श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – प्रथमोऽध्यायः
राजोवाच –
कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः ।
राज्ञां चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम् ॥ १ ॥
यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम ।
तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस नः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे प्रभु! तपाईंले चन्द्रवंश र सूर्यवंशको विस्तार तथा दुवै वंशका राजाहरूको अद्भुत चरित्रका बारेमा वर्णन गर्नुभयो। हे मुनिसत्तम! तपाईंले स्वभावैले धर्मप्रेमी यदुवंशको पनि विस्तृत वर्णन गर्नुभयो। अब त्यही वंशमा आफ्ना अंश बलरामजीका साथ अवतीर्ण हुनुभएका भगवान् श्रीविष्णुका (श्रीकृष्णका) अवतार र पवित्र लीलाहरूको बारेमा हामीलाई सुनाउनुहोस् ।। १–२ ।।
अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावनः ।
कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त प्राणीका जीवनदाता र विश्वात्मा भगवान् श्रीकृष्णले यदुकुलमा अवतार लिएर जुन-जुन लीलाहरू गर्नुभयो, ती सबैका बारेमा हामीलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।। ३ ।।
निवृत्ततर्षै रुपगीयमानाद्
भवौषधाच्छ्रोत्रमनोऽभिरामात् ।
क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्
पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जो संसारको विषय-वासना र तृष्णारूपी प्यासबाट मुक्त छन्, त्यस्ता जीवनमुक्त महापुरुषहरूद्वारा गाइने, भवरोग (संसार-चक्र) बाट पार गराउने अचूक औषधिस्वरूप तथा सुन्नेका कान र मनलाई परम आनन्द दिने भगवान्का उत्तम गुणानुवादबाट पशुघाती (आफ्नो आत्माको हत्या गर्ने वा निर्दयी) व्यक्तिबाहेक अरू को विरक्त होला र? ।। ४ ।।
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-
र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलैः ।
दुरत्ययं कौरवसैन्यसागरं
कृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण त मेरा कुलदेवता नै हुनुहुन्छ। कुरुक्षेत्रको युद्धमा देवताहरूलाई समेत जित्न सक्ने भीष्मपितामह जस्ता अतिरथीहरूले भरिएको कौरव सैन्यरुपी सागर, जो ठूला माछालाई निल्ने तिमिङ्गिल झैँ भयानक थियो, त्यसलाई मेरा हजुरबुबा पाण्डवहरूले भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलरूपी डुङ्गाको आश्रय लिएर बाच्छोको खुरले बनाएको सानो खाल्डो (गोष्पद) लाई झैँ सहजै पार गर्नुभयो ।। ५ ।।
द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गं
सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् ।
जुगोप कुक्षिङ् गत आत्तचक्रो
मातुश्च मे यः शरणं गतायाः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! कुरु र पाण्डव वंशको एकमात्र बीजरूप रहेको मेरो यो शरीर अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रले दग्ध भइसकेको थियो। त्यति बेला जब मेरी आमाले भगवान्को शरण लिनुभयो, उहाँले हातमा चक्र लिएर आमाको गर्भभित्र प्रवेश गरी मेरो रक्षा गर्नुभयो ।। ६ ।।
वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-
मन्तर्बहिः पूरुषकालरूपैः ।
प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं च
मायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान्! समस्त देहधारी प्राणीहरूको भित्र अन्तर्यामी पुरुषका रूपमा रहेर मोक्ष (अमृत) प्रदान गर्ने र बाहिर कालरूपले मृत्यु दिने, मायाले मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका ती भगवानका दिव्य चरित्रहरू वर्णन गर्नुहोस् ।। ७ ।।
