श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - सप्तमोऽध्यायः
नारद
उवाच –
एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतोऽसुरः ।
उवाच स्मयमानस्तान् स्मरन् मदनुभाषितम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी दैत्य बालकहरूले प्रश्न गरेपछि भगवान्का परम भक्त प्रह्लादले मेरो (नारदको) उपदेश स्मरण गर्दै र केही मुस्कुराउँदै उनीहरूलाई भन्नुभयो ।।१।।
प्रह्राद उवाच –
पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् ।
युद्धोद्यमं परं चक्रुः विर्विबुधा दानवान्प्रति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भन्नुभयो– हाम्रा पिता हिरण्यकशिपु तपस्याका निम्ति मन्दराचल पर्वततर्फ जानुभएपछि इन्द्रादि देवताहरूले दैत्यहरूविरुद्ध युद्धको ठुलो तयारी गरे ।।२।।
पिपीलिकैरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः ।
पापेन पापोऽभक्षीति वदन्तो वासवादयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कमिलाहरूले सर्पलाई खान्छन्, त्यसरी नै लोकलाई दुःख दिने यो पापी आफ्नै पापले नष्ट भयो भन्दै इन्द्र आदि देवताहरूले युद्ध सुरु गरे ।।३।।
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः ।
वध्यमानाः सुरैर्भीता दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥
कलत्रपुत्रवित्ताप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् ।
नावेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सर्वे प्राणपरीप्सवः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको भयङ्कर युद्धको उद्योग देखेर र उनीहरूबाट मारिन थालेपछि डराएका दैत्य सेनापतिहरू सबै दिशातर्फ भाग्न थाले । आफ्नो प्राण बचाउने हतारोमा उनीहरूले आफ्ना पत्नी, छोराछोरी, धन, मित्र, घर र पशु आदिको कुनै वास्ता गरेनन् ।।४-५।।
व्यलुम्पन् राजशिबिरं अमरा जयकाङ्क्षिणः ।
इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः विजयको इच्छा राख्ने देवताहरूले राजधानी (राजशिविर) लुट्न थाले । त्यसै क्रममा देवराज इन्द्रले मेरी आमा (कयाधू) लाई बन्दी बनाउनुभयो ।।६।।
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव ।
यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः कुररी चरी झैँ व्याकुल भएर रोइरहेकी मेरी आमालाई इन्द्रले जब लैजाँदै हुनुहुन्थ्यो, तब मार्गमा संयोगवश देवर्षि नारद आइपुग्नुभयो र उहाँले मेरी आमालाई देख्नुभयो ।।७।।
प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् ।
मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले भन्नुभयो– हे देवराज ! यी निरपराध नारीलाई यसरी लैजानु उचित हुँदैन । हे महाभाग ! यी सती एवं अर्काकी पत्नीलाई तुरुन्त छोडिदेऊ ।।८।।
इन्द्र उवाच –
आस्तेऽस्या जठरे वीर्यं अविषह्यं सुरद्विषः ।
आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गतः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भन्नुभयो– यिनको गर्भमा देवताहरूको शत्रु हिरण्यकशिपुको असह्य तेज (वीर्य) छ । बालक नजन्मिएसम्म यिनलाई म बन्दी नै राख्छु र जन्मिएपछि बालकलाई मारेर मात्र यिनलाई मुक्त गर्नेछु ।।९।।
नारद उवाच –
अयं निष्किल्बिषः साक्षात् महाभागवतो महान् ।
त्वया न प्राप्स्यते संस्थां अनन्तानुचरो बली ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो– यिनको गर्भमा त साक्षात् भगवान्का परम भक्त, निष्पाप र शक्तिशाली महापुरुष हुनुहुन्छ । उहाँ भगवान्को अनुचर हुनुभएकाले तिमीले उहाँलाई मार्न सक्दैनौ ।।१०।।
इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन्वचः ।
अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदको वचनलाई सम्मान गर्दै इन्द्रले मेरी आमालाई छोडिदिनुभयो । गर्भमा भगवान्का प्रिय भक्त हुनुहुन्छ भन्ने भावले उहाँले मेरी आमाको प्रदक्षिणा गर्नुभयो र स्वर्गलोक जानुभयो ।।११।।
ततो नो मातरं ऋषिः समानीय निजाश्रमम् ।
आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत् ते भर्तुरागमः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि देवर्षि नारदले मेरी आमालाई आफ्नो आश्रममा ल्याउनुभयो र सान्त्वना दिँदै भन्नुभयो– हे पुत्री ! तिम्रा पति तपस्याबाट नफर्किएसम्म तिमी यहीँ बस ।।१२।।
तथेत्यवात्सीद् देवर्षेः अन्ति साप्यकुतोभया ।
यावद् दैत्यपतिर्घोरात् तपसो न न्यवर्तत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदको कुरा स्वीकार गरी मेरी आमा निर्भय भएर तबसम्म आश्रममा बस्नुभयो, जबसम्म दैत्यराज हिरण्यकशिपु घोर तपस्याबाट फर्कनुभएन ।।१३।।
ऋषिं पर्यचरत् तत्र भक्त्या परमया सती ।
अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः गर्भवती मेरी आमाले आफ्नो गर्भको रक्षा र उचित समयमा सन्तान प्राप्तिको इच्छा राख्दै देवर्षिको परम भक्तिपूर्वक सेवा गर्नुभयो ।।१४।।
ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीश्वरः ।
धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दयालु र समर्थ देवर्षि नारदले मेरी आमालाई र गर्भमा रहेको मलाई पनि लक्षित गरी भागवत धर्मको तत्त्व र निर्मल आत्मज्ञानको उपदेश दिनुभयो ।।१५।।
