श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - चतुर्दशोऽध्यायः
सोमवंश-वर्णन र पुरुरवा-उर्वशी प्रसङ्ग
अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः ।
यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् परीक्षित्! अब तपाईँ चन्द्रमाको पवित्र वंशको बारेमा सुन्नुहोस्। यस वंशमा पुरुरवा आदि महान् र पुण्यकीर्ति भएका राजाहरूको वर्णन गरिन्छ ।।१।।
सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् ।
जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सहस्र शिर भएका भगवान् नारायणको नाभि-सरोवरको कमलबाट ब्रह्माजीको उत्पत्ति भएको थियो। ब्रह्माजीका पुत्र अत्रि भए, जो आफ्नो गुणका कारण पिता ब्रह्मा समान थिए ।।२।।
तस्य दृग्भ्योऽभवत् पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल ।
विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनै अत्रिका आँखाबाट अमृतमय चन्द्रमाको जन्म भयो। भगवान् ब्रह्माले चन्द्रमालाई ब्राह्मण, औषधि र नक्षत्रहरूको अधिपति बनाउनुभयो ।।३।।
सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् ।
पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले तीनवटै लोक जितेर राजसूय यज्ञ गरे। यसबाट उनको घमण्ड बढ्यो र उनले बृहस्पतिकी पत्नी तारालाई बलपूर्वक हरण गरे ।।४।।
यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् ।
नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवगुरु बृहस्पतिले आफ्नी पत्नी फिर्ता गर्न बारम्बार आग्रह गरे, तर चन्द्रमाले अहङ्कारवश उनलाई छोडेनन्। यसै कारणले गर्दा देवता र दानवबिच भीषण युद्ध भयो ।।५।।
शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् ।
हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः बृहस्पतिसँगको द्वेषका कारण शुक्राचार्यले असुरहरूको साथ लिई चन्द्रमाको पक्ष लिए। महादेवजीले भने स्नेहका कारण आफ्ना विद्यागुरु अङ्गिराका पुत्र बृहस्पतिको पक्ष लिनुभयो र आफ्ना गणहरूका साथ युद्धमा होमिनुभयो ।।६।।
सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् ।
सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामयः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवराज इन्द्रले सबै देवताका साथ आफ्ना गुरु बृहस्पतिको साथ दिए। यसरी ताराका निमित्त सुरासुर विनाशक भयङ्कर युद्ध भयो, जसलाई 'तारकामय' युद्ध भनिन्छ ।।७।।
निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् ।
तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीरमवैत् पतिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अङ्गिरा ऋषिले प्रार्थना गरेपछि ब्रह्माजीले चन्द्रमालाई हप्काएर तारालाई उनका पति बृहस्पतिलाई सुम्पिदिनुभयो। जब बृहस्पतिले तारा गर्भवती भएको थाहा पाए, तब उनले भने ।।८।।
त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः ।
नाहं त्वां भस्मसात्कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकः सति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे दुष्ट बुद्धिकी! मेरो क्षेत्र (पत्नी) मा अर्कैले स्थापना गरेको यो गर्भलाई तुरुन्त त्याग। म सन्तानको चाहना राख्ने हुनाले र तिमी नारी भएकाले तिमीलाई भस्म गर्दिनँ" ।।९।।
तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् ।
स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः लज्जित भएकी ताराले सुन जस्तै चमक भएको बालकलाई जन्म दिएर त्यागिन्। त्यो बालकलाई देखेर बृहस्पति र चन्द्रमा दुवैले आफ्नो छोरो बनाउने इच्छा गरे ।।१०।।
ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः ।
