञ्चमः स्कन्धः – सप्तदशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

पञ्चमः स्कन्धः – सप्तदशोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच – 

तत्र भगवतः साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्तःप्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरण पङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिल जगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्‌भगवत्पदी त्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवोमूर्धन्यवततारयत्तद्विष्णुपदमाहुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– राजन्! जब राजा बलिको यज्ञशालामा साक्षात् यज्ञमूर्ति भगवान् विष्णुले तीनै लोक नाप्नका लागि आफ्नो पाइला उठाउनुभयो, त्यस बखत उहाँको बायाँ खुट्टाको औँलाको नङले ब्रह्माण्डको माथिल्लो भागमा प्वाल पार्यो। त्यस प्वालबाट ब्रह्माण्ड बाहिरको जलधारा भित्र प्रवेश गर्‍यो। त्यो जल भगवान्‌को चरणकमल धुँदा त्यहाँको केसर मिसिएकाले रातो भएको थियो। त्यस निर्मल धाराको स्पर्श मात्रले संसारको सबै पाप नष्ट हुन्छ, तैपनि ती गङ्गाजी स्वयं भने सधैँ निर्मल नै रहनुहुन्छ। धेरै समयपछि अर्थात् हजारौँ युग बितेपछि ती गङ्गाजी स्वर्गको शिरमा रहेको ध्रुवलोकमा ओर्लिनुभयो, जसलाई विद्वान्‌हरू 'विष्णुपद' पनि भन्दछन् ।। १ ।।
 
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादिः परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्‌भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ड्यविवशामीलित लोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलया भिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीरव्रत परीक्षित! त्यस ध्रुवलोकमा उत्तानपादका छोरा परम भागवत ध्रुवजी रहनुहुन्छ। उहाँले "यी हाम्रा कुलदेवताको चरणोदक हुन्" भन्ने भावले नित्य बढ्दो भक्तिपूर्वक आज पनि त्यस जललाई अत्यन्त आदरका साथ शिरमा धारण गर्नुहुन्छ। त्यस बेला भक्तिले गर्दा उहाँको हृदय गदगद हुन्छ, उत्कण्ठाले गर्दा आँखाबाट निर्मल आँसु बग्न थाल्छन् र शरीरमा रोमाञ्च हुन्छ ।। २ ।।
 
ततः सप्तऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपस आत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽnuपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आत्मपरायण सप्तर्षिहरूले गङ्गाको प्रभाव थाहा पाएर र "यही नै तपस्याको परम सिद्धि हो" भन्ने मानेर आज पनि आदरपूर्वक आफ्नो जटाजुुटमा त्यसै गरी धारण गर्दछन्, जसरी मुमुक्षुहरूले मुक्तिलाई आदर गर्दछन्। उनीहरू भगवान् वासुदेवको भक्ति अगाडि आत्मज्ञान वा मोक्षलाई पनि ठुलो ठान्दैनन् ।। ३ ।।
 
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुल देवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँबाट गङ्गाजी करोडौँ विमानले भरिएको देवयान मार्ग हुँदै ओर्लिएर चन्द्रमण्डललाई भिजाउँदै सुमेरु पर्वतको टाकुरामा रहेको ब्रह्मपुरीमा पुग्नुहुन्छ ।। ४ ।।
 
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुदिंशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सीता, अलकनन्दा, चक्षु र भद्रा नामले चार धारामा विभक्त भएर गङ्गाजी चारै दिशातिर बग्दै अन्तमा समुद्रमा मिल्नुहुन्छ ।। ५ ।।
 
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽधः प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तीमध्ये 'सीता' ब्रह्मपुरीबाट झरेर केसराचल आदि पर्वतका शिखरहरू हुँदै गन्धमादनको टाकुरामा झर्नुहुन्छ र भद्राश्व खण्डको भित्री भाग हुँदै पूर्वको क्षार समुद्रमा मिल्नुहुन्छ ।। ६ ।।
 
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभिचक्षुः प्रतीच्यां दिशिसरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै प्रकार 'चक्षु' माल्यवान् पर्वतको शिखरमा पुगेर त्यहाँबाट निरन्तर वेगका साथ केतुमाल खण्डमा बग्दै पश्चिमी क्षार समुद्रमा मिल्नुहुन्छ ।। ७ ।।
 