रोहिण्यास्तनयः प्रोक्तो रामः संकर्षणस्त्वया ।
देवक्या गर्भसंबंधः कुतो देहान्तरं विना ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! तपाईंले भर्खरै बलरामजी रोहिणीका छोरा हुन् भन्नुभयो, फेरि उहाँको देवकीको गर्भसँग पनि सम्बन्ध थियो भन्नुभयो। एउटा शरीर नत्यागी एकै पटक दुईवटा गर्भसँग यो सम्बन्ध कसरी सम्भव भयो? ।। ८ ।।
कस्मान्मुकुन्दो भगवान् पितुर्गेहाद् व्रजं गतः ।
क्व वासं ज्ञातिभिः सार्धं कृतवान् सात्वतां पतिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् मुकुन्द आफ्ना पिताको घर छोडेर व्रज (गोकुल) मा किन जानुभयो? यदुवंशीहरूका स्वामी उहाँले आफ्ना बान्धवहरूसँग कहाँ-कहाँ बसेर निवास गर्नुभयो? ।। ९ ।।
व्रजे वसन् किमकरोन्मधुपुर्यां च केशवः ।
भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुरद्धातदर्हणम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः केशव भगवान्ले व्रज र मथुरामा रहँदा के-के लीलाहरू गर्नुभयो? अनि हे मुने! उहाँले आफ्नै मामा, जो वध गर्न अयोग्य (आफ्नै आमाको दाजु) भए पनि अत्यन्तै दुष्ट थिए, ती कंसलाई किन मार्नुभयो? ।। १० ।।
देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभिः ।
यदुपुर्यां सहावात्सीत् पत्न्यः कत्यभवन् प्रभोः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मानव शरीर धारण गरेर भगवान् यदुवंशीहरूसँग द्वारकापुरीमा कति वर्षसम्म बस्नुभयो र ती प्रभुका कतिवटी रानीहरू थिए? ।। ११ ।।
एतदन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् ।
वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वज्ञ मुने! मैले सोधेका र सोध्न बाँकी रहेका श्रीकृष्णका सबै चरित्रहरू मलाई विस्तृत रूपमा बताउनुहोस्, किनकि म यी कथाहरू सुन्न पूर्ण श्रद्धालु र उत्सुक छु ।। १२ ।।
नैषातिदुःसहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते ।
पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! तपाईंको मुखारविन्दबाट झरिरहेको भगवान्को कथारूपी अमृत पान गरिरहेकाले अन्न र जल त्याग गरेको मलाई यो अति दुःसह भोक र तिर्खाले अलिकति पनि बाधा पुर्याएको छैन ।। १३ ।।
सूत उवाच–
एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादं
वैयासकिः स भगवानथ विष्णुरातम् ।
प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नं
व्याहर्तुमारभत भागवतप्रधानः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– हे भृगुनन्दन शौनक! परीक्षितको यस्तो सुन्दर आग्रह सुनेर व्यासपुत्र भगवान् श्रीशुकदेवजीले उनको प्रशंसा गर्नुभयो। तत्पश्चात् भक्तशिरोमणि शुकदेवजीले कलिको पाप नाश गर्ने भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू वर्णन गर्न आरम्भ गर्नुभयो ।। १४ ।।
शुक उवाच–
सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजर्षिसत्तम ।
वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रतिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ परीक्षित! तपाईंको बुद्धि अत्यन्तै प्रशंसनीय र निश्चयपूर्ण छ; किनकि भगवान् वासुदेवको कथामा तपाईंको निश्चल र गहिरो प्रेम जागृत भएको छ ।। १५ ।।
वासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन् पुनाति हि ।
वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄंस्तत्पादसलिलं यथा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको कथाको जिज्ञासाले गंगाजलले झैँ तीन प्रकारका व्यक्तिहरूलाई पवित्र बनाउँछ– वक्ता (भन्ने), पृच्छक (सोध्ने) र श्रोता (सुन्ने) ।। १६ ।।