पप्रच्छुर्ऋषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो मेरो हो, तिम्रो होइन" भन्दै उनीहरू ठुलो स्वरमा झगडा गर्न थाले। ऋषि र देवताहरूले तारालाई सोध्दा पनि उनले लज्जावश कुनै उत्तर दिइनन् ।।११।।
कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया ।
किं न वोचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो बालक आमाको झुटो लज्जा देखेर रिसायो र भन्यो– "हे दुराचारिणी! तिमी किन सत्य भन्दिनौ? छिट्टै आफ्नो दोष मलाई बताऊ" ।।१२।।
ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन् ।
सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले तारालाई एकान्तमा बोलाएर सान्त्वना दिँदै सोध्नुभयो। तब ताराले बिस्तारै "यो चन्द्रमाको हो" भनिन्। त्यसपछि चन्द्रमाले त्यो बालकलाई लिए ।।१३।।
तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप ।
बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण् मुदम् ।।१४।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! ब्रह्माजीले गम्भीर बुद्धिका कारण त्यो बालकको नाम 'बुध' राखिदिनुभयो। यस्तो तेजस्वी पुत्र पाएर चन्द्रमा अत्यन्त खुसी भए ।।१४।।
ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः ।
तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै बुधबाट इलाको गर्भद्वारा पुरुरवाको जन्म भयो, जसको बारेमा पहिले नै बताइएको छ।
श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा ।
तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रको सभामा देवर्षि नारदले पुरुरवाको रूप, गुण, उदारता र वीरताको गान गरेको सुनेर उर्वशी उनीप्रति आकर्षित भइन्। कामदेवको बाणले पीडित भएकी ती देवी पुरुरवाकहाँ आइन् ।।१५-१६।।
मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम् ।
निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् ।
धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मित्रावरुणको श्रापका कारण मर्त्यलोकमा आउनुपरेकी उर्वशीले कामदेव समान सुन्दर पुरुरवालाई देखेर धैर्य धारण गरी उनीसँग बस्ने निश्चय गरिन् ।।१७।।
स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती देवीलाई देखेर राजा पुरुरवाका आँखा खुसीले प्रफुल्ल भए। रोमाञ्चित हुँदै उनले मधुर स्वरमा भने ।।१८।।
श्रीराजोवाच ।
स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् ।
संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने– "हे सुन्दरी! तिमीलाई स्वागत छ। बस, म तिम्रो के सेवा गरूँ? तिमी मसँग विहार गर र हाम्रो यो प्रेम अनेक वर्षसम्म चलिरहोस्" ।।१९।।
उर्वश्युवाच ।
कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर ।
यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उर्वशीले भनिन्– "हे सुन्दर! तपाईँको यस्तो रूप देखेर कुन नारीको मन र दृष्टि मोहित नहोला र? तपाईँको निकट आएपछि मेरो मनमा पनि रतिसुखको इच्छा जागृत भएको छ" ।।२०।।
एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद ।
संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणांवरः स्मृतः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! तपाईँ यी दुईवटा भेडाका पाठा (उरणक) लाई नासोका रूपमा रक्षा गर्नुहोस्। म तपाईँसँग विहार गर्नेछु, किनभने श्रेष्ठ पुरुष नै स्त्रीका लागि प्रशंसनीय हुन्छन्" ।।२१।।
घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् ।
विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे वीर! म घिउ मात्र आहार गर्नेछु र मैथुनका समयबाहेक अन्य बेला तपाईँलाई नग्न अवस्थामा देख्न नपरोस्।" महामना पुरुरवाले ती सर्तहरू स्वीकार गरे ।।२२।
।
अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् ।