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्‌गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवतः शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'भद्रा' सुमेरु पर्वतको उत्तरतिर झर्नुहुन्छ र एक पर्वतबाट अर्को पर्वत हुँदै अन्तमा शृङ्गवान् शिखरबाट झरेर उत्तर कुरुदेश भई उत्तरतिरको समुद्रमा मिल्नुहुन्छ ।। ८ ।।
 
तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छतः पुंसः पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥
अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितरः शतशः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः 'अलकनन्दा' ब्रह्मपुरीबाट दक्षिणतिर झरेर अनेकौँ पर्वत शिखरहरू पार गर्दै हेमकूट पुग्नुहुन्छ। त्यहाँबाट तीव्र वेगका साथ हिमालयको शिखरलाई चिर्दै भारतवर्षमा आउनुहुन्छ र दक्षिणतिरको समुद्रमा मिल्नुहुन्छ। यसमा स्नान गर्ने व्यक्तिलाई पाइला-पाइलामा अश्वमेध तथा राजसूय यज्ञको फल प्राप्त हुन्छ। प्रत्येक खण्डमा सुमेरु आदि पर्वतबाट निस्किएका अरू पनि सयौँ नदीहरू बग्दछन् ।। ९, १० ।।
 
तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यी सबै खण्डहरूमध्ये भारतवर्ष नै कर्मभूमि हो। अरू आठ खण्डहरू त स्वर्गवासी पुरुषहरूका लागि स्वर्गभोगबाट बचेको पुण्य उपभोग गर्ने ठाउँ हुन्। त्यसैले तिनलाई पृथ्वीको स्वर्ग पनि भनिन्छ ।। ११ ।।
 
एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोद प्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भकलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसमः कालोवर्तते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका देवतुल्य मानिसहरूको आयु १० हजार वर्षको हुन्छ र उनीहरूमा १० हजार हात्तीको बल हुन्छ। उनीहरूको वज्र जस्तै सुदृढ शरीरमा शक्ति, यौवन र उल्लास हुने भएकाले लामो समयसम्म भोगविलास गर्दछन्। उनीहरूको आयु समाप्त हुन एक वर्ष बाँकी रहँदा मात्र स्त्रीले गर्भ धारण गर्दछिन्। त्यहाँ सधैँ त्रेतायुग जस्तै समय रहिरहन्छ ।। १२ ।।
 
यत्र ह देवपतयः स्वैः स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणाः सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलताविटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकानना श्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदैःसुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टयः स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ विभिन्न प्रकारका वृक्ष, लहरा र फूलहरूले सुशोभित बगैँचा, आश्रम र पर्वतका कन्दराहरू छन्। सुन्दर वनहरूमा ऋतु अनुसारका फलफूलले निहुरिएका हाँगाहरू हुन्छन्। स्वच्छ जलले भरिएका तलाउहरूमा कमल फुलिरहेका हुन्छन्, जहाँ राजहंस, सारस र चखेवा आदि पक्षीहरू मधुर स्वरमा बोल्दछन्। त्यहाँका देवताहरू आफ्ना सुन्दरी देवाङ्गनाहरूसँग जलक्रीडा र विविध विनोद गर्दै रमाउँदछन् र सेवकहरूले उनीहरूको आदर-सत्कार गर्दछन् ।। १३ ।।
 
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुषः पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि संनिधीयते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती नौ वटै खण्डहरूमा परम पुरुष भगवान् नारायण त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई अनुग्रह गर्नका लागि अहिले पनि विभिन्न मूर्तिहरूमा विराजमान हुनुहुन्छ ।। १४ ।।
 
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्याः शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यतः स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस इलावृत खण्डमा एकमात्र भगवान् शङ्कर नै पुरुष हुनुहुन्छ। पार्वतीको श्रापका कारण अरू कुनै पुरुष त्यहाँ प्रवेश गर्दैनन्, किनकि त्यहाँ प्रवेश गर्नासाथ ऊ स्त्री रूपमा परिणत हुन्छ। यस प्रसङ्गलाई नवौँ स्कन्धमा विस्तारमा भन्नेछु ।। १५ ।।
 
