श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – एकोन्त्रिंशोऽध्यायः
शुक
उवाच–
भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः ।
वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! शरद ऋतुको समयमा बेली, चमेली आदि सुगन्धित फूलहरू ढकमक्क फुलेर वातावरण सुगन्धमय बनेको थियो। भगवान् श्रीकृष्णले ती रातहरूलाई देखेर आफ्नो योगमायाको सहारा लिँदै रासक्रीडा गर्ने सङ्कल्प गर्नुभयो ।। १ ।।
तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं
प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः ।
स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्
प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले रासक्रीडाको सङ्कल्प गर्नेबित्तिकै चन्द्रदेव पूर्व दिशामा उदाउनुभयो। धेरै समयपछि आफ्नो प्रियतमलाई देख्दा प्रियसीको अनुहार प्रसन्न भएझैँ, चन्द्रमाले आफ्ना शीतलमय किरणरूपी हातले पूर्व दिशाको मुखमा लाली लेपन गर्दै विरहीहरूको सन्ताप मेटाउनुभयो ।। २ ।।
दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलं
रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् ।
वनं च तत्कोमलगोभिरञ्जितं
जगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः लक्ष्मीजीको मुखमण्डल झैँ कान्ति भएको, नवकुङ्कुम समान रातो र पूर्णमण्डल भएको चन्द्रमालाई देखेर तथा चन्द्रमाका कोमल किरणहरूले रङ्गिएको वनको दृश्य हेरेर भगवान् श्रीकृष्णले व्रजसुन्दरीहरूको मन हरण गर्ने गरी मधुर बाँसुरी बजाउनुभयो ।। ३ ।।
निशम्य गीतां तदनङ्गवर्धनं
व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः ।
आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः
स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रेमभावलाई जगाउने बाँसुरीको त्यो ध्वनि सुन्नेबित्तिकै गोपिकाहरूको मन श्रीकृष्णमा लीन भयो। उनीहरू एक–अर्कालाई थाहै नदिई अत्यन्त वेगका साथ श्रीकृष्ण भएको ठाउँतिर दौडिए। तीव्र गतिले दौडिएका कारण उनीहरूका कानका कुण्डलहरू हल्लिरहेका थिए ।। ४ ।।
दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः ।
पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई भेट्ने तीव्र उत्कण्ठाका कारण कोही गाई दुहुँदादुहुँदै दूध छोडेर हिँडे। कोही चुल्होमा दूध तताउँदा–तताउँदै त कोही पकाउँदै गरेको हलुवा (संयाव) नउतारी नै त्यत्तिकै छोडेर हिँडे ।। ५ ।।
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः ।
शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही खाना पस्किँदा–पस्किँदै, कोही आफ्ना बालकहरूलाई दूध खुवाउँदा–खुवाउँदै, कोही पतिको सेवा गर्दा–गर्दै त कोही भोजन गरिरहेकै अवस्थामा सबै कार्य अधुरै छोडेर आफ्नो प्रियतम श्रीकृष्णलाई भेट्न पुगे ।। ६ ।।
लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने ।
व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही शरीरमा लेपन गर्दागर्दै, कोही स्नान गर्दागर्दै त कोही आँखामा गाजल लगाउँदा–लगाउँदै श्रीकृष्णतिर दौडिए। हतारका कारण कतिपयले त लुगा र गहनाहरूसमेत उल्टोपाल्टो लगाएका थिए ।। ७ ।।
ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर्भ्रातृबन्धुभिः ।
गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णद्वारा मन हरण गरिएका ती गोपिकाहरूलाई उनीहरूका पति, पिता, दाजुभाइ र आफन्तहरूले रोक्ने प्रयास गरे तापनि उनीहरू फर्किएनन् ।। ८ ।।
अन्तर्गृहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः ।
कृष्णं तद्भाःवनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही गोपिकाहरू घरभित्रै थुनिएका कारण निस्कन पाएनन्। उनीहरूले आँखा चिम्लिएर श्रीकृष्णकै ध्यान गर्दै एकाग्र मनले उहाँको चिन्तन गर्न थाले ।। ९ ।।
दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ।
ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्याक्षीणमङ्गलाः ॥ १० ॥
तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गताः ।
जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! प्रियतम श्रीकृष्णको विरहको असह्य पीडाले उनीहरूका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भए। ध्यानमा श्रीकृष्णलाई आलिङ्गन गर्दा प्राप्त भएको परमानन्दले उनीहरूका पुण्यको फल पनि भोग गरिसकियो। श्रीकृष्णलाई परब्रह्म नभई जार (प्रेमी) भावले चिन्तन गरे तापनि उनीहरूका कर्म–बन्धनहरू तत्काल नष्ट भए र उनीहरूले त्यो त्रिगुणात्मक भौतिक शरीर त्याग गरे ।। १०–११ ।।
परीक्षिदुवाच–
कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने ।
गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे मुने ! गोपिकाहरूले त श्रीकृष्णलाई केवल आफ्नो प्रियतमका रूपमा मात्र जानेका थिए, परब्रह्मका रूपमा होइन। त्यसो भए प्राकृत गुणहरूमा आशक्त भएका उनीहरूले यो संसार–चक्रबाट कसरी मुक्ति पाए? ।। १२ ।।
शुक उवाच– उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! मैले तपाईंलाई पहिले नै भनिसकेको छु कि भगवान्सँग शत्रुता गर्ने शिशुपालले त मुक्ति पायो भने भगवान् श्रीकृष्णमा अनन्य प्रेम गर्ने गोपिकाहरूले मुक्ति पाउनुमा के आश्चर्य छ र? ।। १३ ।।
नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।
अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! ती अविनाशी, अप्रमेय, निर्गुण र गुणातीत परमात्मा मानिसहरूको कल्याणका लागि नै मनुष्यका रूपमा प्रकट हुनुभएको हो ।। १४ ।।
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च ।
नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः काम, क्रोध, भय, स्नेह, एकता वा मित्रता– जुनसुकै भावले भगवान् श्रीहरिमा मन लगाउनेहरूले पनि उहाँको तन्मयता (परम गति) प्राप्त गर्दछन् ।। १५ ।।
न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे ।
योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! नजन्मने, योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्णका विषयमा तपाईंले अचम्म मान्नु पर्दैन। उहाँकै शक्तिले त यो सम्पूर्ण जगत् मुक्त हुन्छ ।। १६ ।।
ता दृष्ट्वावन्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः ।
अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर आइरहेका ती व्रजसुन्दरीहरूलाई देखेर वक्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई मोहित पार्दै यसरी भन्नुभयो ।। १७ ।।
श्रीभगवानुवाच–
स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः ।
व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे सौभाग्यवती गोपिनीहरू ! तिमीहरूलाई स्वागत छ। तिमीहरूको के प्रिय कार्य गरूँ? व्रजमा सबैलाई सन्चै छ नि? तिमीहरू यस समय यहाँ आउनुको कारण के हो? ।। १८ ।।
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता ।
प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरीहरू ! यो रातको समय भयानक छ र हिंस्रक जीवहरू यताउता घुमिरहेका छन्। यहाँ स्त्रीहरू बस्नु उचित हुँदैन, त्यसैले तिमीहरू तत्काल व्रजमा फर्किएर जाऊ ।। १९ ।।
मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः ।
विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरूलाई नदेखेर तिम्रा आमाबुवा, पति, छोरा र दाजुभाइहरूले खोजिरहेका होलान्। उनीहरूलाई चिन्तित नतुल्याऊ ।। २० ।।
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । य
मुना अनिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥
तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः ।
क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पूर्णिमाको चन्द्रमाले रङ्गिएको र यमुनाको शीतल हावाले हल्लिरहेका पातहरूले शोभायमान यो वनको दृश्य त तिमीहरूले देखिहाल्यौ। त्यसैले हे पतिव्रता स्त्रीहरू ! अब ढिलो नगरी व्रजमा जाऊ। तिम्रा बालबच्चा र बाछाहरू रोइरहेका होलान्, उनीहरूलाई दूध खुवाऊ र गाई दुहुने काम गर ।। २१–२२ ।।
अथवा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः ।
आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अथवा यदि तिमीहरू मप्रतिको प्रेमले खिंचिएर यहाँ आएका हौ भने त्यो पनि स्वाभाविक नै हो, किनकि सबै प्राणीहरू ममाथि प्रेम गर्छन् र मलाई देखेर प्रसन्न हुन्छन् ।। २३ ।।
भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया ।
तद्बुन्धूनां च कल्याणः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कल्याणीहरू ! निष्कपट भावले पतिको सेवा गर्नु, आफन्तहरूको हित गर्नु र सन्तानको पालनपोषण गर्नु नै नारीहरूको परम धर्म हो ।। २४ ।।
दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा ।
पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः परलोकमा सुख चाहने स्त्रीले आफ्नो पति दुःशील, अभागी, वृद्ध, मूर्ख, रोगी वा निर्धन नै किन नहोस्, ऊ पतित (पापी) नभएसम्म उसलाई त्याग्नु हुँदैन ।। २५ ।।
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् ।
जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रियः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः कुलवती स्त्रीका लागि जारपतिसँगको सम्बन्ध स्वर्ग नदिने, अपयश दिने, सारहीन, कष्टदायक र डरलाग्दो हुन्छ। यो सर्वत्र निन्दनीय छ ।। २६ ।।
श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् ।
न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोपिनीहरू ! मेरो कथा श्रवण गर्नाले, मेरो दर्शन, ध्यान र कीर्तन गर्नाले मप्रति जस्तो अनुराग पैदा हुन्छ, त्यस्तो प्रेम मेरो नजिक बस्नाले मात्र हुँदैन। त्यसैले तिमीहरू आ–आफ्ना घर जाऊ ।। २७ ।।
शुक उवाच–
इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् ।
विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णको यस्तो अप्रिय कुरा सुनेर गोपिनीहरू दुःखी र व्याकुल भए। उनीहरूको सङ्कल्प टुटेको देखेर उनीहरू गहिरो चिन्तामा डुबे ।। २८ ।।
कृत्वा मुखान्यव शुचः श्वसनेन शुष्यद्–
अस्रैरुपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि
तस्थुर्मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले मुख तल झुकाए। विरहको तातो सासले उनीहरूका बिम्बफल जस्ता राता ओठहरू सुक्न लागे। उनीहरू खुट्टाको औँलाले भुइँ कोट्याउन थाले। गाजल मिसिएको आँसुले स्तनमा लेपन गरिएको कुङ्कुम पखालिँदै थियो। उनीहरू ठूलो दुःखको भारले थिचिएर चुपचाप उभिइरहे ।। २९ ।।
प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं
कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः ।
नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्–
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णका लागि सबै सांसारिक कामना त्याग गरेका ती गोपिनीहरूलाई आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णले अप्रिय कुरा गरेझैँ लाग्यो। उनीहरूले रुँदा–रुँदै सुन्निएका आँखा पुछे र क्रोधमिश्रित गद्गद स्वरमा श्रीकृष्णलाई यसरी भन्न थाले ।। ३० ।।
गोप्य ऊचुः–
मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं
सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् ।
भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान्
देवो यथाऽऽदिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले भने– हे सर्वव्यापी विभो ! हजुरले हामीसँग यस्तो कठोर वचन बोल्नु उचित छैन। सबै विषय–भोग त्यागेर हजुरको चरणकमलमा आएका हामी भक्तहरूलाई त्यसरी नै स्वीकार गर्नुहोस्, जसरी आदिपुरुष नारायणले मुमुक्षुहरूलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। हे हठी कृष्ण ! हामीलाई नत्याग्नुहोस् ।। ३१ ।।
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग
स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् ।
अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे
प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्यारा श्रीकृष्ण ! पति, सन्तान र आफन्तको सेवा गर्नु नै नारीको स्वधर्म हो भनी हजुरले जुन उपदेश दिनुभयो, त्यो सत्य हो। तर हजुर नै सम्पूर्ण प्राणीका प्रियतम, बन्धु र आत्मा हुनुहुन्छ। त्यसैले धर्मको वास्तविक लक्ष्य नै हजुर हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन्
नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् ।
तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या
आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानी पुरुषहरू आफ्नै आत्मा र नित्य प्रिय हजुरमा नै प्रेम गर्दछन्। दुःख दिने खालका पति र छोराछोरीबाट के लाभ छ र? हे परमेश्वर ! हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस्। हे कमलनयन ! लामो समयदेखि हजुरप्रति राखेको हाम्रो यो आशालाई निराश नतुल्याउनुहोस् ।। ३३ ।।
चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु
यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये ।
पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद्
यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हाम्रो चित्त र हातहरू घरका काममा लागेका थिए, तर हजुरले त्यसलाई सजिलै चोर्नुभयो। अब हाम्रा खुट्टाहरू हजुरको चरणकमलबाट एक पाइला पनि सर्न मान्दैनन्। यस्तो अवस्थामा हामी कसरी व्रजमा फर्केर जाने र त्यहाँ गएर पनि के गर्ने? ।। ३४ ।।
सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण
हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ।
नो चेद् वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा
ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रियतम ! हजुरको मुस्कान, हेराई र बाँसुरीको धुनले हाम्रो हृदयमा जुन कामाग्नि प्रज्वलित भएको छ, त्यसलाई हजुरको अधरामृत (ओठको अमृत) द्वारा शान्त पारिदिनुहोस्। नत्र हामी विरहाग्निमा यो शरीर डढाएर ध्यानको माध्यमबाट हजुरको चरणलाई प्राप्त गर्नेछौँ ।। ३५ ।।
यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया
दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य ।
अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग
स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन ! वनबासीहरूलाई प्रेम गर्नुहुने हजुरको जुन चरणकमललाई लक्ष्मीजीले सधैँ सेवा गर्नुहुन्छ, त्यसलाई जबदेखि हामीले स्पर्श गर्यौँ, तबदेखि हामी अरू कसैको सामु उभिइरहन पनि असमर्थ भएका छौँ ।। ३६ ।।
श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या
लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् ।
यस्याः स्ववीक्षण कृतेऽन्यसुरप्रयास–
नेपाली भावानुवादः जसको एक नजरका लागि ठूला–ठूला देवताहरू तपस्या गर्दछन्, ती लक्ष्मीजीले हजुरको वक्षस्थलमा स्थान पाउँदा पाउँदै पनि हजुरको चरणको धुलो पाउनका लागि तुलसीसँगै प्रतिस्पर्धा गर्नुहुन्छ। हामी पनि त्यही चरणकमलको धुलो पाउन शरणमा आएका हौँ ।। ३७ ।।
तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिममूलं प्राप्ता
विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः ।
त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम–
नेपाली भावानुवादः हे दुःखनाशक श्रीकृष्ण ! हामी हाम्रा घर–वास त्यागेर हजुरको उपासनाको आशामा हजुरको चरणमा आएका छौँ। हे पुरुषभूषण ! हजुरको सुन्दर मुस्कान र हेराईले उत्पन्न भएको तीव्र तापले जलेका हामीहरूलाई हजुरको दासीका रूपमा स्वीकार गर्नुहोस् ।। ३८ ।।
वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री–
दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः
श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको घुम्रिएको कपालले घेरिएको मुखमण्डल, कुण्डलको चमकले झल्किएका गालाहरू, अधरामृत, हँसिलो हेराई, अभय दिने बलिया हातहरू र लक्ष्मीको निवासस्थल भएको वक्षस्थल देखेर हामी हजुरका दासी बनेका छौँ ।। ३९ ।।