को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने– "अहो! तिम्रो यो रूप र भाव त मनुष्य लोकलाई नै मोहित पार्ने खालको छ। स्वयं आएकी तिमी जस्ती देवीको सेवा कुन मानिसले नगर्ला र?" ।।२३।।
तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः ।
रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! त्यसपछि ती पुरुषश्रेष्ठ पुरुरवा उर्वशीसँग चैत्ररथ र नन्दनवन जस्ता दिव्य उद्यानहरूमा इच्छानुसार विहार गर्न थाले ।।२४।।
रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया ।
तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कमलको सुगन्ध आउने ती देवीसँग राजाले धेरै वर्षसम्म आनन्दपूर्वक समय बिताए। उनको मुखको सुगन्धमा लट्ठिएर राजाले समय बितेको पत्तै पाएनन् ।।२५।।
अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् ।
उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उर्वशीलाई नदेखेपछि इन्द्रले गन्धर्वहरूलाई आदेश दिए– "उर्वशीबिना मेरो सभा शोभायमान छैन, त्यसैले उनलाई लिएर आऊ" ।।२६।।
ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते ।
उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती गन्धर्वहरू मध्यरातको घोर अन्धकारमा त्यहाँ पुगे र उर्वशीले राजाको जिम्मामा राखेका दुईवटा भेडाहरू चोरेर लगे ।।२७।।
निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः ।
हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पुत्रतुल्य भेडाहरू लगिएको आवाज सुनेर उर्वशीले भनिन्– "धिक्कार छ! आफूलाई वीर ठान्ने यो नपुंसक र खराब स्वामीका कारण म लुटिएँ" ।।२८।।
यद् विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः ।
यः शेते निशि संत्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसलाई विश्वास गर्दा मेरा सन्तान चोरले लगे, जो दिनमा पुरुष र रातमा स्त्री जस्तै डराएर सुत्छ, त्यस्ताका कारण म बर्बाद भएँ" ।।२९।।
इति वाक् सायकैर्विद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः ।
निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उर्वशीका ती वचनरूपी बाणले बिझिएका राजा अङ्कुशले हानीएको हात्ती झैँ क्रोधित भए। उनी हातमा तरवार लिएर नग्न अवस्थामा नै राती गन्धर्वहरूतिर दौडिए ।।३०।।
ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः ।
आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गन्धर्वहरूले भेडा छाडेर बिजुली झैँ चमक उत्पन्न गरे। जब राजा भेडा लिएर फर्किँदै थिए, उर्वशीले उनलाई उज्यालोमा नग्न देखिन्। सर्त अनुसार उनले तत्कालै पुरुरवालाई छाडेर हिँडिन् ।।३१।।
ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव ।
तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नी प्रिय पत्नीलाई शय्यामा नदेखेपछि पुरुरवा व्याकुल भए। उनको मन उर्वशीमै अल्झिएको थियो, त्यसैले उनी पागल झैँ पृथ्वीमा भौँतारिन थाले ।।३२।।
स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः ।
पञ्च प्रहृष्टवदनाः प्राह सूक्तं पुरूरवाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन कुरुक्षेत्रमा सरस्वती नदीको किनारमा उनले आफ्ना पाँच सखीहरूका साथमा रहेकी उर्वशीलाई देखे र विनीत भएर भने ।।३३।।
अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि ।
मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सुन्दरी! पर्ख, एकछिन पर्ख। मलाई यसरी अधुरो छाडेर नजाऊ, हामी बिच केही कुरा त होस्" ।।३४।।
सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया ।
खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवी! तिमीले कृपा नगरे मेरो यो सुन्दर शरीर यहीँ ढल्नेछ र यसलाई ब्वाँसा तथा गिद्धले खानेछन्" ।।३५।।