भवानीनाथैः स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सनिधाप्यैतदभिगणन् भव उपधावति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पार्वती र अनेकौँ स्त्रीहरूद्वारा सेवित भगवान् शङ्करले परमात्माको वासुदेव, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सङ्कर्षणमध्ये सङ्कर्षण नामको चौथो तामसी मूर्तिको चिन्तन गर्दै यस मन्त्रको जप र स्तुति गर्नुहुन्छ ।। १६ ।।
 
श्रीभगवानुवाच (महादेव उवाच) – 

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुण सङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्तायनम इति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शङ्कर भन्नुहुन्छ– जसबाट सबै गुणको प्रकाश हुन्छ तर उहाँ स्वयं अनन्त र अव्यक्त हुनुहुन्छ, ती ॐकारस्वरूप परम पुरुष भगवान्लाई नमस्कार छ ।। १७ ।।
 
भजे भजन्यारणपादपङ्कजं 

    भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । 

भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं 

    भवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भजनीय प्रभु! हजुरको चरणकमलले भक्तहरूको रक्षा गर्दछ र हजुर सम्पूर्ण ऐश्वर्यको परम आश्रय हुनुहुन्छ। भक्तहरूको अगाडि हजुर आफ्नो स्वरूप पूर्ण रूपमा प्रकट गरिदिनुहुन्छ र संसार-बन्धनबाट मुक्त गराउनुहुन्छ। हजुर सर्वेश्वर हुनुहुन्छ, म हजुरको भजन गर्दछु ।। १८ ।।
 
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि 

    र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । 

ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसां 

    कस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! हामीहरू क्रोधको वेगलाई जित्न सक्दैनौँ, त्यसैले हाम्रो दृष्टि पापले लिप्त हुन सक्छ। तर हजुर त संसारको नियमन गर्न निरन्तर साक्षी स्वरूपले सबै कुरा हेर्नुहुन्छ, तैपनि हजुरको दृष्टिमा माया वा चित्तवृत्तिको कुनै प्रभाव पर्दैन। यस्ता परमेश्वरलाई कुन चाहिँ मुमुक्षुले आदर नगर्ला र? ।। १९ ।।
 
असद्दृशो यः प्रतिभाति मायया 

    क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचनः । 

न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रिया 

    यत्पादयोः स्पर्शनधर्षितेन्द्रियाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः अज्ञानी मानिसको दृष्टिमा हजुर राता आँखा भएका मतवाला जस्तो देखिए तापनि त्यो माया मात्र हो। हजुरको चरण स्पर्शले चित्त चञ्चल हुनाले नाग-पत्नीहरू समेत लाजले गर्दा हजुरको पूजा गर्न असमर्थ हुन्छन् ।। २० ।।
 
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमं 

    त्रिभिर्विहीनं यमनन्तमॄषयः । 

न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितं 

    भूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरू हजुरलाई जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको कारण मान्दछन्, तर हजुर स्वयं यी विकारबाट रहित हुनुहुन्छ। हजुरले आफ्नो हजारौँ मस्तकमा यो भूमण्डललाई तोरीको गेडा जस्तै गरी राख्नुभएको छ, तर त्यो कहाँ छ भन्ने हजुरलाई आभास समेत हुँदैन ।। २१ ।।
 
यस्याद्य आसीद्‌ गुणविग्रहो महान् 

    विज्ञानधिष्ण्यो भगवानजः किल । 

यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसा 

    वैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन हजुरबाट उत्पन्न भएको म अहङ्कार स्वरूप आफ्नो त्रिगुणमय तेजले देवता, इन्द्रिय र भूतको रचना गर्दछु, ती ब्रह्माजी पनि हजुरकै महत्तत्व रूप प्रथम गुणमय स्वरूप हुन्। यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ ।। २२ ।।
 
एते वयं यस्य वशे महात्मनः 

स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः । 

महानहं वैकृततामसेन्द्रियाः 

सृजाम सर्वे यदनुगहादिदम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महात्मन्! महत्तत्व, अहङ्कार, देवता र इन्द्रियहरू डोरीमा बाँधिएका पक्षी झैँ हजुरको नियन्त्रणमा रहेर हजुरकै कृपाले जगत्को रचना गर्दछन् ।। २३ ।।
 