का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन
सम्मोहिताऽऽर्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् ।
त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं
यद् गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको यो बाँसुरीको मधुर ध्वनिले मोहित भएर तीनै लोकमा कुन चाहिँ यस्ती स्त्री होली, जो आफ्नो मर्यादाबाट विचलित नहोस्? हजुरको यो रूप देखेर त गाई, चराचुरुङ्गी, रुख र मृगहरू पनि हर्षले पुलकित हुन्छन् ।। ४१ ।।
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो
देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता ।
तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो
तप्तस्तनेषु च शिरस्सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आदिपुरुष नारायणले देवलोकको रक्षा गर्नुहुन्छ, त्यसरी नै हजुर व्रजमण्डलको भय र दुःख हटाउन प्रकट हुनुभएको हो। हे दीनबन्धु ! विरहाग्निले जलिरहेका हामी दासीहरूको शिर र छातीमा हजुरको शीतल करकमल राखिदिनुहोस् ।। ४१ ।।
शुक उवाच–
इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः ।
प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! गोपिनीहरूको यस्तो करुण पुकार सुनेर योगेश्वरेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुभयो। आफैँमा सन्तुष्ट (आत्माराम) भए तापनि दयापूर्वक उहाँले गोपिनीहरूलाई आनन्द प्रदान गर्दै रमण गर्न थाल्नुभयो ।। ४२ ।।
ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः
प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः ।
उदारहासद्विजकुन्ददीधिति–
नेपाली भावानुवादः प्रियतमको दर्शनले प्रफुल्लित अनुहार भएका ती गोपिनीहरूका साथमा अच्युत भगवान् श्रीकृष्ण सुशोभित हुनुभयो। हाँस्दा कुन्दको फूल झैँ चम्किने दाँतहरूका कारण उहाँ ताराहरूको बीचमा रहेको चन्द्रमा झैँ सुन्दर देखिनुहुन्थ्यो ।। ४३ ।।
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथपः ।
मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः वैजयन्ती माला धारण गर्नुभएका ती गोपिनीहरूका स्वामी श्रीकृष्णले उनीहरूका साथमा गीत गाउँदै वनलाई सुशोभित बनाएर सयर गर्न थाल्नुभयो ।। ४४ ।।
नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् ।
रेमे तत्तरलानन्दकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण ती गोपिनीहरूसँगै यमुनाजीको किनारमा रहेको चिसो र हिउँ जस्तै सेतो बालुवामा पुग्नुभयो। जहाँ कमलको सुगन्ध बोकेको शीतल हावा बगिरहेको थियो, त्यहाँ उहाँले उनीहरूसँग क्रीडा गर्नुभयो ।। ४५ ।।
बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु–
क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा–
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णले अङ्गालो हाल्ने, हात समात्ने, ठट्टा गर्ने र विविध लीलाहरूमार्फत व्रजसुन्दरीहरूको कामभावनालाई जागृत गराउँदै उनीहरूलाई परमानन्द प्रदान गर्नुभयो ।। ४६ ।।
एवं भगवतः कृष्णाल्लब्धमाना महात्मनः ।
आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी साक्षात् भगवान् श्रीकृष्णबाट अत्यधिक सम्मान पाएपछि ती गोपिनीहरूमा केही घमण्ड उत्पन्न भयो। उनीहरूले आफूलाई संसारका सबै नारीहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ ठान्न थाले ।। ४७ ।।
तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः ।
प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको त्यो सौभाग्यको गर्व र मान (घमण्ड) देखेर त्यसलाई शान्त पार्न र उनीहरूमाथि कृपा गर्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण त्यहीँबाट अचानक अन्तर्धान हुनुभयो ।। ४८ ।।
भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः ।
वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! शरद ऋतुको समयमा बेली, चमेली आदि सुगन्धित फूलहरू ढकमक्क फुलेर वातावरण सुगन्धमय बनेको थियो। भगवान् श्रीकृष्णले ती रातहरूलाई देखेर आफ्नो योगमायाको सहारा लिँदै रासक्रीडा गर्ने सङ्कल्प गर्नुभयो ।। १ ।।
तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं
प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः ।
स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्
प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले रासक्रीडाको सङ्कल्प गर्नेबित्तिकै चन्द्रदेव पूर्व दिशामा उदाउनुभयो। धेरै समयपछि आफ्नो प्रियतमलाई देख्दा प्रियसीको अनुहार प्रसन्न भएझैँ, चन्द्रमाले आफ्ना शीतलमय किरणरूपी हातले पूर्व दिशाको मुखमा लाली लेपन गर्दै विरहीहरूको सन्ताप मेटाउनुभयो ।। २ ।।
दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलं
रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् ।
वनं च तत्कोमलगोभिरञ्जितं
जगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः लक्ष्मीजीको मुखमण्डल झैँ कान्ति भएको, नवकुङ्कुम समान रातो र पूर्णमण्डल भएको चन्द्रमालाई देखेर तथा चन्द्रमाका कोमल किरणहरूले रङ्गिएको वनको दृश्य हेरेर भगवान् श्रीकृष्णले व्रजसुन्दरीहरूको मन हरण गर्ने गरी मधुर बाँसुरी बजाउनुभयो ।। ३ ।।
निशम्य गीतां तदनङ्गवर्धनं
व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः ।
आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः
स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रेमभावलाई जगाउने बाँसुरीको त्यो ध्वनि सुन्नेबित्तिकै गोपिकाहरूको मन श्रीकृष्णमा लीन भयो। उनीहरू एक–अर्कालाई थाहै नदिई अत्यन्त वेगका साथ श्रीकृष्ण भएको ठाउँतिर दौडिए। तीव्र गतिले दौडिएका कारण उनीहरूका कानका कुण्डलहरू हल्लिरहेका थिए ।। ४ ।।
दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः ।
पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई भेट्ने तीव्र उत्कण्ठाका कारण कोही गाई दुहुँदादुहुँदै दूध छोडेर हिँडे। कोही चुल्होमा दूध तताउँदा–तताउँदै त कोही पकाउँदै गरेको हलुवा (संयाव) नउतारी नै त्यत्तिकै छोडेर हिँडे ।। ५ ।।
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः ।
शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही खाना पस्किँदा–पस्किँदै, कोही आफ्ना बालकहरूलाई दूध खुवाउँदा–खुवाउँदै, कोही पतिको सेवा गर्दा–गर्दै त कोही भोजन गरिरहेकै अवस्थामा सबै कार्य अधुरै छोडेर आफ्नो प्रियतम श्रीकृष्णलाई भेट्न पुगे ।। ६ ।।
लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने ।
व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही शरीरमा लेपन गर्दागर्दै, कोही स्नान गर्दागर्दै त कोही आँखामा गाजल लगाउँदा–लगाउँदै श्रीकृष्णतिर दौडिए। हतारका कारण कतिपयले त लुगा र गहनाहरूसमेत उल्टोपाल्टो लगाएका थिए ।। ७ ।।
ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर्भ्रातृबन्धुभिः ।
गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णद्वारा मन हरण गरिएका ती गोपिकाहरूलाई उनीहरूका पति, पिता, दाजुभाइ र आफन्तहरूले रोक्ने प्रयास गरे तापनि उनीहरू फर्किएनन् ।। ८ ।।
अन्तर्गृहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः ।
कृष्णं तद्भाःवनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही गोपिकाहरू घरभित्रै थुनिएका कारण निस्कन पाएनन्। उनीहरूले आँखा चिम्लिएर श्रीकृष्णकै ध्यान गर्दै एकाग्र मनले उहाँको चिन्तन गर्न थाले ।। ९ ।।
दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ।
ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्याक्षीणमङ्गलाः ॥ १० ॥
तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गताः ।
जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! प्रियतम श्रीकृष्णको विरहको असह्य पीडाले उनीहरूका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भए। ध्यानमा श्रीकृष्णलाई आलिङ्गन गर्दा प्राप्त भएको परमानन्दले उनीहरूका पुण्यको फल पनि भोग गरिसकियो। श्रीकृष्णलाई परब्रह्म नभई जार (प्रेमी) भावले चिन्तन गरे तापनि उनीहरूका कर्म–बन्धनहरू तत्काल नष्ट भए र उनीहरूले त्यो त्रिगुणात्मक भौतिक शरीर त्याग गरे ।। १०–११ ।।
परीक्षिदुवाच–
कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने ।
गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे मुने ! गोपिकाहरूले त श्रीकृष्णलाई केवल आफ्नो प्रियतमका रूपमा मात्र जानेका थिए, परब्रह्मका रूपमा होइन। त्यसो भए प्राकृत गुणहरूमा आशक्त भएका उनीहरूले यो संसार–चक्रबाट कसरी मुक्ति पाए? ।। १२ ।।
शुक उवाच– उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! मैले तपाईंलाई पहिले नै भनिसकेको छु कि भगवान्सँग शत्रुता गर्ने शिशुपालले त मुक्ति पायो भने भगवान् श्रीकृष्णमा अनन्य प्रेम गर्ने गोपिकाहरूले मुक्ति पाउनुमा के आश्चर्य छ र? ।। १३ ।।
नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।
अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! ती अविनाशी, अप्रमेय, निर्गुण र गुणातीत परमात्मा मानिसहरूको कल्याणका लागि नै मनुष्यका रूपमा प्रकट हुनुभएको हो ।। १४ ।।
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च ।
नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः काम, क्रोध, भय, स्नेह, एकता वा मित्रता– जुनसुकै भावले भगवान् श्रीहरिमा मन लगाउनेहरूले पनि उहाँको तन्मयता (परम गति) प्राप्त गर्दछन् ।। १५ ।।
न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे ।
योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! नजन्मने, योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्णका विषयमा तपाईंले अचम्म मान्नु पर्दैन। उहाँकै शक्तिले त यो सम्पूर्ण जगत् मुक्त हुन्छ ।। १६ ।।
ता दृष्ट्वावन्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः ।
अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर आइरहेका ती व्रजसुन्दरीहरूलाई देखेर वक्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई मोहित पार्दै यसरी भन्नुभयो ।। १७ ।।
श्रीभगवानुवाच–
स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः ।
व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे सौभाग्यवती गोपिनीहरू ! तिमीहरूलाई स्वागत छ। तिमीहरूको के प्रिय कार्य गरूँ? व्रजमा सबैलाई सन्चै छ नि? तिमीहरू यस समय यहाँ आउनुको कारण के हो? ।। १८ ।।
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता ।
प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरीहरू ! यो रातको समय भयानक छ र हिंस्रक जीवहरू यताउता घुमिरहेका छन्। यहाँ स्त्रीहरू बस्नु उचित हुँदैन, त्यसैले तिमीहरू तत्काल व्रजमा फर्किएर जाऊ ।। १९ ।।
मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः ।
विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरूलाई नदेखेर तिम्रा आमाबुवा, पति, छोरा र दाजुभाइहरूले खोजिरहेका होलान्। उनीहरूलाई चिन्तित नतुल्याऊ ।। २० ।।
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । य
मुना अनिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥
तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः ।
क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पूर्णिमाको चन्द्रमाले रङ्गिएको र यमुनाको शीतल हावाले हल्लिरहेका पातहरूले शोभायमान यो वनको दृश्य त तिमीहरूले देखिहाल्यौ। त्यसैले हे पतिव्रता स्त्रीहरू ! अब ढिलो नगरी व्रजमा जाऊ। तिम्रा बालबच्चा र बाछाहरू रोइरहेका होलान्, उनीहरूलाई दूध खुवाऊ र गाई दुहुने काम गर ।। २१–२२ ।।
अथवा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः ।
आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अथवा यदि तिमीहरू मप्रतिको प्रेमले खिंचिएर यहाँ आएका हौ भने त्यो पनि स्वाभाविक नै हो, किनकि सबै प्राणीहरू ममाथि प्रेम गर्छन् र मलाई देखेर प्रसन्न हुन्छन् ।। २३ ।।
भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया ।
तद्बुन्धूनां च कल्याणः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कल्याणीहरू ! निष्कपट भावले पतिको सेवा गर्नु, आफन्तहरूको हित गर्नु र सन्तानको पालनपोषण गर्नु नै नारीहरूको परम धर्म हो ।। २४ ।।
दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा ।
पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः परलोकमा सुख चाहने स्त्रीले आफ्नो पति दुःशील, अभागी, वृद्ध, मूर्ख, रोगी वा निर्धन नै किन नहोस्, ऊ पतित (पापी) नभएसम्म उसलाई त्याग्नु हुँदैन ।। २५ ।।
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् ।
जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रियः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः कुलवती स्त्रीका लागि जारपतिसँगको सम्बन्ध स्वर्ग नदिने, अपयश दिने, सारहीन, कष्टदायक र डरलाग्दो हुन्छ। यो सर्वत्र निन्दनीय छ ।। २६ ।।
श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् ।
न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोपिनीहरू ! मेरो कथा श्रवण गर्नाले, मेरो दर्शन, ध्यान र कीर्तन गर्नाले मप्रति जस्तो अनुराग पैदा हुन्छ, त्यस्तो प्रेम मेरो नजिक बस्नाले मात्र हुँदैन। त्यसैले तिमीहरू आ–आफ्ना घर जाऊ ।। २७ ।।
शुक उवाच–
इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् ।
विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णको यस्तो अप्रिय कुरा सुनेर गोपिनीहरू दुःखी र व्याकुल भए। उनीहरूको सङ्कल्प टुटेको देखेर उनीहरू गहिरो चिन्तामा डुबे ।। २८ ।।
कृत्वा मुखान्यव शुचः श्वसनेन शुष्यद्–
अस्रैरुपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि
तस्थुर्मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले मुख तल झुकाए। विरहको तातो सासले उनीहरूका बिम्बफल जस्ता राता ओठहरू सुक्न लागे। उनीहरू खुट्टाको औँलाले भुइँ कोट्याउन थाले। गाजल मिसिएको आँसुले स्तनमा लेपन गरिएको कुङ्कुम पखालिँदै थियो। उनीहरू ठूलो दुःखको भारले थिचिएर चुपचाप उभिइरहे ।। २९ ।।
प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं
कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः ।
नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्–
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णका लागि सबै सांसारिक कामना त्याग गरेका ती गोपिनीहरूलाई आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णले अप्रिय कुरा गरेझैँ लाग्यो। उनीहरूले रुँदा–रुँदै सुन्निएका आँखा पुछे र क्रोधमिश्रित गद्गद स्वरमा श्रीकृष्णलाई यसरी भन्न थाले ।। ३० ।।
गोप्य ऊचुः–
मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं
सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् ।
भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान्
देवो यथाऽऽदिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले भने– हे सर्वव्यापी विभो ! हजुरले हामीसँग यस्तो कठोर वचन बोल्नु उचित छैन। सबै विषय–भोग त्यागेर हजुरको चरणकमलमा आएका हामी भक्तहरूलाई त्यसरी नै स्वीकार गर्नुहोस्, जसरी आदिपुरुष नारायणले मुमुक्षुहरूलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। हे हठी कृष्ण ! हामीलाई नत्याग्नुहोस् ।। ३१ ।।
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग
स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् ।
अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे
प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्यारा श्रीकृष्ण ! पति, सन्तान र आफन्तको सेवा गर्नु नै नारीको स्वधर्म हो भनी हजुरले जुन उपदेश दिनुभयो, त्यो सत्य हो। तर हजुर नै सम्पूर्ण प्राणीका प्रियतम, बन्धु र आत्मा हुनुहुन्छ। त्यसैले धर्मको वास्तविक लक्ष्य नै हजुर हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन्
नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् ।
तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या
आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानी पुरुषहरू आफ्नै आत्मा र नित्य प्रिय हजुरमा नै प्रेम गर्दछन्। दुःख दिने खालका पति र छोराछोरीबाट के लाभ छ र? हे परमेश्वर ! हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस्। हे कमलनयन ! लामो समयदेखि हजुरप्रति राखेको हाम्रो यो आशालाई निराश नतुल्याउनुहोस् ।। ३३ ।।
चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु
यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये ।
पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद्
यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हाम्रो चित्त र हातहरू घरका काममा लागेका थिए, तर हजुरले त्यसलाई सजिलै चोर्नुभयो। अब हाम्रा खुट्टाहरू हजुरको चरणकमलबाट एक पाइला पनि सर्न मान्दैनन्। यस्तो अवस्थामा हामी कसरी व्रजमा फर्केर जाने र त्यहाँ गएर पनि के गर्ने? ।। ३४ ।।
सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण
हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ।
नो चेद् वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा
ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रियतम ! हजुरको मुस्कान, हेराई र बाँसुरीको धुनले हाम्रो हृदयमा जुन कामाग्नि प्रज्वलित भएको छ, त्यसलाई हजुरको अधरामृत (ओठको अमृत) द्वारा शान्त पारिदिनुहोस्। नत्र हामी विरहाग्निमा यो शरीर डढाएर ध्यानको माध्यमबाट हजुरको चरणलाई प्राप्त गर्नेछौँ ।। ३५ ।।
यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया
दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य ।
अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग
स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन ! वनबासीहरूलाई प्रेम गर्नुहुने हजुरको जुन चरणकमललाई लक्ष्मीजीले सधैँ सेवा गर्नुहुन्छ, त्यसलाई जबदेखि हामीले स्पर्श गर्यौँ, तबदेखि हामी अरू कसैको सामु उभिइरहन पनि असमर्थ भएका छौँ ।। ३६ ।।
श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या
लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् ।
यस्याः स्ववीक्षण कृतेऽन्यसुरप्रयास–
नेपाली भावानुवादः जसको एक नजरका लागि ठूला–ठूला देवताहरू तपस्या गर्दछन्, ती लक्ष्मीजीले हजुरको वक्षस्थलमा स्थान पाउँदा पाउँदै पनि हजुरको चरणको धुलो पाउनका लागि तुलसीसँगै प्रतिस्पर्धा गर्नुहुन्छ। हामी पनि त्यही चरणकमलको धुलो पाउन शरणमा आएका हौँ ।। ३७ ।।
तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिममूलं प्राप्ता
विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः ।
त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम–
नेपाली भावानुवादः हे दुःखनाशक श्रीकृष्ण ! हामी हाम्रा घर–वास त्यागेर हजुरको उपासनाको आशामा हजुरको चरणमा आएका छौँ। हे पुरुषभूषण ! हजुरको सुन्दर मुस्कान र हेराईले उत्पन्न भएको तीव्र तापले जलेका हामीहरूलाई हजुरको दासीका रूपमा स्वीकार गर्नुहोस् ।। ३८ ।।
वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री–
दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः
श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको घुम्रिएको कपालले घेरिएको मुखमण्डल, कुण्डलको चमकले झल्किएका गालाहरू, अधरामृत, हँसिलो हेराई, अभय दिने बलिया हातहरू र लक्ष्मीको निवासस्थल भएको वक्षस्थल देखेर हामी हजुरका दासी बनेका छौँ ।। ३९ ।।
का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन
सम्मोहिताऽऽर्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् ।
त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं
यद् गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको यो बाँसुरीको मधुर ध्वनिले मोहित भएर तीनै लोकमा कुन चाहिँ यस्ती स्त्री होली, जो आफ्नो मर्यादाबाट विचलित नहोस्? हजुरको यो रूप देखेर त गाई, चराचुरुङ्गी, रुख र मृगहरू पनि हर्षले पुलकित हुन्छन् ।। ४१ ।।
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो
देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता ।
तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो
तप्तस्तनेषु च शिरस्सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आदिपुरुष नारायणले देवलोकको रक्षा गर्नुहुन्छ, त्यसरी नै हजुर व्रजमण्डलको भय र दुःख हटाउन प्रकट हुनुभएको हो। हे दीनबन्धु ! विरहाग्निले जलिरहेका हामी दासीहरूको शिर र छातीमा हजुरको शीतल करकमल राखिदिनुहोस् ।। ४१ ।।
शुक उवाच–
इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः ।
प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! गोपिनीहरूको यस्तो करुण पुकार सुनेर योगेश्वरेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुभयो। आफैँमा सन्तुष्ट (आत्माराम) भए तापनि दयापूर्वक उहाँले गोपिनीहरूलाई आनन्द प्रदान गर्दै रमण गर्न थाल्नुभयो ।। ४२ ।।
ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः
प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः ।
उदारहासद्विजकुन्ददीधिति–