उर्वश्युवाच ।
मा मृथाः पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे ।
क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उर्वशीले भनिन्– "हे राजन्! तिमी पुरुष हौ, यसरी मर्नु हुँदैन। स्त्रीहरूको हृदय ब्वाँसाको जस्तै हुन्छ, उनीहरूको कसैसँग स्थायी मित्रता हुँदैन" ।।३६।।
स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः ।
घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "स्त्रीहरू क्रूर र निर्दयी हुन्छन्। उनीहरू सानो स्वार्थका लागि आफ्ना विश्वासिला पति र भाइलाई समेत घात गर्न सक्छन्" ।।३७।।
विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः ।
नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "अज्ञानीहरूलाई झुटो विश्वास दिलाएर उनीहरू नयाँ-नया पुरुषहरूको खोजीमा रहन्छन्" ।।३८।।
संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वरः ।
वस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईँ धैर्य गर्नुहोस्। वर्षको अन्त्यमा एक रात म तपाईँसँग हुनेछु र तपाईँका अन्य सन्तान पनि हुनेछन्" ।।३९।।
अन्तर्वत्नीामुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरम् ।
पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उर्वशी गर्भवती भएको थाहा पाएपछि राजा राजधानी फर्के। एक वर्षपछि जाँदा उर्वशीले वीर पुत्रलाई जन्म दिइसकेकी थिइन् ।।४०।।
उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् ।
अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः उर्वशीलाई भेटेर राजा अत्यन्त खुसी भए र उनीसँग एक रात बिताए। बिहान विछोडको बेला राजा रोएको देखेर उर्वशीले भनिन् ।।४१।।
गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति ।
तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप ।
उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईँ यी गन्धर्वहरूको स्तुति गर्नुहोस्, उनीहरूले मलाई तपाईँलाई सुम्पिन सक्छन्।" गन्धर्वहरू प्रसन्न भएर राजालाई 'अग्निस्थाली' (यज्ञपात्र) दिए। राजाले त्यसलाई उर्वशी नै ठानेर वनमा घुमिरहे ।।४२।।
स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि ।
त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनलाई चेत आयो, उनले त्यो पात्र वनमै छाडे र दरबार फर्केर उर्वशीको ध्यान गर्न थाले। त्रेतायुगको प्रारम्भमा उनका हृदयमा तीन वेद (त्रयी) प्रकट भए ।।४३।।
स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः ।
तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी पुनः त्यही वनमा गए जहाँ शमी वृक्षको गर्भमा पीपल (अश्वत्थ) उम्रेको थियो। उनले उर्वशीलोक प्राप्त गर्ने इच्छाले त्यसबाट दुईवटा अरणि (काठ) बनाए ।।४४।।
उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् ।
आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभुः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले तल्लो अरुणिलाई उर्वशी र माथिल्लोलाई आफू मानेर मन्त्रद्वारा मन्थन गरे ।।४५।।
तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसुः ।
त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मन्थनबाट 'जातवेद' नामक अग्नि प्रकट भयो। राजाले वेदविद्याद्वारा त्यस अग्निलाई तीन भाग (आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि) मा विभाजन गरी पुत्रका रूपमा स्वीकार गरे ।।४६।।
तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् ।
उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले ती अग्निद्वारा उर्वशीलोक प्राप्तिका लागि भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्दै यज्ञ गरे ।।४७।।
एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः ।
देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले सत्ययुगमा प्रणव (ॐ) मात्र वेद थियो, नारायण मात्र एकमात्र देवता थिए र अग्नि एवं वर्ण पनि एक मात्र थिए ।।४८।।
पुरूरवस एवासीत् त्वयी त्रेतामुखे नृप ।
अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्रेताको मुखमा पुरुरवाबाट नै वेदत्रयी र अग्नित्रयीको विस्तार भयो। राजा पुरुरवा अन्ततः गन्धर्वलोक पुगे ।।४९।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यस अध्यायमा चन्द्रवंशको उत्पत्ति र राजा पुरुरवाको कथा विस्तारमा बताइएको छ। भगवान् नारायणको नाभिबाट ब्रह्मा, ब्रह्माबाट अत्रि र अत्रिका आँखाबाट चन्द्रमाको जन्म भयो। चन्द्रमाले देवगुरु बृहस्पतिकी पत्नी तारालाई हरण गरेपछि देवता र दानवबिच 'तारकामय' युद्ध भयो। पछि ब्रह्माजीको मध्यस्थतामा तारालाई बृहस्पतिलाई फिर्ता गरियो, जसबाट बुधको जन्म भयो। बुध र इलाका पुत्रका रूपमा प्रतापी राजा पुरुरवा जन्मिए। पुरुरवाको रूप र गुणबाट मोहित भएर स्वर्गकी अप्सरा उर्वशी उनीसँग बस्न मर्त्यलोक आइन्। उर्वशीले राजासँग बस्दा केही सर्तहरू राखिन्– दुईवटा भेडाको रक्षा गर्ने, घिउ मात्र खाने र मैथुनबाहेक राजालाई नग्न नदेख्ने। राजाले यी सर्त स्वीकार गरेपछि उनीहरूले धेरै वर्षसम्म विभिन्न दिव्य वनहरूमा विहार गरे। धेरै समयपछि उर्वशीलाई स्वर्ग फर्काउन इन्द्रले गन्धर्वहरूलाई पठाए। गन्धर्वहरूले राती उर्वशीका भेडा चोरेर लगे र उनीहरूको आवाज सुनेर उर्वशीले राजालाई कायर भन्दै गाली गरिन्। क्रोधावेशमा राजा पुरुरवा नग्न अवस्थामै तरवार लिएर गन्धर्वहरूलाई खेदाउन दौडिए। गन्धर्वहरूले बिजुली चम्काउँदा उर्वशीले राजालाई नग्न देखिन् र सर्त तोडिएकाले तत्कालै स्वर्ग गइन्। उर्वशीको विछोडमा राजा पागल झैँ भौँतारिँदै कुरुक्षेत्र पुगे, जहाँ उनले उर्वशीलाई पुनः भेटे। राजाले धेरै अनुनय-विनय गरे पनि उर्वशीले स्त्रीको हृदय क्रूर हुने र मोहमा नपर्न सल्लाह दिइन्। उर्वशीले वर्षको एक रात मात्र भेट्ने आश्वासन दिइन् र सोही अनुसार उनीहरूको भेट भइरह्यो। पछि गन्धर्वहरूले राजालाई एक अग्निस्थाली दिए, जसलाई मन्थन गर्दा अग्नि प्रकट भयो। राजाले त्यही अग्निद्वारा यज्ञ गरी गन्धर्वलोक प्राप्त गर्ने मार्ग रोजे। यस कथाले त्रेतायुगमा कसरी वेद र अग्निको विभाजन भयो भन्ने कुरा पनि बुझाउँछ। अन्त्यमा पुरुरवाले उर्वशीकै लोकमा स्थान प्राप्त गरे।
दार्शनिक पक्ष
यस कथाले मानव जीवनमा कामवासना र मोहको प्रभावलाई बडो मार्मिक ढङ्गले चित्रण गरेको छ। राजा पुरुरवा जस्ता महान् वीर पनि उर्वशीको रूपमोहमा परेर कसरी आफ्नो विवेक गुमाउँछन् भन्ने कुराले इन्द्रियहरूको प्रबलता दर्साउँछ। उर्वशीका वचनहरूले संसारमा कुनै पनि भौतिक सम्बन्ध स्थायी र पूर्ण विश्वासिलो हुँदैन भन्ने वैराग्यको शिक्षा दिन्छन्। 'स्त्रीको हृदय ब्वाँसाको जस्तै हुन्छ' भन्ने संवादले वास्तवमा माया (प्रकृति) को अस्थिर र निर्दयी स्वरूपलाई सङ्केत गर्दछ। यो अध्यायले त्रेतायुगमा कर्मकाण्डको सुरुवात कसरी भयो भन्ने ऐतिहासिक र आध्यात्मिक आधार पनि प्रदान गर्दछ। सत्ययुगमा 'एकै वेद, एकै देव' हुनुले अद्वैत अवस्थालाई जनाउँछ भने त्रेतामा वेद र अग्निको विभाजनले मानवीय चेतनाको क्रमिक ह्रास र विधिविधानको आवश्यकतालाई बुझाउँछ। पुरुरवाको व्याकुलताले आत्माको परमात्माप्रतिको छटपटीलाई भौतिक रूपमा प्रतिबिम्बित गरेको मान्न सकिन्छ। अन्ततः यज्ञ र विधिका माध्यमबाट उनले चाहेको लोक प्राप्त गर्नुले सकाम कर्मको फल निश्चित हुने कुरा पुष्टि गर्छ। तर, यसले यो पनि सिकाउँछ कि स्वर्गको सुख पनि सीमित छ र अन्तिम लक्ष्य त भगवत्प्राप्ति नै हुनुपर्छ।
No comments:
Post a Comment