तत्तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वात् मातुस्तिरोदधे ।
ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात् स्मृतिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समय बितेकाले र स्त्री स्वभावका कारण मेरी आमाले त त्यो ज्ञान बिर्सनुभयो, तर देवर्षिको विशेष अनुग्रहले गर्दा मलाई भने त्यो स्मृतिको अझै बोध भइरहेको छ ।।१६।।
भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वचः ।
वैशारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तिमीहरूले मेरा कुरामा श्रद्धा राख्यौ भने तिमीहरूलाई पनि त्यो ज्ञान प्राप्त हुनेछ । किनकि श्रद्धा भयो भने बालक र स्त्रीहरूको बुद्धि पनि म जस्तै निर्मल र तत्वज्ञ हुन सक्छ ।।१७।।
जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।
फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कालको प्रेरणाले वृक्षमा फल लाग्ने, बढ्ने र नष्ट हुने प्रक्रिया चल्छ, त्यसरी नै जन्म, अस्तित्व, वृद्धि, परिणाम, क्षय र विनाश—यी छ विकार शरीरका हुन्, आत्माका होइनन् ।।१८।।
आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः ।
अविक्रियः स्वदृग् हेतुः व्यापकोऽसङ्गि अनावृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मा त नित्य, अविनाशी, शुद्ध, एक, क्षेत्रज्ञ (शरीरलाई जान्ने), आश्रय, निर्विकार, स्वयंप्रकाश, कारण, व्यापक, असङ्ग र अनावृत (ढाकिएको नभएको) छ ।।१९।।
एतैर्द्वादशभिर्विद्वान् आत्मनो लक्षणैः परैः ।
अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आत्माका यी बाह्र लक्षणहरूलाई जानेर विद्वान् पुरुषले शरीर आदिमा हुने 'म' र 'मेरो' भन्ने मोहजन्य असत्य भावलाई त्यागिदिनुपर्छ ।।२०।।
स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः
क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् ।
क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगैः
अध्यात्मविद् ब्रह्मगतिं लभेत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सुनको जानकारले खानीका पत्थरहरूबाट सुन निकाल्ने विधि जान्दछ, त्यसरी नै अध्यात्मवेत्ताले आफ्नो शरीररूपी क्षेत्रमा आत्मसाधनाद्वारा ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछ ।।२१।।
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ताः त्रय एव हि तद्गुणाः ।
विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः आचार्यहरूले मूल प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार र पाँच तन्मात्रा गरी आठ प्रकृति बताएका छन् । सत्त्व, रज र तम तीन गुण हुन् । दस इन्द्रिय, एक मन र पाँच महाभूत गरी सोह्र विकार हुन् । यी सबैमा व्याप्त रहेर पनि आत्मा एक र भिन्न छ ।।२२।।
देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत् तस्थुरिति द्विधा ।
अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत् त्यजन् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबैको सङ्घात (समूह) नै देह हो, जुन चर र अचर गरी दुई प्रकारका छन् । यसै शरीरभित्र 'यो आत्मा होइन' भन्दै अनात्मालाई त्याग गर्दै वास्तविक पुरुष (आत्मा) को खोजी गर्नुपर्छ ।।२३।।
अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशताऽऽत्मना ।
सर्गस्थान समाम्नायैः विमृशद्भिरसत्वरैः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वस्तु जहाँ छ, त्यो 'अन्वय' हो र जहाँ छैन, त्यो 'व्यतिरेक' हो । यसरी विवेकपूर्ण बुद्धिले जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको विचार गर्दै शान्त भएर आत्मतत्त्वको चिन्तन गर्नुपर्छ ।।२४।।
बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।
ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति—यी तीन बुद्धिका वृत्तिहरू हुन् । जसद्वारा यी तीनै अवस्थाको अनुभव हुन्छ, उही नै साक्षीस्वरूप परम पुरुष हो ।।२५।।
एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैः बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।
स्वरूपमात्मनो बुध्येद् गन्धैर्वायुमिवान्वयात् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गन्धद्वारा वायुको उपस्थितिको बोध हुन्छ, त्यसरी ही बुद्धिका यी कर्मजन्य तीन अवस्थाद्वारा त्यसको साक्षी आत्माको स्वरूपलाई जान्नुपर्छ ।।२६।।
एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।
अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवेष्यते ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यही बुद्धिका वृत्तिहरू नै गुण र कर्ममा बाँधिएका संसारका द्वार हुन् । अज्ञानमा आधारित यो संसार असत्य भए तापनि सपना झैँ सत्य जस्तै प्रतीत भइरहन्छ ।।२७।।
तस्माद्भवद्भिः कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।
बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तिमीहरूले ती त्रिगुणात्मक कर्महरूको बीज (अज्ञान) लाई नष्ट गर्ने योगको अभ्यास गर्नुपर्छ, जसबाट बुद्धि वृत्तिको प्रवाह रोकिन सकोस् ।।२८।।