भूमिर्दृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतैः ।
आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! कुनै समय अभिमानी राजाहरूको भेष धारण गरेका हजारौँ दैत्य सेनाहरूको अत्यन्तै भारले थिचिएकी पृथ्वी पीडा सहन नसकी ब्रह्माजीको शरणमा गइन् ।। १७ ।।
गौर्भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः ।
उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं स्वमवोचत ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति बेला पृथ्वीले गाईको रूप धारण गरेकी थिइन्। आँखाभरि आँसु पारेर विलाप गर्दै उनी ब्रह्माजीकहाँ पुगिन् र आफ्नो दुःखको वृत्तान्त विस्तारपूर्वक बताइन् ।। १८ ।।
ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवैस्तया सह ।
जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधेः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले उनको व्यथा सहानुभूतिपूर्वक सुनिसकेपछि भगवान् शंकर र अन्य देवताहरूका साथ गाईरूपिणी पृथ्वीलाई लिएर क्षीरसागरको तटमा जानुभयो ।। १९ ।।
तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् ।
पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहितः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः क्षीरसागरमा पुगेर एकाग्रचित्त भएका ब्रह्माजीले 'पुरुषसूक्त' द्वारा देवाधिदेव परमपुरुष जगन्नाथ भगवान्को स्तुति गर्नुभयो ।। २० ।।
गिरं समाधौ गगने समीरितां
निशम्य वेधास्त्रिदशानुवाच ह ।
गां पौरुषीं मे शृणुतामराः पुन-
र्विधीयतामाशु तथैव मा चिरम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः समाधिस्थ अवस्थामा रहनुभएका ब्रह्माजीले आकाशवाणीद्वारा प्रेरित भगवान्को वाणी सुन्नुभयो। त्यसपछि उहाँले देवताहरूलाई भन्नुभयो– हे अमर देवताहरू! मैले भगवान्को वाणी सुनें, तपाईंहरू पनि मबाट त्यो सुन्नुहोस् र विलम्ब नगरी त्यसलाई कार्यान्वयन गर्नुहोस् ।। २१ ।।
पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरो
भवद्भिरंशैर्यदुषूपजन्यताम् ।
स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वरः
स्वकालशक्त्या क्षपयंश्चरेद् भुवि ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः परमपुरुष भगवान्लाई पृथ्वीको कष्टका बारेमा पहिले नै थाहा भइसकेको छ। उहाँ जबसम्म पृथ्वीको भार हटाउन आफ्नै कालशक्तिद्वारा यस धर्तीमा विचरण गर्नुहुनेछ, तबसम्म तपाईंहरू पनि आफ्ना अंशसहित यदुवंशमा जन्म लिएर उहाँको सेवा र कार्यमा सहयोग गर्नुहोस् ।। २२ ।।
वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः ।
जनिष्यते तत्प्रियार्थं संभवन्तु सुरस्त्रियः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः साक्षात् परात्पर पुरुषोत्तम भगवान् वासुदेवजीको घरमा प्रकट हुनुहुनेछ। उहाँलाई प्रसन्न पार्नका लागि देवाङ्गनाहरूले पनि पृथ्वीमा जन्म लिनुहोस् ।। २३ ।।
वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट् ।
अग्रतो भविता देवो हरेः प्रियचिकीर्षया ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को प्रिय कार्यका लागि उहाँकै अंश, हजारौँ मुख भएका स्वयम्प्रकाश शेषनाग (अनन्तदेव) भगवान् श्रीकृष्णभन्दा पहिले नै दाजुका रूपमा प्रकट हुनुहुनेछ ।। २४ ।।
विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् ।
आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे संभविष्यति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको मायाले यो सम्पूर्ण जगत् मोहित छ, ती भगवान्की शक्ति भगवती योगमाया पनि प्रभुको आदेश अनुसार लीला कार्यमा सहयोग गर्न आफ्ना अंशसहित प्रकट हुनुहुनेछ ।। २५ ।।
