श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - पञ्चमोऽध्यायः
(सृष्टिहेतु–ईश्वरवर्णनम्)
नारद
उवाच –
देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।
तद्विजानीहि यद् ज्ञानं आत्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो — हे देवदेव! हे भूतभावन! हे पूर्वज (ब्रह्माजी)! तपाईंलाई मेरो नमस्कार छ । मलाई त्यो ज्ञान दिनुहोस्, जसबाट आत्मतत्त्वको साक्षात्कार हुन सकोस् ।। १ ।।
यद् रूपं यद् अधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ।
यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वतः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! यस संसारको लक्षण के हो? यसको अधिष्ठान (आधार) के हो? यसको निर्माण कसले गर्यो? यसको लय कहाँ हुन्छ? यो कसको अधीनमा छ र यो वास्तवमा कुन वस्तु हो? यी सबैका बारेमा मलाई तत्त्वतः बताउनुहोस् ।। २ ।।
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं त सबै कुरा जान्नुहुन्छ; किनकि जे भयो, जे भइरहेको छ र जे हुनेछ, ती सबैका स्वामी तपाईं नै हुनुहुन्छ । यो सम्पूर्ण विश्व तपाईंको ज्ञान–दृष्टिमा हत्केलामा राखेको अमला जस्तै स्पष्ट छ ।। ३ ।।
यद् विज्ञानो यद् आधारो यत् परस्त्वं यदात्मकः ।
एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी! तपाईंले यो ज्ञान कहाँबाट प्राप्त गर्नुभयो? तपाईं कसको आधारमा रहनुभएको छ? तपाईंको स्वामी को हो र तपाईंको वास्तविक स्वरूप के हो? के तपाईं एक्लैले आफ्नो मायाद्वारा पञ्चभूतहरूका माध्यमबाट सबै प्राणीहरूको सृष्टि गर्नुहुन्छ? ।। ४ ।।
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् ।
आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी माकुराले विना कुनै परिश्रम आफ्नो मुखबाट जालो निकालेर त्यसैमा खेल्दछ, त्यसरी नै तपाईं आफ्नो शक्तिको आश्रय लिएर जीवहरूलाई उत्पन्न गर्नुहुन्छ र आफैँ उनीहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ; तैपनि तपाईंमा कुनै विकार आउँदैन ।। ५ ।।
नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो ।
नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यस जगत्मा नाम, रूप र गुणद्वारा जे–जति कुराहरू जानिन्छन्, तीमध्ये सत्, असत्, उत्तम, मध्यम वा अधम कुनै पनि वस्तु तपाईं बाहेक अरू कोहीबाट उत्पन्न भएको म देख्दिनँ ।। ६ ।।
स भवानचरद् घोरं यत्तपः सुसमाहितः ।
तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सबैका ईश्वर भएर पनि तपाईं एकाग्र मनले घोर तपस्या गर्नुहुन्छ । यस कुराले मलाई आश्चर्यमा पार्नुका साथै ठूलो शङ्का पनि उब्जाएको छ — कतै तपाईं भन्दा पनि ठूलो अरू कोही शक्ति छ कि? ।। ७ ।।
एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर ।
विजानीहि यथैवेदं अहं बुध्येऽनुशासितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वज्ञ! हे सकलेश्वर! मैले सोधेका यी सबै प्रश्नको उत्तर मलाई यसरी बताउनुहोस् कि तपाईंको उपदेशबाट म यो रहस्यलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकूँ ।। ८ ।।
ब्रह्मोवाच —
सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् ।
यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो — हे वत्स! तिमीले जीवहरूका प्रति करुणा भाव राखेर यो अत्यन्त उत्तम प्रश्न सोध्यौ, किनकि यसबाट मलाई भगवान्को महिमा र पराक्रम वर्णन गर्ने प्रेरणा मिलेको छ ।। ९ ।।