तत्रोपायसहस्राणां अयं भगवतोदितः ।
यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसका लागि हजारौँ उपायहरूमध्ये भगवान्ले बताएको यो उपाय नै श्रेष्ठ छ, जसद्वारा भगवान्मा सहजै प्रेम (रति) उत्पन्न हुन्छ ।।२९।।
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च ।
सङ्गेन साधुभक्तानां ईश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥
श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् ।
तत्पादाम्बुरुहध्यानात् तल्लि~ङ्गेक्षार्हणादिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुको भक्तिपूर्वक सेवा, आफूले प्राप्त गरेका वस्तु भगवान्लाई अर्पण, साधु-भक्तहरूको सङ्गत, भगवान्को आराधना, उहाँको कथामा श्रद्धा, गुण र लीलाको कीर्तन, चरणकमलको ध्यान र उहाँको प्रतिमा आदिको दर्शन एवं पूजनले भगवान्मा प्रेम बढ्छ ।।३०-३१।।
हरिः सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वरः ।
इति भूतानि मनसा कामैस्तैः साधु मानयेत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीहरि समस्त प्राणीहरूमा विराजमान हुनुहुन्छ भन्ने भावना राखी सबै जीवहरूलाई उनीहरूको आवश्यकता अनुसार आदर र सत्कार गर्नुपर्छ ।।३२।।
एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्तिरीश्वरे ।
वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी काम-क्रोधादि छ शत्रु (षड्वर्ग) लाई जितेर जसले भगवान् वासुदेवको भक्ति गर्दछ, उसले उहाँको चरणमा अनन्य प्रेम प्राप्त गर्दछ ।।३३।।
निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान्
वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।
यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं
प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मनुष्यले भगवान्का अवतारहरूद्वारा गरिएका अद्भुत लीला, अनुपम गुण र पराक्रम सुन्दछ, तब ऊ हर्षले रोमाञ्चित भई गद्गद् कण्ठले गाउन, रुन र नाच्न थाल्दछ ।।३४।।
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस
त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।
मुहुः श्वसन्वक्ति हरे जगत्पते
नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले पागल झैँ हाँस्ने, कहिले कराउने, कहिले ध्यान गर्ने त कहिले मानिसहरूलाई वन्दना गर्ने गर्दछ । ऊ लोकलाज त्यागेर 'हे हरि ! हे जगत्पते ! हे नारायण !' भन्दै लामो सास फेर्दै भगवान्लाई पुकार्दछ ।।३५।।
तदा पुमान्मुक्तसमस्तबन्धनः
तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।
निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा
भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला समस्त बन्धनबाट मुक्त भई ऊ भगवद्भावमा तल्लीन हुन्छ । भक्ति योगको प्रभावले उसका समस्त कर्म-बीजहरू नष्ट हुन्छन् र उसले भगवान् अधोक्षजलाई प्राप्त गर्दछ ।।३६।।
अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः
शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।
तद्ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधाः
ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा जन्म-मृत्युरूप अशुभ चक्रलाई नष्ट गर्ने एक मात्र उपाय भगवान्को प्राप्ति नै हो । यसैलाई विद्वान्हरूले 'ब्रह्म-निर्वाण' सुख भन्दछन् । त्यसैले हे मित्रहरू ! तिमीहरू आफ्नो हृदयमा ईश्वरको भजन गर ।।३७।।
कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरेः
उपासने स्वे हृदि छिद्रवत्सतः ।
स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां
सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुर बालकहरू ! आफ्नै हृदयमा आकाश जस्तै व्याप्त, सबैका आत्मा र हितैषी मित्र भगवान्को उपासना गर्न कुन ठुलो परिश्रम चाहिन्छ र ? यी नाशवान् विषयभोगका सामग्री जुटाउनुको के अर्थ छ ? ।।३८।।
रायः कलत्रं पशवः सुतादयो
गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः ।
सर्वेऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः
कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत्प्रियं चलाः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः धन, पत्नी, पशु, सन्तान, घर, पृथ्वी, हात्ती र सम्पत्ति—यी सबै अर्थ र कामहरू क्षणभङ्गुर छन् । यी चञ्चल वस्तुहरूले मर्त्य मनुष्यको कति नै हित गर्न सक्छन् र ? ।।३९।।
एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी
क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः ।
तस्माद् अदृष्टश्रुतदूषणं परं
भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै यज्ञहरूबाट प्राप्त हुने परलोकका सुखहरू पनि नाशवान् र दोषपूर्ण छन् । त्यसैले आत्मप्राप्तिका लागि तिमीहरू कुनै पनि दोष नभएका भगवान्को अनन्य भक्तिले भजन गर ।।४०।।
यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नरः ।
करोत्यतो विपर्यासं अमोघं विन्दते फलम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा आफूलाई विद्वान् ठान्ने मानिसले सुखका लागि जुन जुन कर्म गर्दछ, त्यसको फल उल्टो र दुःखदायक नै प्राप्त भइरहेको हुन्छ ।।४१।।
सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः ।
सदाऽऽप्नोतीहया दुःखं अनीहायाः सुखावृतः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सुख पाउन र दुःख हटाउन गरिएका सङ्कल्प र कर्मले मानिसलाई थप दुःख नै दिन्छन् । तर इच्छा नगर्ने (अनीहा) व्यक्ति भने स्वभावैले सुखमा रहन्छ ।।४२।।
कामान्कामयते काम्यैः यदर्थमिह पूरुषः ।
स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन शरीरको भोगका लागि मानिसले अनेक कामना गर्दछ, त्यो शरीर नै अर्काको भक्ष्य (स्याल-कुकुरको आहारा) र नाशवान् छ । यो त आउने-जाने मात्र हो ।।४३।।
किमु व्यवहितापत्य दारागारधनादयः ।
राज्यकोशगजामात्य भृत्याप्ता ममतास्पदाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब शरीरकै यस्तो हालत छ भने, त्यससँग जोडिएका छोराछोरी, पत्नी, घर, धन, राज्य, ढुकुटी र मन्त्री-भारदार प्रतिको ममताको के नै कुरा भयो र ? ।।४४।।
किं एतैः आत्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः ।
अनर्थैः अर्थसङ्काशैः नित्यानन्दरसोदधेः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः नित्यानन्दको समुद्र जस्तो आत्माका लागि यी नाशवान् शरीर र अनर्थकारी विषयहरूको के काम ? यिनीहरू त पुरुषार्थ जस्ता देखिए तापनि वास्तवमा अनर्थका जड हुन् ।।४५।।
निरूप्यतां इह स्वार्थः कियान् देहभृतोऽसुराः ।
निषेकादिषु अवस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभिः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुरहरू ! विचार गर, गर्भाधानदेखि मृत्युसम्मका अवस्थामा कर्मको बन्धनले गर्दा जीवले कति कष्ट भोग्छ ? यसमा जीवको वास्तविक स्वार्थ के नै छ र ? ।।४६।।
एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतोऽसुरः ।
उवाच स्मयमानस्तान् स्मरन् मदनुभाषितम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी दैत्य बालकहरूले प्रश्न गरेपछि भगवान्का परम भक्त प्रह्लादले मेरो (नारदको) उपदेश स्मरण गर्दै र केही मुस्कुराउँदै उनीहरूलाई भन्नुभयो ।।१।।
प्रह्राद उवाच –
पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् ।
युद्धोद्यमं परं चक्रुः विर्विबुधा दानवान्प्रति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भन्नुभयो– हाम्रा पिता हिरण्यकशिपु तपस्याका निम्ति मन्दराचल पर्वततर्फ जानुभएपछि इन्द्रादि देवताहरूले दैत्यहरूविरुद्ध युद्धको ठुलो तयारी गरे ।।२।।
पिपीलिकैरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः ।
पापेन पापोऽभक्षीति वदन्तो वासवादयः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कमिलाहरूले सर्पलाई खान्छन्, त्यसरी नै लोकलाई दुःख दिने यो पापी आफ्नै पापले नष्ट भयो भन्दै इन्द्र आदि देवताहरूले युद्ध सुरु गरे ।।३।।
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः ।
वध्यमानाः सुरैर्भीता दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥
कलत्रपुत्रवित्ताप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् ।
नावेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सर्वे प्राणपरीप्सवः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको भयङ्कर युद्धको उद्योग देखेर र उनीहरूबाट मारिन थालेपछि डराएका दैत्य सेनापतिहरू सबै दिशातर्फ भाग्न थाले । आफ्नो प्राण बचाउने हतारोमा उनीहरूले आफ्ना पत्नी, छोराछोरी, धन, मित्र, घर र पशु आदिको कुनै वास्ता गरेनन् ।।४-५।।
व्यलुम्पन् राजशिबिरं अमरा जयकाङ्क्षिणः ।
इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः विजयको इच्छा राख्ने देवताहरूले राजधानी (राजशिविर) लुट्न थाले । त्यसै क्रममा देवराज इन्द्रले मेरी आमा (कयाधू) लाई बन्दी बनाउनुभयो ।।६।।
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव ।
यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः कुररी चरी झैँ व्याकुल भएर रोइरहेकी मेरी आमालाई इन्द्रले जब लैजाँदै हुनुहुन्थ्यो, तब मार्गमा संयोगवश देवर्षि नारद आइपुग्नुभयो र उहाँले मेरी आमालाई देख्नुभयो ।।७।।
प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् ।
मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले भन्नुभयो– हे देवराज ! यी निरपराध नारीलाई यसरी लैजानु उचित हुँदैन । हे महाभाग ! यी सती एवं अर्काकी पत्नीलाई तुरुन्त छोडिदेऊ ।।८।।
इन्द्र उवाच –
आस्तेऽस्या जठरे वीर्यं अविषह्यं सुरद्विषः ।
आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गतः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भन्नुभयो– यिनको गर्भमा देवताहरूको शत्रु हिरण्यकशिपुको असह्य तेज (वीर्य) छ । बालक नजन्मिएसम्म यिनलाई म बन्दी नै राख्छु र जन्मिएपछि बालकलाई मारेर मात्र यिनलाई मुक्त गर्नेछु ।।९।।
नारद उवाच –
अयं निष्किल्बिषः साक्षात् महाभागवतो महान् ।
त्वया न प्राप्स्यते संस्थां अनन्तानुचरो बली ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो– यिनको गर्भमा त साक्षात् भगवान्का परम भक्त, निष्पाप र शक्तिशाली महापुरुष हुनुहुन्छ । उहाँ भगवान्को अनुचर हुनुभएकाले तिमीले उहाँलाई मार्न सक्दैनौ ।।१०।।
इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन्वचः ।
अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदको वचनलाई सम्मान गर्दै इन्द्रले मेरी आमालाई छोडिदिनुभयो । गर्भमा भगवान्का प्रिय भक्त हुनुहुन्छ भन्ने भावले उहाँले मेरी आमाको प्रदक्षिणा गर्नुभयो र स्वर्गलोक जानुभयो ।।११।।
ततो नो मातरं ऋषिः समानीय निजाश्रमम् ।
आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत् ते भर्तुरागमः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि देवर्षि नारदले मेरी आमालाई आफ्नो आश्रममा ल्याउनुभयो र सान्त्वना दिँदै भन्नुभयो– हे पुत्री ! तिम्रा पति तपस्याबाट नफर्किएसम्म तिमी यहीँ बस ।।१२।।
तथेत्यवात्सीद् देवर्षेः अन्ति साप्यकुतोभया ।
यावद् दैत्यपतिर्घोरात् तपसो न न्यवर्तत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदको कुरा स्वीकार गरी मेरी आमा निर्भय भएर तबसम्म आश्रममा बस्नुभयो, जबसम्म दैत्यराज हिरण्यकशिपु घोर तपस्याबाट फर्कनुभएन ।।१३।।
ऋषिं पर्यचरत् तत्र भक्त्या परमया सती ।
अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः गर्भवती मेरी आमाले आफ्नो गर्भको रक्षा र उचित समयमा सन्तान प्राप्तिको इच्छा राख्दै देवर्षिको परम भक्तिपूर्वक सेवा गर्नुभयो ।।१४।।
ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीश्वरः ।
धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दयालु र समर्थ देवर्षि नारदले मेरी आमालाई र गर्भमा रहेको मलाई पनि लक्षित गरी भागवत धर्मको तत्त्व र निर्मल आत्मज्ञानको उपदेश दिनुभयो ।।१५।।
तत्तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वात् मातुस्तिरोदधे ।
ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात् स्मृतिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समय बितेकाले र स्त्री स्वभावका कारण मेरी आमाले त त्यो ज्ञान बिर्सनुभयो, तर देवर्षिको विशेष अनुग्रहले गर्दा मलाई भने त्यो स्मृतिको अझै बोध भइरहेको छ ।।१६।।
भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वचः ।
वैशारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तिमीहरूले मेरा कुरामा श्रद्धा राख्यौ भने तिमीहरूलाई पनि त्यो ज्ञान प्राप्त हुनेछ । किनकि श्रद्धा भयो भने बालक र स्त्रीहरूको बुद्धि पनि म जस्तै निर्मल र तत्वज्ञ हुन सक्छ ।।१७।।
जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।
फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कालको प्रेरणाले वृक्षमा फल लाग्ने, बढ्ने र नष्ट हुने प्रक्रिया चल्छ, त्यसरी नै जन्म, अस्तित्व, वृद्धि, परिणाम, क्षय र विनाश—यी छ विकार शरीरका हुन्, आत्माका होइनन् ।।१८।।
आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः ।
अविक्रियः स्वदृग् हेतुः व्यापकोऽसङ्गि अनावृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मा त नित्य, अविनाशी, शुद्ध, एक, क्षेत्रज्ञ (शरीरलाई जान्ने), आश्रय, निर्विकार, स्वयंप्रकाश, कारण, व्यापक, असङ्ग र अनावृत (ढाकिएको नभएको) छ ।।१९।।
एतैर्द्वादशभिर्विद्वान् आत्मनो लक्षणैः परैः ।
अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आत्माका यी बाह्र लक्षणहरूलाई जानेर विद्वान् पुरुषले शरीर आदिमा हुने 'म' र 'मेरो' भन्ने मोहजन्य असत्य भावलाई त्यागिदिनुपर्छ ।।२०।।
स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः
क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् ।
क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगैः
अध्यात्मविद् ब्रह्मगतिं लभेत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सुनको जानकारले खानीका पत्थरहरूबाट सुन निकाल्ने विधि जान्दछ, त्यसरी नै अध्यात्मवेत्ताले आफ्नो शरीररूपी क्षेत्रमा आत्मसाधनाद्वारा ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछ ।।२१।।
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ताः त्रय एव हि तद्गुणाः ।
विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः आचार्यहरूले मूल प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार र पाँच तन्मात्रा गरी आठ प्रकृति बताएका छन् । सत्त्व, रज र तम तीन गुण हुन् । दस इन्द्रिय, एक मन र पाँच महाभूत गरी सोह्र विकार हुन् । यी सबैमा व्याप्त रहेर पनि आत्मा एक र भिन्न छ ।।२२।।
देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत् तस्थुरिति द्विधा ।
अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत् त्यजन् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबैको सङ्घात (समूह) नै देह हो, जुन चर र अचर गरी दुई प्रकारका छन् । यसै शरीरभित्र 'यो आत्मा होइन' भन्दै अनात्मालाई त्याग गर्दै वास्तविक पुरुष (आत्मा) को खोजी गर्नुपर्छ ।।२३।।
अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशताऽऽत्मना ।