शुक उवाच–
इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिर्विभुः ।
आश्वास्य च महीं गीर्भिः स्वधाम परमं ययौ ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! यसरी देवताहरूलाई आदेश दिई र पृथ्वीलाई आश्वासन दिएर प्रजापतिहरूका स्वामी ब्रह्माजी आफ्नो परमधाम फर्कनुभयो ।। २६ ।।
शूरसेनो यदुपतिर्मथुरामावसन् पुरीम् ।
माथुराञ्छूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा यदुवंशी राजा शूरसेन मथुरापुरीमा बसेर मथुरा र शूरसेन लगायतका प्रदेशहरूमा राज्य गर्दथे ।। २७ ।।
राजधानी ततः साभूत् सर्वयादवभूभुजाम् ।
मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेलादेखि नै मथुरा सबै यादव राजाहरूको राजधानी बन्यो, जहाँ भगवान् श्रीहरि सधैँ निवास गर्नुहुन्छ ।। २८ ।।
तस्यां तु कर्हिचिच्छौरिर्वसुदेवः कृतोद्वहः ।
देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथमारुहत् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक मथुरामा शूरसेनका छोरा वसुदेवजीले विवाह गरेर आफ्नी नवविवाहिता पत्नी देवकीका साथ घर जान रथमा चढे ।। २९ ।।
उग्रसेनसुतः कंसः स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।
रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्मै रथशतैर्वृतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बखत सयौँ सुनौला रथहरूको बीचमा उग्रसेनको छोरो कंसले आफ्नी बहिनीलाई खुसी पार्न सारथि बनेर रथको लगाम समात्यो ।। ३० ।।
चतुःशतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् ।
अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१ ॥
दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृतम् । दु
हित्रे देवकः प्रादात् याने दुहितृवत्सलः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः छोरीप्रति अत्यन्तै स्नेही देवकले दाइजो स्वरूप सुनका मालाले सजिएका चार सय हात्ती, पन्ध्र हजार घोडा, अठार सय रथ र गहनाले सजिएका दुई सय सुन्दरी दासीहरू प्रदान गरे ।। ३१–३२ ।।
शंखतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभयः समम् ।
प्रयाणप्रक्रमे तावत् वरवध्वोः सुमङ्गलम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रस्थानको समयमा नवदम्पतीको मङ्गलका लागि शङ्ख, तुरही, मृदङ्ग र नगराहरू एकैसाथ बज्न थाले ।। ३३ ।।
पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहाशरीरवाक् ।
अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा कंसले रथ चलाइरहेका बेला आकाशवाणी भयो– "हे मूर्ख कंस! तैँले जसलाई रथमा राखेर लैजाँदै छस्, उनैको आठौँ गर्भले तेरो वध गर्नेछ" ।। ३४ ।।
इत्युक्तः स खलः पापो भोजानां कुलपांसनः ।
भगिनीं हन्तुमारब्धः खड्गपाणिः कचेऽग्रहीत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सुनेर भोजवंशको कलङ्क, पापी र दुष्ट कंसले तत्कालै आफ्नी बहिनीलाई मार्न हातमा तरवार लिएर उनको कपाल समात्यो ।। ३५ ।।
तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् । व
सुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्तो घृणित कार्य गर्न उद्यत, निर्दयी र निर्लज्ज कंसलाई महात्मा वसुदेवले शान्त पार्दै सम्झाउन थाल्नुभयो ।। ३६ ।।
वसुदेव उवाच–
श्लाघनीयगुणः शूरैर्भवान् भोजयशस्करः ।
स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियमुद्वाहपर्वणि ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवजीले भन्नुभयो– हे वीर! तपाईं श्लाघनीय गुण भएका र भोजवंशको यश बढाउने व्यक्ति हुनुहुन्छ। यस्तो विवाहको शुभ उत्सवमा आफ्नै बहिनीलाई कसरी मार्न सक्नुहुन्छ? ।। ३७ ।।
मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते ।
अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुवः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! जन्म लिने सबैको मृत्यु निश्चित छ। मृत्यु त शरीरसँगै जन्मिएको हुन्छ। आज होस् वा सय वर्षपछि, प्राणीको मृत्यु अवश्यम्भावी छ ।। ३८ ।।
देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवशः ।
देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यो शरीर पञ्चतत्त्वमा विलिन हुन्छ, तब कर्मको अधीनमा रहेको जीवले पुरानो शरीर त्यागेर विवश भई नयाँ शरीर धारण गर्दछ ।। ३९ ।।
व्रजंस्तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति ।
यथा तृणजलूकैवं देही कर्मगतिं गतः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी हिँड्ने मानिसले एउटा खुट्टा टेकेपछि मात्र अर्को खुट्टा उठाउँछ, र जसरी घाँसको जुकाले अघिल्लो आधार पाएपछि मात्र पछिल्लो भाग छोड्छ, त्यसरी नै जीवले कर्मको गति अनुसार अर्को शरीर प्राप्तिको निश्चित भएपछि मात्र यो शरीर छोड्छ ।। ४० ।।
स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशं मनोरथेनाभिनिविष्टचेतनः । दृ
ष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन् प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृतिः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सपनामा मानिसले देखेका वा सुनेका कुराको चिन्तन गर्दै वर्तमान शरीरलाई बिर्सेर काल्पनिक शरीरमा तन्मय हुन्छ, त्यसरी नै यो जीव अज्ञानका कारण पहिलेको शरीर भुलेर नयाँ शरीरमा आसक्त हुन्छ ।। ४१ ।।
यतो यतो धावति दैवचोदितं मनो विकारात्मकमाप पञ्चसु ।
गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौ प्रपद्यमानः सह तेन जायते ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः दैवको प्रेरणाले विकारयुक्त मन जहाँ-जहाँ जान्छ, यो जीवात्मा पनि त्यही मनसँगै मायाले रचेका पञ्चभौतिक गुणहरूमा फस्दै नयाँ शरीर प्राप्त गर्न पुग्छ ।। ४२ ।।
ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वदः
समीरवेगानुगतं विभाव्यते ।
एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्
गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी पानीले भरिएको भाँडामा देखिने सूर्यको प्रतिविम्ब हावा चल्दा पानी हल्लिएसँगै सूर्य नै हल्लिएको जस्तो देखिन्छ, त्यसरी नै जीवात्मा शरीरका धर्महरू (जन्म-मृत्यु) सँग मोहित भएर आफूलाई नै जन्मने र मर्ने ठान्दछ ।। ४३ ।।
तस्मान्न कस्यचिद् द्रोहमाचरेत् स तथाविधः ।
आत्मनः क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिले कसैप्रति पनि द्रोह गर्नु हुँदैन; किनकि अरूको कुभलो गर्नेलाई परलोकमा ठूलो भय हुन्छ ।। ४४ ।।
एषा तवानुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा ।
हन्तुं नार्हसि कल्याणीमिमां त्वं दीनवत्सलः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कंस! यी तिम्री सानी बहिनी हुन् र छोरी समान हुन्। यस्ती कल्याणमयी कन्यालाई यस्तो विवाहको समयमा मार्नु उचित हुँदैन ।। ४५ ।।
शुक उवाच–
एवं स सामभिर्भेदैर्बोध्यमानोऽपि दारुणः ।
न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादाननुव्रतः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! वसुदेवजीले साम, दान, भेद आदि अनेक उपायले सम्झाउँदा पनि क्रूर स्वभावको त्यो राक्षस प्रवृत्ति भएको कंस आफ्नो निर्णयबाट पछि हटेन ।। ४६ ।।
निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभिः ।
प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुमिदं तत्रान्वपद्यत ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसको हठ देखेर वसुदेवजीले तत्कालको सङ्कट टार्नका लागि विचार गर्नुभयो र एउटा जुक्ति निकाल्नुभयो ।। ४७ ।।
मृत्युर्बुद्धिमतापोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् ।
यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिनः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् मानिसले आफ्नो बुद्धि र बलले भ्याएसम्म मृत्यु टार्ने प्रयास गर्नुपर्छ। यदि प्रयास गर्दा पनि सफल भएन भने उसलाई कुनै दोष लाग्दैन ।। ४८ ।।
प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् ।
सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले छोराहरू दिने वचन दिएर अहिलेलाई यी दुःखी देवकीलाई बचाउनु पर्छ। यदि भविष्यमा छोराहरू जन्मिए र दैवयोगले कंसको मृत्यु पहिले नै भयो वा कुनै उपाय निस्कियो भने यी बाच्नेछन् ।। ४९ ।।
विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुर्दुरत्यया ।
उपस्थितो निवर्तेत निवृत्तः पुनरापतेत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः विधाताको गति बुझ्न कठिन छ। कहिलेकाहीँ आइसकेको मृत्यु पनि टर्छ र टरिसकेको मृत्यु पनि पुनः आइलाग्छ ।। ५० ।।
अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयो-
रदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति ।
एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्यः
शरीरसंयोगवियोगहेतुः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी डढेलो लाग्दा कुन दाउरा जल्छ र कुन बच्छ भन्ने कुराको कारण 'अदृष्ट' बाहेक अरू केही हुँदैन, त्यसैगरी जीवको शरीरसँगको संयोग र वियोगको कारण बुझ्न निकै कठिन हुन्छ ।। ५१ ।।
एवं विमृश्य तं पापं यावदात्मनिदर्शनम् ।
पूजयामास वै शौरिर्बहुमानपुरःसरम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विचार गरी वसुदेवजीले पापी कंसलाई निकै आदर र प्रशंसा गर्दै प्रसन्न पार्नुभयो ।। ५२ ।।
प्रसन्नवदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् ।
मनसा दूयमानेन विहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! मनमा पीडा भए पनि बाहिर प्रसन्न मुद्रा देखाउँदै वसुदेवजीले मुस्कुराएर त्यो निर्दयी कंसलाई भन्नुभयो ।। ५३ ।।
वसुदेव उवाच–
न ह्यस्यास्ते भयं सौम्य यद् वागाहाशरीरिणी ।
पुत्रान् समर्पयिष्येऽस्या यतस्ते भयमुत्थितम् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवजीले भन्नुभयो– हे सौम्य! आकाशवाणीले भने अनुसार तपाईंलाई देवकीबाट कुनै डर छैन। डर त यिनका छोराहरूबाट हो। त्यसैले यिनबाट जन्मने सबै छोराहरू म तपाईंलाई सुम्पिदिनेछु ।। ५४ ।।
शुक उवाच–
स्वसुर्वधान्निववृते कंसस्तद्वाक्यसारवित् ।
वसुदेवोऽपि तं प्रीतः प्रशस्य प्राविशद् गृहम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– वसुदेवजीको सत्यनिष्ठा बुझेको कंसले उनको कुरामा विश्वास गर्यो र बहिनीलाई मार्ने विचार त्याग्यो। वसुदेवजी पनि उसको प्रशंसा गर्दै आफ्नो घर फर्कनुभयो ।। ५५ ।।
अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्वदेवता ।
पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टौ कन्यां चैवानुवत्सरम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समय बित्दै जाँदा सबै देवताहरूको बास रहेकी देवकीले वर्षैपिच्छे आठ छोरा र एक छोरी गरी नौ सन्तान जन्माउनुभयो ।। ५६ ।।