नेपाली भावानुवादः प्रियतमको दर्शनले प्रफुल्लित अनुहार भएका ती गोपिनीहरूका साथमा अच्युत भगवान् श्रीकृष्ण सुशोभित हुनुभयो। हाँस्दा कुन्दको फूल झैँ चम्किने दाँतहरूका कारण उहाँ ताराहरूको बीचमा रहेको चन्द्रमा झैँ सुन्दर देखिनुहुन्थ्यो ।। ४३ ।।
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथपः ।
मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः वैजयन्ती माला धारण गर्नुभएका ती गोपिनीहरूका स्वामी श्रीकृष्णले उनीहरूका साथमा गीत गाउँदै वनलाई सुशोभित बनाएर सयर गर्न थाल्नुभयो ।। ४४ ।।
नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् ।
रेमे तत्तरलानन्दकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण ती गोपिनीहरूसँगै यमुनाजीको किनारमा रहेको चिसो र हिउँ जस्तै सेतो बालुवामा पुग्नुभयो। जहाँ कमलको सुगन्ध बोकेको शीतल हावा बगिरहेको थियो, त्यहाँ उहाँले उनीहरूसँग क्रीडा गर्नुभयो ।। ४५ ।।
बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु–
क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा–
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णले अङ्गालो हाल्ने, हात समात्ने, ठट्टा गर्ने र विविध लीलाहरूमार्फत व्रजसुन्दरीहरूको कामभावनालाई जागृत गराउँदै उनीहरूलाई परमानन्द प्रदान गर्नुभयो ।। ४६ ।।
एवं भगवतः कृष्णाल्लब्धमाना महात्मनः ।
आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी साक्षात् भगवान् श्रीकृष्णबाट अत्यधिक सम्मान पाएपछि ती गोपिनीहरूमा केही घमण्ड उत्पन्न भयो। उनीहरूले आफूलाई संसारका सबै नारीहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ ठान्न थाले ।। ४७ ।।
तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः ।
प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको त्यो सौभाग्यको गर्व र मान (घमण्ड) देखेर त्यसलाई शान्त पार्न र उनीहरूमाथि कृपा गर्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण त्यहीँबाट अचानक अन्तर्धान हुनुभयो ।। ४८ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
एकोन्त्रिंशोऽध्यायः ।। २९ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस २९ औँ अध्यायलाई 'रासपञ्चाध्यायी' को पहिलो अध्याय मानिन्छ। यसमा शरद ऋतुको पूर्णिमाको रातमा भगवान् श्रीकृष्णले गर्नुभएको महारासको दिव्य आरम्भ वर्णन गरिएको छ। कथाको सुरुमा भगवान् श्रीकृष्णले शरद ऋतुको मनोहर प्रकृति देखेर र आफ्नो योगमायाको आश्रय लिएर गोपिनीहरूसँग विहार गर्ने सङ्कल्प गर्नुहुन्छ। उहाँले आफ्नो वेणुवादन (बाँसुरीको धुन) द्वारा गोपिनीहरूलाई आमन्त्रण गर्नुहुन्छ। बाँसुरीको त्यो अलौकिक धुन सुन्नेबित्तिकै व्रजका समस्त गोपिनीहरू आफ्नो घरधन्दा, पति, सन्तान र लोकलाज सबै त्यागेर श्रीकृष्ण भएको ठाउँतिर दौडिन्छन्। उनीहरूको यो त्याग र एकाग्रता भक्ति मार्गको सर्वोच्च अवस्था हो। श्रीकृष्णले सुरुमा उनीहरूलाई पतिव्रता धर्मको उपदेश दिँदै घर फर्कन आग्रह गर्नुहुन्छ र रातको समयमा वनमा बस्नु उचित नभएको बताउनुहुन्छ। यो उनीहरूको भक्तिको परीक्षा थियो। गोपिनीहरूले अत्यन्तै भावुक र तर्कपूर्ण शैलीमा श्रीकृष्ण नै सबैका आत्मा र वास्तविक पति भएको बताउँदै हजुरलाई छोडेर कतै नजाने जिद्दी गर्छन्। उनीहरूको अनन्य प्रेम देखेर भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ र यमुनाको किनारमा उनीहरूसँग दिव्य रासलीला सुरु गर्नुहुन्छ। भगवान्को सामीप्य पाएपछि गोपिनीहरूमा आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्ने केही अहङ्कार (सौभाग्य–मद) जागृत हुन्छ। भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना भक्तहरूको हृदयमा अहङ्कार रहिरहेको मन पराउनुहुन्न। त्यसैले, उनीहरूको त्यो घमण्डलाई नष्ट गर्न र उनीहरूको बिरह भावलाई अझ सघन बनाउनका लागि भगवान् त्यहीँबाट अचानक लुक्नुहुन्छ वा अन्तर्धान हुनुहुन्छ। यसरी यो अध्यायले भक्तिको उत्कर्ष, भगवान् र जीवको मिलन र अहङ्कारले गर्दा हुने विछोडलाई सुन्दर ढङ्गले चित्रण गरेको छ। यो कथा केवल एक लौकिक प्रेमकथा नभएर जीव र परमात्माको मिलनको एक आध्यात्मिक उत्सव हो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र रहस्यमय छ। रासलीला कुनै प्राकृत कामवासनाको खेल नभएर जीव (आत्मा) र परमात्मा (श्रीकृष्ण) बीचको मिलनको प्रक्रिया हो। गोपिनीहरूले आफ्नो घर, परिवार र शरीरको मोह त्याग्नु भनेको 'अहम्' र 'मम' (म र मेरो) को बन्धनबाट मुक्त हुनु हो। श्रीकृष्णले दिएको पतिव्रता धर्मको उपदेशले लौकिक मर्यादाको सङ्केत गर्छ भने गोपिनीहरूको उत्तरले 'आत्मा' को वास्तविक धर्म परमात्माको सेवा नै हो भन्ने कुरा पुष्टि गर्छ। दार्शनिक रूपमा, श्रीकृष्ण 'आत्माराम' हुनुहुन्छ, जसलाई बाह्य कुनै वस्तुको आवश्यकता छैन, तैपनि उहाँ भक्तहरूको प्रसन्नताका लागि साकार रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ। गोपिनीहरूमा घमण्ड देखिनेबित्तिकै भगवान् अन्तर्धान हुनुको दार्शनिक अर्थ यो हो कि जबसम्म जीवमा 'म कोही हुँ' भन्ने अहङ्कार रहन्छ, तबसम्म उसले परमात्माको पूर्ण साक्षात्कार गर्न सक्दैन। विरहको अग्निमा जलेर मात्र अहङ्कार शुद्ध हुन्छ र जीव पुनः परमात्मासँग एकाकार हुन योग्य बन्छ। त्यसैले, रासलीला शुद्ध प्रेम र अद्वैत अनुभूतिको एक आध्यात्मिक प्रतीक हो।
No comments:
Post a Comment