सर्गस्थान समाम्नायैः विमृशद्भिरसत्वरैः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वस्तु जहाँ छ, त्यो 'अन्वय' हो र जहाँ छैन, त्यो 'व्यतिरेक' हो । यसरी विवेकपूर्ण बुद्धिले जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको विचार गर्दै शान्त भएर आत्मतत्त्वको चिन्तन गर्नुपर्छ ।।२४।।
बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।
ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति—यी तीन बुद्धिका वृत्तिहरू हुन् । जसद्वारा यी तीनै अवस्थाको अनुभव हुन्छ, उही नै साक्षीस्वरूप परम पुरुष हो ।।२५।।
एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैः बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।
स्वरूपमात्मनो बुध्येद् गन्धैर्वायुमिवान्वयात् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गन्धद्वारा वायुको उपस्थितिको बोध हुन्छ, त्यसरी ही बुद्धिका यी कर्मजन्य तीन अवस्थाद्वारा त्यसको साक्षी आत्माको स्वरूपलाई जान्नुपर्छ ।।२६।।
एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।
अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवेष्यते ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यही बुद्धिका वृत्तिहरू नै गुण र कर्ममा बाँधिएका संसारका द्वार हुन् । अज्ञानमा आधारित यो संसार असत्य भए तापनि सपना झैँ सत्य जस्तै प्रतीत भइरहन्छ ।।२७।।
तस्माद्भवद्भिः कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।
बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तिमीहरूले ती त्रिगुणात्मक कर्महरूको बीज (अज्ञान) लाई नष्ट गर्ने योगको अभ्यास गर्नुपर्छ, जसबाट बुद्धि वृत्तिको प्रवाह रोकिन सकोस् ।।२८।।
तत्रोपायसहस्राणां अयं भगवतोदितः ।
यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसका लागि हजारौँ उपायहरूमध्ये भगवान्ले बताएको यो उपाय नै श्रेष्ठ छ, जसद्वारा भगवान्मा सहजै प्रेम (रति) उत्पन्न हुन्छ ।।२९।।
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च ।
सङ्गेन साधुभक्तानां ईश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥
श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् ।
तत्पादाम्बुरुहध्यानात् तल्लि~ङ्गेक्षार्हणादिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुको भक्तिपूर्वक सेवा, आफूले प्राप्त गरेका वस्तु भगवान्लाई अर्पण, साधु-भक्तहरूको सङ्गत, भगवान्को आराधना, उहाँको कथामा श्रद्धा, गुण र लीलाको कीर्तन, चरणकमलको ध्यान र उहाँको प्रतिमा आदिको दर्शन एवं पूजनले भगवान्मा प्रेम बढ्छ ।।३०-३१।।
हरिः सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वरः ।
इति भूतानि मनसा कामैस्तैः साधु मानयेत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीहरि समस्त प्राणीहरूमा विराजमान हुनुहुन्छ भन्ने भावना राखी सबै जीवहरूलाई उनीहरूको आवश्यकता अनुसार आदर र सत्कार गर्नुपर्छ ।।३२।।
एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्तिरीश्वरे ।
वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी काम-क्रोधादि छ शत्रु (षड्वर्ग) लाई जितेर जसले भगवान् वासुदेवको भक्ति गर्दछ, उसले उहाँको चरणमा अनन्य प्रेम प्राप्त गर्दछ ।।३३।।
निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान्
वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।
यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं
प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मनुष्यले भगवान्का अवतारहरूद्वारा गरिएका अद्भुत लीला, अनुपम गुण र पराक्रम सुन्दछ, तब ऊ हर्षले रोमाञ्चित भई गद्गद् कण्ठले गाउन, रुन र नाच्न थाल्दछ ।।३४।।
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस
त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।
मुहुः श्वसन्वक्ति हरे जगत्पते
नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले पागल झैँ हाँस्ने, कहिले कराउने, कहिले ध्यान गर्ने त कहिले मानिसहरूलाई वन्दना गर्ने गर्दछ । ऊ लोकलाज त्यागेर 'हे हरि ! हे जगत्पते ! हे नारायण !' भन्दै लामो सास फेर्दै भगवान्लाई पुकार्दछ ।।३५।।
तदा पुमान्मुक्तसमस्तबन्धनः
तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।
निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा
भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला समस्त बन्धनबाट मुक्त भई ऊ भगवद्भावमा तल्लीन हुन्छ । भक्ति योगको प्रभावले उसका समस्त कर्म-बीजहरू नष्ट हुन्छन् र उसले भगवान् अधोक्षजलाई प्राप्त गर्दछ ।।३६।।
अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः
शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।
तद्ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधाः
ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा जन्म-मृत्युरूप अशुभ चक्रलाई नष्ट गर्ने एक मात्र उपाय भगवान्को प्राप्ति नै हो । यसैलाई विद्वान्हरूले 'ब्रह्म-निर्वाण' सुख भन्दछन् । त्यसैले हे मित्रहरू ! तिमीहरू आफ्नो हृदयमा ईश्वरको भजन गर ।।३७।।
कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरेः
उपासने स्वे हृदि छिद्रवत्सतः ।
स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां
सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुर बालकहरू ! आफ्नै हृदयमा आकाश जस्तै व्याप्त, सबैका आत्मा र हितैषी मित्र भगवान्को उपासना गर्न कुन ठुलो परिश्रम चाहिन्छ र ? यी नाशवान् विषयभोगका सामग्री जुटाउनुको के अर्थ छ ? ।।३८।।
रायः कलत्रं पशवः सुतादयो
गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः ।
सर्वेऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः
कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत्प्रियं चलाः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः धन, पत्नी, पशु, सन्तान, घर, पृथ्वी, हात्ती र सम्पत्ति—यी सबै अर्थ र कामहरू क्षणभङ्गुर छन् । यी चञ्चल वस्तुहरूले मर्त्य मनुष्यको कति नै हित गर्न सक्छन् र ? ।।३९।।
एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी
क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः ।
तस्माद् अदृष्टश्रुतदूषणं परं
भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नै यज्ञहरूबाट प्राप्त हुने परलोकका सुखहरू पनि नाशवान् र दोषपूर्ण छन् । त्यसैले आत्मप्राप्तिका लागि तिमीहरू कुनै पनि दोष नभएका भगवान्को अनन्य भक्तिले भजन गर ।।४०।।
यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नरः ।
करोत्यतो विपर्यासं अमोघं विन्दते फलम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा आफूलाई विद्वान् ठान्ने मानिसले सुखका लागि जुन जुन कर्म गर्दछ, त्यसको फल उल्टो र दुःखदायक नै प्राप्त भइरहेको हुन्छ ।।४१।।
सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः ।
सदाऽऽप्नोतीहया दुःखं अनीहायाः सुखावृतः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सुख पाउन र दुःख हटाउन गरिएका सङ्कल्प र कर्मले मानिसलाई थप दुःख नै दिन्छन् । तर इच्छा नगर्ने (अनीहा) व्यक्ति भने स्वभावैले सुखमा रहन्छ ।।४२।।
कामान्कामयते काम्यैः यदर्थमिह पूरुषः ।
स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन शरीरको भोगका लागि मानिसले अनेक कामना गर्दछ, त्यो शरीर नै अर्काको भक्ष्य (स्याल-कुकुरको आहारा) र नाशवान् छ । यो त आउने-जाने मात्र हो ।।४३।।
किमु व्यवहितापत्य दारागारधनादयः ।
राज्यकोशगजामात्य भृत्याप्ता ममतास्पदाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब शरीरकै यस्तो हालत छ भने, त्यससँग जोडिएका छोराछोरी, पत्नी, घर, धन, राज्य, ढुकुटी र मन्त्री-भारदार प्रतिको ममताको के नै कुरा भयो र ? ।।४४।।
किं एतैः आत्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः ।
अनर्थैः अर्थसङ्काशैः नित्यानन्दरसोदधेः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः नित्यानन्दको समुद्र जस्तो आत्माका लागि यी नाशवान् शरीर र अनर्थकारी विषयहरूको के काम ? यिनीहरू त पुरुषार्थ जस्ता देखिए तापनि वास्तवमा अनर्थका जड हुन् ।।४५।।
निरूप्यतां इह स्वार्थः कियान् देहभृतोऽसुराः ।
निषेकादिषु अवस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभिः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुरहरू ! विचार गर, गर्भाधानदेखि मृत्युसम्मका अवस्थामा कर्मको बन्धनले गर्दा जीवले कति कष्ट भोग्छ ? यसमा जीवको वास्तविक स्वार्थ के नै छ र ? ।।४६।।
कर्मभिस्तनुते देहं उभयं त्वविवेकतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो देहधारीले अज्ञानवश शरीर र आत्मालाई एउटै सम्झेर शरीरद्वारा कर्म गर्दछ र ती कर्मकै कारण फेरि अर्को शरीर प्राप्त गर्दछ । यो चक्र अविवेकका कारण चलिरहन्छ ।।४७।।
तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः ।
भजतानीहयाऽऽत्मानं अनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले धर्म, अर्थ र काम जसको आश्रयमा छन्, ती निष्काम र परमेश्वर श्रीहरिको निष्काम भावले भजन गर ।।४८।।
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः ।
भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां जीवसंज्ञितः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीहरि समस्त प्राणीका ईश्वर, आत्मा र परम प्रिय हुनुहुन्छ । उहाँले नै पञ्चमहाभूतद्वारा सिर्जना गरेका यी शरीरहरूमा उहाँ जीवका रूपमा रहनुभएको छ ।।४९।।
देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा ।
भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद् यथा वयम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः देवता, असुर, मनुष्य, यक्ष वा गन्धर्व जोसुकै किन नहोस्, भगवान् मुकुन्दको चरण भजन गर्नेले हामी जस्तै परमकल्याण प्राप्त गर्दछ ।।५०।।
नालं द्विजत्वं देवत्वं ऋषित्वं वासुरात्मजाः ।
प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ ॥
न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च ।