कीर्तिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभिः ।
अर्पयामास कृच्छ्रेण सोऽनृतादतिविह्वलः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो वचन झुटो नहोस् भनी वसुदेवजीले अत्यन्तै पीडाका साथ पहिलो छोरा 'कीर्तिमान' लाई लगेर कंसलाई बुझाउनुभयो ।। ५७ ।।
किं दुःसहं नु साधूनां विदुषां किमपेक्षितम् ।
किमकार्यं कदर्याणां दुस्त्यजं किं धृतात्मनाम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः साधुहरूका लागि के दुःसह छ र? विद्वान्हरूलाई कसको अपेक्षा हुन्छ र? दुष्टहरूले नगर्ने नीच कार्य के हुन्छ र? अनि जितेन्द्रियहरूका लागि कुन वस्तु त्याग्न कठिन हुन्छ र? ।। ५८ ।।
दृष्ट्वा समत्वं तच्छौरेः सत्ये चैव व्यवस्थितिम् ।
कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! वसुदेवजीको सत्यनिष्ठा र समभाव देखेर कंस प्रसन्न भयो र हाँस्दै भन्न थाल्यो ।। ५९ ।।
प्रतियातु कुमारोऽयं न ह्यस्मादस्ति मे भयम् ।
अष्टमाद् युवयोर्गर्भान्मृत्युर्मे विहितः किल ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः यो बालकलाई फिर्ता लैजानुहोस्, मलाई यसबाट कुनै डर छैन। मेरो मृत्यु त तपाईंहरूको आठौँ गर्भबाट हुने भनिएको छ ।। ६० ।।
तथेति सुतमादाय ययावानकदुन्दुभिः ।
नाभ्यनन्दत तद्वाक्यमसतोऽविजितात्मनः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हुन्छ" भनी वसुदेवजी छोरा लिएर फर्कनुभयो। तर मन नजितेका दुष्ट कंसको कुरामा उहाँले विश्वास गर्नुभएन ।। ६१ ।।
नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषितः ।
वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रियः ॥ ६२ ॥
सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रताः ॥ ६३ ॥
एतत् कंसाय भगवाञ्छशंसाभ्येत्य नारदः । भूमेर्भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम् ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत परीक्षित! त्यसै समयमा देवर्षि नारदले कंसकहाँ आएर भन्नुभयो– "हे कंस! व्रजका नन्द आदि गोप-गोपिनीहरू, वसुदेव आदि वृष्णि र देवकी आदि यदुवंशी नारीहरू सबै देवताका अंश हुन्। तिम्रा सेवकहरू पनि देवता नै हुन्। पृथ्वीको भार हटाउन देवताहरूले तिम्रो र दैत्यहरूको वध गर्ने तयारी गरिरहेका छन्" ।। ६२–६४ ।।
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति ।
देवक्या गर्भसंभूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥
देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे ।
जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशंकया ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी गएपछि कंसले यदुवंशीहरूलाई देवता र देवकीको गर्भबाट जन्मनेलाई विष्णु सम्झेर डरायो। उसले देवकी र वसुदेवलाई हत्कडी लगाई जेलमा हाल्यो र जन्मने बित्तिकै उनीहरूका छोराहरूलाई मार्न थाल्यो ।। ६५–६६ ।।
मातरं पितरं भ्रातॄन् सर्वांश्च सुहृदस्तथा ।
घ्नन्ति ह्यसुतृपो लुब्धा राजानः प्रायशो भुवि ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो संसारमा केवल आफ्नो प्राण र इन्द्रिय तृप्त गर्न खोज्ने लोभी राजाहरू आफ्ना आमाबुबा, दाजुभाइ र मित्रहरूलाई समेत मार्न पछि पर्दैनन् ।। ६७ ।।
आत्मानमिह सञ्जातं जानन् प्राग् विष्णुना हतम् ।
महासुरं कालनेमिं यदुभिः स व्यरुध्यत ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफू पूर्वजन्ममा विष्णुद्वारा मारिएको कालनेमि नामको असुर हुँ भन्ने थाहा पाएर कंस यदुवंशीहरूसँग झन् शत्रुतापूर्ण व्यवहार गर्न थाल्यो ।। ६८ ।।
उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् ।
स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महाबलः ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो महाबलवान् कंसले आफ्नै पिता उग्रसेनलाई पनि बन्दी बनाएर शूरसेन देशको शासन आफैँ गर्न थाल्यो ।। ६९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको पहिलो अध्याय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यसले नै भगवान् श्रीकृष्णको प्राकट्यको आधार तय गर्छ। कथाको प्रारम्भ राजा परीक्षितको जिज्ञासाबाट हुन्छ। परीक्षितले शुकदेवजीलाई यदुवंशमा अवतार लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णका पावन लीलाहरू सुनाउन आग्रह गर्छन्। उनी भन्छन् कि भगवान्को कथा भवरोगको औषधि हो, जसले मानिसलाई जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त गराउँछ। शुकदेवजी परीक्षितको भक्ति र एकाग्रता देखेर प्रसन्न हुँदै कथा अगाडि बढाउँछन्। पृथ्वीमा जब अभिमानी र अत्याचारी राजाहरूको भार बढ्छ, तब पृथ्वी गाईको रूप धारण गरेर ब्रह्माजीको शरणमा जान्छिन्। ब्रह्माजीले शिवजी र अन्य देवताहरूलाई साथमा लिएर क्षीरसागरको तटमा गई भगवान् श्रीविष्णुको स्तुति गर्नुहुन्छ। स्तुतिबाट प्रसन्न भई भगवान्ले आकाशवाणीमार्फत भन्नुहुन्छ कि उहाँ चाँडै यदुवंशमा वसुदेव र देवकीको गर्भबाट प्रकट हुनुहुनेछ। उहाँले देवताहरूलाई पनि पृथ्वीमा विभिन्न रूपमा जन्म लिएर सहयोग गर्न आदेश दिनुहुन्छ। यसैबीच, मथुरामा शूरसेनका छोरा वसुदेव र उग्रसेनकी भतिजी देवकीको विवाह सम्पन्न हुन्छ। विवाहपछि कंसले आफ्नी बहिनीलाई रथमा राखी पुर्याउन जाँदा आकाशवाणी सुन्छ कि देवकीको आठौँ गर्भले उसको वध गर्नेछ। यो सुन्ने बित्तिकै क्रूर कंसले देवकीलाई मार्न खोज्छ, तर वसुदेवजीले धेरै सम्झाएर आफ्नो सन्तान सुम्पने वचन दिएपछि मात्र देवकीको ज्यान जोगिन्छ। वसुदेवले आफ्नो सत्यनिष्ठा पालना गर्दै पहिलो पुत्र कंसलाई सुम्पिन्छन्, जसलाई कंसले सुरुमा छोडिदिए पनि पछि नारदजीको कुरा सुनेर क्रूर बन्छ। नारदले कंसलाई उसको पूर्वजन्म कालनेमि भएको र देवताहरूले उसलाई मार्ने षड्यन्त्र गरिरहेको कुरा बताइदिन्छन्। अन्ततः कंसले आफ्ना पिता उग्रसेनलाई जेल हाल्छ र वसुदेव-देवकीलाई पनि बन्दी बनाएर उनका नवजात शिशुहरूको हत्या गर्न थाल्छ। यसरी यो अध्यायले असुरहरूको अत्याचार र भगवान्को अवतारको पूर्वसन्ध्यालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गहिरो र शिक्षाप्रद छ। पहिलो कुरा, यसले जीवनको नश्वरता र कर्मको गतिलाई स्पष्ट पारेको छ। वसुदेवजीले कंसलाई सम्झाउने क्रममा भन्नुभएको छ कि यो शरीर पञ्चतत्त्वबाट बनेको हो र यसको विनाश निश्चित छ, तर आत्मा अविनाशी छ। एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा जीवको स्थानान्तरणलाई जुका र सपनाको उदाहरण दिएर बुझाइएको छ, जसले पुनर्जन्मको सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ। अर्को दार्शनिक पक्ष भनेको 'अदृष्ट' वा प्रारब्धको महत्त्व हो। मनुष्यले जति नै बल र बुद्धि लगाए पनि ईश्वरको विधान र समयको गतिलाई पूर्णतः बदल्न सक्दैन। यहाँ सत्व, रज र तम गुणको द्वन्द्व पनि देखिन्छ—जहाँ वसुदेव सत्वगुणका प्रतीक हुन् भने कंस तमोगुणको। भागवतले यो सिकाउँछ कि जब अधर्मले सीमा नाघ्छ, तब दैवी शक्तिले अवतार लिनै पर्छ। यसका साथै, ईश्वरको कथा र नाम संकीर्तनले मानिसलाई भौतिक दुखबाट माथि उठ्न मद्दत गर्छ भन्ने पक्षलाई राजा परीक्षितको भोक-तिर्खाको उपेक्षा गर्ने अवस्थाले प्रमाणित गरेको छ।
No comments:
Post a Comment