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।
अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुपुत्र! तिमीले मेरो विषयमा जे–जे भन्यौ, त्यो असत्य होइन; किनकि जबसम्म मभन्दा पनि पर रहेका परमतत्त्व भगवान्को ज्ञान हुँदैन, तबसम्म मेरो प्रभाव यस्तै (सर्वोच्च) देखिन्छ ।। १० ।।
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् ।
यथार्कोऽग्निः यथा सोमो यथा ऋक्षग्रहतारकाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्य, अग्नि, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र र ताराहरू उहाँकै प्रकाशले प्रकाशित भएर जगत्मा उज्यालो फैलाउँछन्, त्यसरी नै म पनि उनै स्वयंप्रकाश भगवान्को चिन्मय प्रकाशद्वारा प्रकाशित भएर संसारलाई प्रकाशित गरिरहेको छु ।। ११ ।।
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः म ती भगवान् वासुदेवलाई नमस्कार गर्दछु र उहाँकै ध्यान गर्दछु, जसको दुर्जय मायाले मोहित भएर मानिसहरू मलाई 'जगद्गुरु' भन्दछन् ।। १२ ।।
देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।
तद्विजानीहि यद् ज्ञानं आत्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो — हे देवदेव! हे भूतभावन! हे पूर्वज (ब्रह्माजी)! तपाईंलाई मेरो नमस्कार छ । मलाई त्यो ज्ञान दिनुहोस्, जसबाट आत्मतत्त्वको साक्षात्कार हुन सकोस् ।। १ ।।
यद् रूपं यद् अधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ।
यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वतः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! यस संसारको लक्षण के हो? यसको अधिष्ठान (आधार) के हो? यसको निर्माण कसले गर्यो? यसको लय कहाँ हुन्छ? यो कसको अधीनमा छ र यो वास्तवमा कुन वस्तु हो? यी सबैका बारेमा मलाई तत्त्वतः बताउनुहोस् ।। २ ।।
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं त सबै कुरा जान्नुहुन्छ; किनकि जे भयो, जे भइरहेको छ र जे हुनेछ, ती सबैका स्वामी तपाईं नै हुनुहुन्छ । यो सम्पूर्ण विश्व तपाईंको ज्ञान–दृष्टिमा हत्केलामा राखेको अमला जस्तै स्पष्ट छ ।। ३ ।।
यद् विज्ञानो यद् आधारो यत् परस्त्वं यदात्मकः ।
एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी! तपाईंले यो ज्ञान कहाँबाट प्राप्त गर्नुभयो? तपाईं कसको आधारमा रहनुभएको छ? तपाईंको स्वामी को हो र तपाईंको वास्तविक स्वरूप के हो? के तपाईं एक्लैले आफ्नो मायाद्वारा पञ्चभूतहरूका माध्यमबाट सबै प्राणीहरूको सृष्टि गर्नुहुन्छ? ।। ४ ।।
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् ।
आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी माकुराले विना कुनै परिश्रम आफ्नो मुखबाट जालो निकालेर त्यसैमा खेल्दछ, त्यसरी नै तपाईं आफ्नो शक्तिको आश्रय लिएर जीवहरूलाई उत्पन्न गर्नुहुन्छ र आफैँ उनीहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ; तैपनि तपाईंमा कुनै विकार आउँदैन ।। ५ ।।
नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो ।
नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यस जगत्मा नाम, रूप र गुणद्वारा जे–जति कुराहरू जानिन्छन्, तीमध्ये सत्, असत्, उत्तम, मध्यम वा अधम कुनै पनि वस्तु तपाईं बाहेक अरू कोहीबाट उत्पन्न भएको म देख्दिनँ ।। ६ ।।
स भवानचरद् घोरं यत्तपः सुसमाहितः ।
तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सबैका ईश्वर भएर पनि तपाईं एकाग्र मनले घोर तपस्या गर्नुहुन्छ । यस कुराले मलाई आश्चर्यमा पार्नुका साथै ठूलो शङ्का पनि उब्जाएको छ — कतै तपाईं भन्दा पनि ठूलो अरू कोही शक्ति छ कि? ।। ७ ।।
एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर ।
विजानीहि यथैवेदं अहं बुध्येऽनुशासितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वज्ञ! हे सकलेश्वर! मैले सोधेका यी सबै प्रश्नको उत्तर मलाई यसरी बताउनुहोस् कि तपाईंको उपदेशबाट म यो रहस्यलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकूँ ।। ८ ।।
ब्रह्मोवाच —
सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् ।
यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो — हे वत्स! तिमीले जीवहरूका प्रति करुणा भाव राखेर यो अत्यन्त उत्तम प्रश्न सोध्यौ, किनकि यसबाट मलाई भगवान्को महिमा र पराक्रम वर्णन गर्ने प्रेरणा मिलेको छ ।। ९ ।।
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।
अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुपुत्र! तिमीले मेरो विषयमा जे–जे भन्यौ, त्यो असत्य होइन; किनकि जबसम्म मभन्दा पनि पर रहेका परमतत्त्व भगवान्को ज्ञान हुँदैन, तबसम्म मेरो प्रभाव यस्तै (सर्वोच्च) देखिन्छ ।। १० ।।
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् ।
यथार्कोऽग्निः यथा सोमो यथा ऋक्षग्रहतारकाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्य, अग्नि, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र र ताराहरू उहाँकै प्रकाशले प्रकाशित भएर जगत्मा उज्यालो फैलाउँछन्, त्यसरी नै म पनि उनै स्वयंप्रकाश भगवान्को चिन्मय प्रकाशद्वारा प्रकाशित भएर संसारलाई प्रकाशित गरिरहेको छु ।। ११ ।।
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः म ती भगवान् वासुदेवलाई नमस्कार गर्दछु र उहाँकै ध्यान गर्दछु, जसको दुर्जय मायाले मोहित भएर मानिसहरू मलाई 'जगद्गुरु' भन्दछन् ।। १२ ।।
विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धियः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो माया त उहाँको दृष्टिको अगाडि उभिन पनि लजाउँछिन् र टाढै भाग्छिन्; तैपनि ती मायाबाट मोहित भएका मन्दबुद्धि मानिसहरू 'यो म हुँ' र 'यो मेरो हो' भनेर अहङ्कार गर्दछन् ।। १३ ।।
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
वासुदेवात्परो ब्रह्मन् न चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नारद! द्रव्य, कर्म, काल, स्वभाव र जीव — यी जे–जति नामका वस्तुहरू छन्, तत्त्वतः भगवान् वासुदेवभन्दा भिन्न अरू केही पनि छैनन् ।। १४ ।।
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः ।
नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदहरू नारायणकै प्रतिपादन गर्दछन्, देवताहरू नारायणकै अङ्गबाट प्रकट भएका हुन् र सम्पूर्ण लोकहरू पनि नारायणकै आश्रित छन् । सबै यज्ञहरू नारायणकै प्रसन्नताका लागि गरिन्छन् ।। १५ ।।
नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः ।
नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै प्रकारका योगहरू नारायण प्राप्तिका लागि नै हुन् । तपस्याको अन्तिम लक्ष्य पनि नारायण नै हुनुहुन्छ । ज्ञानद्वारा पनि नारायणलाई नै जानिन्छ र सबै साध्य एवं साधनको अन्त्य भगवान् नारायणमै हुन्छ ।। १६ ।।
तस्यापि द्रष्टुः ईशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः ।
सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहं ईक्षयैवाभिचोदितः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सर्वद्रष्टा, ईश्वर, कूटस्थ र सर्वान्तर्यामी हुनुहुन्छ । उहाँकै ईक्षण (दृष्टि) ले प्रेरित भएर र उहाँकै इच्छा अनुसार सृजना गरिएको यो संसारलाई म सृष्टि गर्दछु ।। १७ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।
स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती विभु भगवान् वास्तवमा निर्गुण हुनुहुन्छ, तर संसारको सृष्टि, स्थिति र प्रलयका लागि उहाँले मायाद्वारा सत्त्व, रज र तम — यी तीन गुणहरूलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ ।। १८ ।।
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।
बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तीनै गुणहरू द्रव्य, ज्ञान र क्रियाको आश्रय लिएर कार्य, कारण र कर्तापनको अहङ्कारद्वारा नित्यमुक्त पुरुषलाई पनि मायाको बन्धनमा बाँधिदिन्छन् ।। १९ ।।
स एष भगवान् लिङ्गैः त्रिभिरेतैरधोक्षजः ।
स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नारद! इन्द्रियातीत भगवान् अधोक्षजले यी तीन गुणका आवरणद्वारा आफ्नो स्वरूपलाई यसरी ढाक्नुहुन्छ कि मानिसहरू उहाँलाई चिन्न सक्दैनन् । उहाँ नै सबै संसारका र मेरो पनि एकमात्र स्वामी हुनुहुन्छ ।। २० ।।
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया ।
आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मायापति भगवान्लाई जब एकबाट धेरै हुने इच्छा भयो, तब उहाँले आफ्नो मायाद्वारा काल, कर्म र स्वभावलाई स्वीकार गर्नुभयो ।। २१ ।।
कालाद् गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः ।
कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितात् अभूत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को शक्तिद्वारा नै कालले गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न गरायो, स्वभावले त्यसलाई रूपान्तरित गरिदियो र पुरुषबाट अधिष्ठित कर्मले महत्तत्त्वलाई जन्म दियो ।। २२ ।।
महतस्तु विकुर्वाणाद् रजःसत्त्वोपबृंहितात् ।
तमःप्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः रजोगुण र सत्त्वगुणको वृद्धि भएका कारण महत्तत्त्वमा विकार उत्पन्न भयो र त्यसबाट द्रव्य, ज्ञान र क्रियारूप भएको तमःप्रधान अहङ्कारको जन्म भयो ।। २३ ।।
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन्समभूत् त्रिधा ।
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ।
द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिः ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो अहङ्कार पनि विकृत भएर तीन प्रकारको भयो, जसका भेदहरू — वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) र तामस हुन् । हे प्रभो! यिनै क्रमशः ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति र द्रव्यशक्ति प्रधान छन् ।। २४ ।।
तामसादपि भूतादेः विकुर्वाणाद् अभूत् नभः ।
तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययोः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब तामस अहङ्कारमा विकार भयो, तब त्यसबाट आकाशको उत्पत्ति भयो । आकाशको तन्मात्रा र गुण 'शब्द' हो, जसले द्रष्टा र दृश्यको बोध गराउँछ ।। २५ ।।
नभसोऽथ विकुर्वाणाद् अभूत् स्पर्शगुणोऽनिलः ।
परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमा विकार उत्पन्न भएपछि त्यसबाट वायुको उत्पत्ति भयो, जसको गुण 'स्पर्श' हो । पूर्ववर्ती तत्वको सम्बन्धले यसमा 'शब्द' पनि रहन्छ । प्राण, ओज र बल यसैका रूप हुन् ।। २६ ।।
वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावतः ।
उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः काल, कर्म र स्वभावका कारण वायुमा विकार भएपछि तेजको उत्पत्ति भयो । यसको मुख्य गुण 'रूप' हो भने यसमा आकाश र वायुका गुणहरू शब्द र स्पर्श पनि विद्यमान छन् ।। २७ ।।
तेजसस्तु विकुर्वाणाद् आसीत् अम्भो रसात्मकम् ।
रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः तेजको विकारबाट जल उत्पन्न भयो, जसको गुण 'रस' हो । अघिल्ला तत्वहरूको सम्बन्धले गर्दा यसमा शब्द, स्पर्श र रूपका गुणहरू पनि रहेका छन् ।। २८ ।।
विशेषस्तु विकुर्वाणाद् अम्भसो गन्धवानभूत् ।
परान्वयाद् रसस्पर्श शब्दरूपगुणान्वितः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जलमा विकार भएपछि पृथ्वीको उत्पत्ति भयो, जसको गुण 'गन्ध' हो । कारणको गुण कार्यमा आउने हुनाले यसमा शब्द, स्पर्श, रूप र रस — यी चारै गुण विद्यमान छन् ।। २९ ।।
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ।
दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्वि वह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः सात्त्विक (वैकारिक) अहङ्कारबाट मन र इन्द्रियका दश अधिष्ठातृ देवताहरूको उत्पत्ति भयो । ती हुन् — दिशा, वायु, सूर्य, वरुण, अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, विष्णु, मित्र र प्रजापति ।। ३० ।।
तैजसात्तु विकुर्वाणाद् इंद्रियाणि दशाभवन् ।
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ ।
श्रोत्रं त्वग् घ्राण दृग् जिह्वा वाग् दोर्मेढ्राङ्घ्रिपायवः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजस (तैजस) अहङ्कारबाट श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्वा र घ्राण — यी पाँच ज्ञानेन्द्रिय तथा वाक्, हस्त, पाद, उपस्थ र गुदा — यी पाँच कर्मेन्द्रिय उत्पन्न भए । साथै ज्ञानशक्तिरूप बुद्धि र क्रियाशक्तिरूप प्राण पनि राजस अहङ्कारबाटै उत्पन्न भएका हुन् ।। ३१ ।।
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः ।
यदाऽऽयतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मज्ञानीहरूमा श्रेष्ठ! जबसम्म यी पञ्चभूत, इन्द्रिय, मन र गुणहरू आपसमा मिल्न सकेका थिएनन्, तबसम्म शरीरको रचना हुन सकेको थिएन ।। ३२ ।।
तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः ।
सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यदः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान्ले ती तत्वहरूलाई आफ्नो शक्तिले प्रेरित गर्नुभयो, तब ती तत्वहरू आपसमा मिले र उनीहरूले कार्यकारण भावलाई स्वीकार गरेर व्यष्टि–समष्टि रूप ब्रह्माण्डको रचना गरे ।। ३३ ।।
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदके शयम् ।
कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो ब्रह्माण्डरूपी अण्ड हजारौँ वर्षसम्म निर्जीव रूपमा जलमा रह्यो । त्यसपछि काल, कर्म र स्वभावलाई स्वीकार गर्ने परमात्माले त्यसलाई जीवित गराउनुभयो ।। ३४ ।।
स एव पुरुषः तस्माद् अण्डं निर्भिद्य निर्गतः ।
सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षः सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो ब्रह्माण्डलाई फुटाएर विराट् पुरुष प्रकट हुनुभयो, जसका हजारौँ खुट्टा, तिघ्रा, हात, आँखा, मुख र शिरहरू छन् ।। ३५ ।।
यस्येहावयवैर्लोकान् काल्पयन्ति मनीषीणः ।
कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान् पुरुषहरू उहाँकै अङ्गहरूमा लोकहरूको कल्पना गर्दछन् । उहाँको कम्मरभन्दा मुनिका अङ्गमा सात पाताल र कम्मरभन्दा माथिका अङ्गमा सात स्वर्गको कल्पना गरिन्छ ।। ३६ ।।
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहवः ।
ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस विराट् पुरुषको मुख ब्राह्मण हो, बाहु (हात) क्षत्रिय हुन्, तिघ्रा वैश्य र खुट्टाबाट शूद्रको उत्पत्ति भएको हो ।। ३७ ।।
भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।
हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मनः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका खुट्टामा भूलोक, नाभिमा भुवर्लोक, हृदयमा स्वर्लोक र वक्षस्थलमा महर्लोकको कल्पना गरिएको छ ।। ३८ ।।
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोकः स्तनद्वयात् ।
मूर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्तै घाँटीमा जनलोक, स्तनमा तपोलोक र मस्तकमा सत्यलोक (सनातन ब्रह्मलोक) को स्थिति छ ।। ३९ ।।
तत्कट्यां चातलं कॢप्तं ऊरूभ्यां वितलं विभोः ।
जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः विभु परमात्माको कम्मरमा अतल, तिघ्रामा वितल, घुँडामा सुतल र जङ्घामा तलातल लोकको कल्पना गरिएको छ ।। ४० ।।
महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् ।
पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः गोलीगाँठोमा महातल, पञ्जामा रसातल र पैतालामा पाताल लोक रहेका छन् । यसरी विराट् पुरुष सर्वलोकस्वरूप हुनुहुन्छ ।। ४१ ।।
भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।
स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अथवा उहाँका खुट्टा पृथ्वी हुन्, नाभि भुवर्लोक हो र शिर स्वर्लोक हो । विराट् पुरुषका अङ्गहरूमा यसरी पनि लोकहरूको कल्पना गरिन्छ ।। ४२ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
द्वितीयस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ।। ५
।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो पाँचौँ अध्याय 'सृष्टि' को रहस्यमा आधारित छ । यस अध्यायको प्रारम्भमा देवर्षि नारदले आफ्ना पिता ब्रह्माजीसँग सृष्टिको आदिकारणका बारेमा अत्यन्त गम्भीर प्रश्न सोध्नुहुन्छ । नारदजीलाई लाग्छ कि ब्रह्माजी नै सृष्टिका सर्वोच्च कर्ता हुनुहुन्छ, तर ब्रह्माजीले घोर तपस्या गरेको देखेर उहाँमा शङ्का उब्जिन्छ । नारदजी सोध्नुहुन्छ कि यदि तपाईं नै सबैका मालिक हुनुहुन्छ भने तपाईं कसको ध्यान गरिरहनुभएको छ? यो संसारको आधार, यसको निर्माण र यसको प्रलयका बारेमा मलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् भनी उहाँले विन्ती गर्नुहुन्छ । ब्रह्माजीले नारदको यो प्रश्न सुनेर खुसी हुँदै भन्नुहुन्छ कि तिमीले मलाई भगवान्को महिमा वर्णन गर्ने अवसर दियौ । ब्रह्माजी स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि उहाँ आफैँ सृष्टिकर्ता भए पनि उहाँको शक्ति भगवान् वासुदेवबाट प्राप्त भएको हो । जसरी सूर्यको प्रकाशले चन्द्रमा चम्किन्छ, त्यसरी नै भगवान्को प्रकाशले ब्रह्माजीले यो संसारको रचना गर्नुहुन्छ । ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ कि वेद, यज्ञ, योग, तपस्या र ज्ञान — यी सबैको अन्तिम लक्ष्य भगवान् नारायण नै हुनुहुन्छ । भगवान् नारायण नै सृष्टिका आदिकारण हुनुहुन्छ र उहाँकै ईक्षण वा दृष्टिले यो संसारको चक्र चल्दछ । सृष्टिको प्रक्रियाका लागि भगवान्ले मायाका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज र तम) लाई स्वीकार गर्नुहुन्छ । सुरुमा काल, कर्म र स्वभावका कारणले गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न हुन्छ र महत्तत्त्वको जन्म हुन्छ । त्यसपछि अहङ्कारको उत्पत्ति हुन्छ र अहङ्कार सात्त्विक, राजस र तामस गरी तीन प्रकारमा विभक्त हुन्छ । तामस अहङ्कारबाट आकाश, वायु, तेज, जल र पृथ्वी जस्ता पञ्चमहाभूतहरूको क्रमिक विकास हुन्छ । प्रत्येक तत्वको आफ्नो विशिष्ट गुण हुन्छ, जस्तै आकाशको शब्द र पृथ्वीको गन्ध । सात्त्विक अहङ्कारबाट मन र इन्द्रियका दश अधिष्ठातृ देवताहरूको उत्पत्ति हुन्छ । राजस अहङ्कारबाट ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय, बुद्धि र प्राणको उत्पत्ति हुन्छ । यी तत्वहरू सुरुमा अलग–अलग थिए र शरीर निर्माण गर्न असमर्थ थिए । जब भगवान्को शक्तिले यी तत्वहरूलाई आपसमा जोड्यो, तब ब्रह्माण्डको विराट् शरीर तयार भयो । यो ब्रह्माण्डरूपी अण्ड हजारौँ वर्षसम्म अचेतन अवस्थामा जलमा रह्यो । अन्ततः भगवान्ले यसमा प्रवेश गरेर यसलाई जीवित तुल्याउनुभयो । यसबाट हजारौँ हात, खुट्टा र शिर भएका विराट् पुरुष प्रकट हुनुभयो । विराट् पुरुषको मुखबाट ब्राह्मण, बाहुबाट क्षत्रिय, तिघ्राबाट वैश्य र खुट्टाबाट शूद्रको उत्पत्ति भयो । उहाँकै अङ्गहरूमा चौध लोकको कल्पना गरिन्छ, जसमा सात स्वर्ग र सात पाताल पर्दछन् । यसरी यो अध्यायले सृष्टिको वैज्ञानिक र आध्यात्मिक दुवै पक्षलाई प्रस्ट पार्दछ । अन्ततः सबै कुरा भगवान् नारायणकै स्वरूप हुन् भन्ने यसको सार हो ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'निमित्त कारण' र 'उपादान कारण' को सुन्दर व्याख्या गर्दछ । ब्रह्माजी सृष्टिका निमित्त कारण हुन् भने भगवान् नारायण नै यसका परम निमित्त र आधार हुन् । दार्शनिक दृष्टिले यो अध्यायले 'माया' को शक्तिलाई स्पष्ट पार्दछ, जसले नित्यमुक्त परमात्मालाई पनि कार्य–कारणको बन्धनमा देखाउँछ । 'नारायणपर' शब्दले अद्वैत दर्शनको पुष्टि गर्दछ, जहाँ सबै साधन र साध्यको अन्त्य एउटै परमतत्त्वमा हुन्छ । सृष्टि भनेको शून्यबाट निर्माण होइन, बरु परमात्माकै शक्तिहरूको रूपान्तरण (परिणाम) हो भन्ने यहाँको मत छ । काल, कर्म र स्वभावलाई सृष्टिको सहायक शक्तिका रूपमा दार्शनिक मान्यता दिइएको छ । पञ्चमहाभूत र तन्मात्राको वर्णनले सांख्य दर्शनको प्रभाव र भौतिक जगत्को सूक्ष्मतालाई बुझाउँछ । विराट् पुरुषको अवधारणाले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै ईश्वरको शरीर हो भन्ने 'विश्वात्मवाद' को सन्देश दिन्छ । यो अध्यायले अहङ्कारलाई बन्धनको कारण माने पनि सात्त्विक अहङ्कारलाई ज्ञानको मार्गका रूपमा स्वीकार गर्दछ । ईक्षण (ईश्वरीय दृष्टि) लाई सृष्टिको पहिलो पाइला मानिनुले यो संसार संयोग मात्र नभई ईश्वरीय सङ्कल्पको परिणाम हो भन्ने बुझिन्छ । अन्ततः सबै भेदहरूका बीचमा अभेद नारायण तत्त्व नै व्याप्त छ भन्ने नै यसको मुख्य दर्शन हो ।