प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुर बालकहरू ! ब्राह्मण हुनु, देवता हुनु, ऋषि हुनु, राम्रो आचरण हुनु वा धेरै जान्ने हुनुले मात्र भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्न । न त दान, तप, यज्ञ, शौच वा व्रतले नै उहाँलाई पूर्ण रूपमा रिझाउन सकिन्छ । श्रीहरि त केवल निष्काम (अमल) भक्तिले मात्र प्रसन्न हुनुहुन्छ, अरु सबै त देखावटी (विडम्बना) मात्र हुन् ।।५१-५२।।
ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः ।
आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे दानवहरू ! सबै प्राणीलाई आफू समान ठानेर सर्वत्र व्याप्त परमात्मा श्रीहरिको भक्ति गर ।।५३।।
दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः ।
खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तिको प्रभावले दैत्य, यक्ष, राक्षस, स्त्री, शूद्र, ग्वाला, चराचुरुङ्गी, मृग र अनेक पापी जीवहरूले पनि परमपद प्राप्त गरेका छन् ।।५४।।
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।
एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा मनुष्यको परम स्वार्थ र हित भनेको भगवान् गोविन्दको अनन्य भक्ति गर्नु र सबैतिर उहाँकै दर्शन गर्नु हो ।।५५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे
प्रह्रादचरिते
दैत्यपुत्रानुशासनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय प्रह्लादको उपदेशमा आधारित छ। हिरण्यकशिपु मन्दराचल पर्वतमा घोर तपस्या गर्न गएका बेला देवताहरूले दैत्यहरूमाथि आक्रमण गर्छन्। दैत्यहरू भयभीत भएर भागेपछि देवराज इन्द्रले प्रह्लादकी आमा कयाधूलाई बन्दी बनाएर लैजानुहुन्छ। बाटोमा देवर्षि नारदसँग भेट हुन्छ र नारदले कयाधूलाई मुक्त गर्न आग्रह गर्नुहुन्छ। नारदले इन्द्रलाई कयाधूको गर्भमा भगवान्को परम भक्त रहेको कुरा बताउनुहुन्छ। इन्द्रले नारदको वचन मान्दै कयाधूलाई प्रदक्षिणा गरी छोडिदिनुहुन्छ।
त्यसपछि नारदले कयाधूलाई आफ्नै आश्रममा ल्याएर आश्रय दिनुहुन्छ। आश्रममा रहँदा नारदले कयाधूलाई भागवत धर्म र आत्मज्ञानको उपदेश दिनुहुन्छ। गर्भमा रहेका प्रह्लादले ती सबै उपदेशहरू ध्यानपूर्वक सुन्नुहुन्छ र आत्मसात् गर्नुहुन्छ। कयाधूले स्त्री स्वभाव र समयको अन्तरालले गर्दा त्यो ज्ञान बिर्सनुहुन्छ, तर प्रह्लादमा त्यो ज्ञान सुरक्षित रहन्छ। पछि प्रह्लादले आफ्ना साथी असुर बालकहरूलाई त्यही ज्ञान सुनाउनुहुन्छ। उहाँले शरीर र आत्मा पूर्ण रूपमा भिन्न रहेको कुरा सम्झाउनुहुन्छ। शरीर नाशवान् छ र यसमा छ प्रकारका विकारहरू आउँछन् भनी उहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ। आत्मा भने नित्य, शुद्ध, व्यापक र अविनाशी छ भन्ने उहाँको तर्क छ।
प्रह्लादले संसारको मायाजाल र क्षणभङ्गुरताको वर्णन गर्नुहुन्छ। उहाँका अनुसार सुखको खोजीमा मानिसले गर्ने कर्मले थप दुःख नै निम्त्याउँछन्। धन, सम्पत्ति, परिवार र राज्य सबै नाशवान् हुन् भन्ने सन्देश उहाँले दिनुहुन्छ। भगवान्को भक्ति नै जीवनको एकमात्र सार र परम लक्ष्य हो। उहाँले भक्तिका विभिन्न अङ्गहरू जस्तै श्रवण, कीर्तन र गुरुसेवाको महत्त्व बुझाउनुहुन्छ। भगवान् केवल ब्राह्मण वा विद्वान् भएर मात्र प्रसन्न हुनुहुन्न; उहाँ त केवल शुद्ध र निष्काम भक्तिले मात्र प्रसन्न हुनुहुन्छ। प्रह्लादले सबै प्राणीमा ईश्वरको अंश देख्न आफ्ना साथीहरूलाई प्रेरित गर्नुहुन्छ। उहाँले भक्ति गर्ने अधिकार सबै प्राणी, पक्षी र पापीहरूलाई समेत भएको बताउनुहुन्छ।
यस अध्यायले देखाउँछ कि ज्ञान प्राप्तिका लागि उमेर वा वंशको बन्धन हुँदैन। प्रह्लादका साथीहरू उहाँको उपदेश सुनेर अचम्मित र प्रभावित हुन्छन्। अध्यायको मुख्य उद्देश्य भागवत धर्मको प्रचार र अज्ञानको नाश हो। उपदेशका क्रममा प्रह्लादले आफूलाई 'म' र 'मेरो' को भावबाट मुक्त राख्न सिकाउनुहुन्छ। उहाँले संसारलाई एउटा स्वप्न जस्तै असत्य तर प्रतीति हुने वस्तु मान्नुहुन्छ। अन्त्यमा, सबैलाई गोविन्दको अनन्य भक्तिमा लाग्न उहाँले आह्वान गर्नुहुन्छ। यो अध्याय भक्त प्रह्लादको महानता र नारदको कृपाको सुन्दर सङ्गम हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'देह' र 'देही' (आत्मा) बीचको स्पष्ट दार्शनिक भिन्नतालाई प्रस्तुत गर्दछ। अज्ञान नै संसारको बन्धनको मूल कारण हो र ज्ञान नै मुक्तिको द्वार हो भन्ने यसको मान्यता छ। 'नेति नेति' (यो होइन, यो होइन) को प्रक्रियाद्वारा आत्मसाक्षात्कार गर्ने वेदान्तको सार यहाँ पाइन्छ। कर्मको फल विपरीत हुने भएकाले निष्काम कर्म र भक्तिको मार्गलाई यहाँ जोड दिइएको छ। ईश्वरलाई बाहिर होइन, आफ्नै हृदयमा खोज्नुपर्छ भन्ने अध्यात्मको गहिरो पक्ष यहाँ झल्किन्छ।
संसारलाई स्वप्न तुल्य मानेर वैराग्य धारण गर्नु नै वास्तविक बुद्धिमानी हो भन्ने दर्शन यहाँ छ। भागवत धर्म केवल विधि-विधानमा मात्र सीमित नभई सबै प्राणीप्रति करुणा राख्नुमा निहित छ। गुण र कर्मको चक्रबाट मुक्त हुनका लागि बुद्धिवृत्तिको निरोध आवश्यक छ। भक्ति नै ज्ञानको पराकाष्ठा हो र ज्ञान नै भक्तिको आधार हो भन्ने समन्वय यहाँ देखिन्छ। आत्मज्ञान प्राप्तिका लागि जाति, वर्ण वा लिङ्गको कुनै बाधा नहुने कुराले यसको उदार दार्शनिक पक्षलाई पुष्टि गर्दछ।
No comments:
Post a Comment