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणीं 

    मायां जनोऽयं गुणसर्गमोहितः । 

न वेद निस्तारणयोगमञ्जसा 

    तस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः गुणहरूको सृष्टिले मोहित भएका जीवहरूले हजुरले रचेको कर्म-बन्धनको मायालाई सजिलै बुझ्न र पार गर्न सक्दैनन्। यस जगत्को उत्पत्ति र प्रलय स्वरूप हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ ।। २४ ।।
 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 

पञ्चमस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवतको पञ्चम स्कन्धको १७औँ अध्यायमा गङ्गाजीको स्वर्गबाट पृथ्वीमा अवतरण र विभिन्न वर्षहरूमा (द्वीपका खण्डहरूमा) गरिने भगवान्‌को उपासनाको वर्णन गरिएको छ। कथाको आरम्भमा भगवान् वामनावतारले बलि राजाको यज्ञमा पाइला उठाउँदा कसरी ब्रह्माण्डको माथिल्लो भाग फुट्यो र त्यहाँबाट विष्णुपादोदक गङ्गाको धारा भित्र प्रवेश गर्‍यो भन्ने कुरा उल्लेख छ। यो निर्मल जल ध्रुवलोकमा ओर्लियो, जहाँ परम भक्त ध्रुवले यसलाई आफ्नो शिरमा धारण गर्नुहुन्छ। त्यसपछि सप्तर्षिहरूले यसको महिमा बुझेर आफ्नो जटामा सजाउनुहुन्छ। गङ्गाजी चन्द्रमण्डल हुँदै सुमेरु पर्वतको ब्रह्मपुरीमा आइपुग्नुहुन्छ र त्यहाँबाट सीता, अलकनन्दा, चक्षु र भद्रा नामका चार धारामा विभाजित भएर चारै दिशातिर बग्नुहुन्छ। अलकनन्दा धारा हिमालय चिर्दै भारतवर्षमा प्रवेश गर्छिन्, जहाँ स्नान गर्नाले अश्वमेध यज्ञको फल प्राप्त हुन्छ।

यस अध्यायले जम्बूद्वीपका नौ वटा खण्डहरूको विशेषता पनि बताउँछ। भारतवर्षलाई 'कर्मक्षेत्र' मानिएको छ भने बाँकी आठ खण्डहरूलाई 'भौम स्वर्ग' अर्थात् पुण्यको फल भोग्ने स्थान मानिएको छ। ती खण्डहरूमा मानिसहरूको आयु १० हजार वर्ष हुन्छ र उनीहरू सधैँ सुखी रहन्छन्। विशेष गरी इलावृत खण्डमा भगवान् शिवले सङ्कर्षण रूपको उपासना गर्नुहुन्छ। त्यहाँ पार्वतीको श्रापका कारण शिवजी बाहेक अरू पुरुषहरू प्रवेश गर्न सक्दैनन्। भगवान् नारायणले सबै खण्डहरूमा त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई अनुग्रह गर्नका लागि विभिन्न रूप धारण गर्नुभएको छ। अन्त्यमा, भगवान् शिवले सङ्कर्षण भगवान्‌को स्तुति गर्दै कसरी उहाँले हजारौँ मस्तकमा पृथ्वीलाई तोरीको गेडा झैँ धारण गर्नुभएको छ र कसरी उहाँ मायाभन्दा पर हुनुहुन्छ भन्ने कुराको वर्णन गरिएको छ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले गङ्गालाई केवल जलको धारा मात्र नभई 'भक्तियोग' को प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। भगवान्‌को चरणबाट निस्केको जल शिरमा धारण गर्नुले अहङ्कारको विसर्जन र समर्पणलाई बुझाउँछ। भारतवर्षलाई 'कर्मभूमि' भन्नुको अर्थ यहाँ मात्र मोक्षका लागि कर्म गर्न सकिन्छ, अन्यत्र त केवल भोग मात्र हुन्छ भन्ने हो। शिवजीको स्तुतिले के स्पष्ट पार्छ भने भगवान् सङ्कर्षण नै सम्पूर्ण अहंकार र सृष्टिको मूल आधार हुनुहुन्छ। सृष्टिको रचना र संहार ईश्वरको नियन्त्रणमा हुन्छ र जीव मायाको वशमा परेकाले यसबाट मुक्त हुन भगवद् कृपा नै अनिवार्य छ। यो अध्यायले सगुण भक्तिबाट निर्गुण तत्वतर्फ लाग्ने मार्ग प्रशस्त गर्दछ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