पञ्चमः स्कन्धः – षोडशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

पञ्चमः स्कन्धः – षोडशोऽध्यायः

राजोवाच – 
उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सहदृश्यते ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले भने– मुनिवर! जहाँसम्म सूर्यको प्रकाश हुन्छ र जहाँसम्म तारागणसहित चन्द्रदेव देखिन्छन्, त्यहाँसम्म भूमण्डलको विस्तार भएको कुरा मलाई बताउनुभयो ।। १ ।।
 
तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिः सप्त सिन्धव उपकॢप्ता यत एतस्याः सप्तद्वीप विशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंले यो पनि बताउनुभयो कि राजा प्रियव्रतको रथको पाङ्ग्राबाट सात खाडल र सात समुद्र बनेका थिए, जसका कारण यस भूमण्डलको सात द्वीपमा विभाजन भयो। त्यसैले भगवन्! अब म ती सबैको परिमाण र लक्षणसहितको पूरा विवरण जान्न चाहन्छु ।। २ ।।
 
भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद् गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः किनकि जसको मन भगवान्‌को यस गुणमय स्थूल विग्रहमा एकाग्र हुन्छ, उसको मन उहाँ वासुदेवसंज्ञक स्वयंप्रकाश निर्गुण ब्रह्मरूप सूक्ष्मतम स्वरूपमा पनि लाग्न सक्छ। त्यसैले हे गुरु! यस भूगोल विभागको विस्तृत रूपले वर्णन गर्ने कृपा गर्नुहोस् ।। ३ ।।
 
ऋषिरुवाच – 

न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूतेः काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूपमानलक्षणतो व्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– महाराज! भगवान्‌को मायाको गुणको विस्तार यति विशाल छ कि कुनै मानिसले देवता समान आयु पायो भने पनि मन वा वाणीले यसको अन्त्य पाउन र वर्णन गर्न सक्दैन। त्यसैले म नाम, रूप, परिमाण र लक्षणद्वारा मुख्य-मुख्य कुरालाई लिएर यस भूमण्डलको विशेषताको वर्णन गर्दछु ।। ४ ।।
 
यो वायं द्वीपः कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजनविशालः समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः कमलको फूल समान गोलाकार भएको पृथ्वीको यो जम्बूद्वीप, जसमा हामी बसेका छौँ, भूमण्डल रूपी कमलको कोशरूप सात द्वीपमध्ये सबैभन्दा भित्रको कोष हो। यसको विस्तार एक लाख योजन छ ।। ५ ।।
 
यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसमा नौ-नौ हजार योजन विस्तार भएका नौ वटा वर्ष (खण्ड) हरू छन्। यसका सीमाहरूलाई आठ वटा मर्यादा पर्वतहरूले बेग्लाबेग्लै गरी छुट्याएका छन् ।। ६ ।।
 
एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाहः कर्णिकाभूतः कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्टः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यी वर्षहरूको बीचमा 'इलावृत' नामको खण्ड छ, जसको केन्द्रमा पर्वतराज सुमेरु अवस्थित छ। त्यो पर्वत भूमण्डल रूपी कमलको 'कर्णिका' (बीउ बस्ने भाग) समान छ। त्यो पूर्ण रूपमा सुवर्णमय छ र एक लाख योजन अग्लो छ। त्यसको विस्तार टुप्पामा ३२ हजार र फेदमा १६ हजार योजन छ। त्यो १६ हजार योजन जमिनभित्र धस्सिएको छ र जमिन बाहिर ८४ हजार योजन अग्लो छ ।। ७ ।।
 
उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः मृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरयः प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकशः पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः इलावृत वर्षको उत्तरमा क्रमशः नील, श्वेत र शृङ्गवान् नामका तीन पर्वतहरू छन्, जसले रम्यक, हिरण्मय र कुरु नामका खण्डहरूको सीमा निर्धारण गर्छन्। ती पर्वतहरू पूर्वदेखि पश्चिमको क्षार समुद्रसम्म फैलिएका छन्। प्रत्येकको चौडाइ दुई हजार योजन छ भने लम्बाइमा पहिलेको भन्दा क्रमशः १० प्रतिशतले केही कम हुँदै गएका छन्, तर उचाइमा सबै बराबर छन् ।। ८ ।।
 
एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासंख्यम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै प्रकार इलावृतको दक्षिणतिर क्रमशः निषध, हेमकूट र हिमालय नामका तीन पर्वतहरू छन्। नील आदि पर्वत झैँ यिनीहरू पनि पूर्व-पश्चिम फैलिएका छन् र १० हजार योजन अग्ला छन्। यिनीहरूले क्रमशः हरिवर्ष, किम्पुरुष र भारतवर्षको सीमा विभाजन गर्दछन् ।। ९ ।।
 
तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्‌ गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतुः केतुमालभद्राश्वयोः सीमानं विदधाते ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः इलावृतको पूर्व र पश्चिममा क्रमशः माल्यवान् र गन्धमादन नामका दुई पर्वतहरू छन्, जो उत्तरको नील पर्वत र दक्षिणको निषध पर्वतसम्म फैलिएका छन्। यिनको चौडाइ दुई हजार योजन छ। यिनले भद्राश्व र केतुमाल नामका दुई खण्डको सीमा निश्चित गर्दछन् ।। १० ।।
 
मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोक्षतुर्दिशम्अवष्टम्भगिरय उपकॢप्ताः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यी बाहेक सुमेरु पर्वतलाई सहारा दिन चारै दिशामा मन्दर, मेरुमन्दर, सुपार्श्व र कुमुद नामका चार पर्वतहरू छन्, जो १०-१० हजार योजन अग्ला र चौडा छन् ।। ११ ।।
 
चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वारः पादपप्रवराः पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद्विटपविततयः शतयोजनपरिणाहाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यी चारै पर्वतको टाकुरामा ध्वजा समान क्रमशः आँप, जामुन, कदम्ब र बरका विशाल वृक्षहरू छन्। यी प्रत्येक वृक्ष ११ सय योजन अग्ला छन् र यिनका हाँगाहरू पनि उत्ति नै फैलिएका छन्। यिनको फेदको घेरा १००-१०० योजन छ ।। १२ ।।
 
ह्रदाश्चत्वारः पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानिभरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतश्रेष्ठ! ती पर्वतहरूमा क्रमशः दूध, मह, उखुको रस र शुद्ध जलले भरिएका चार वटा सरोवरहरू छन्। तिनको जल सेवन गर्ने यक्ष र किन्नरादि उपदेवहरूले स्वभावैले योगसिद्धि प्राप्त गर्दछन् ।। १३ ।।
 
देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पर्वतहरूमा क्रमशः नन्दन, चैत्ररथ, वैभ्राजक र सर्वतोभद्र नामका चार दिव्य उपवन (बगैँचा) हरू पनि छन् ।। १४ ।।
 
येष्वमरपरिवृढाः सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमानः किल विहरन्ति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः मुख्य-मुख्य देवताहरू अप्सराहरूसँग मिलेर ती बगैँचाहरूमा विहार गर्दछन्। त्यस समय गन्धर्वादि उपदेवताहरूले उनीहरूको महिमा बखान गर्दछन् ।। १५ ।।
 
मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मन्दराचल पर्वतको शिखरमा ११ सय योजन अग्लो एउटा आँपको वृक्ष छ, जसबाट पर्वतको टाकुरा जस्ता ठूला र अमृत समान स्वादिष्ट फलहरू खस्दछन् ।। १६ ।।
 
तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धिबहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरि शिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती फलहरू खसेपछि फुटेर निस्कने सुगन्धित र मीठो रातो रसबाट 'अरुणोदा' नामको नदी प्रकट हुन्छ। यो नदी मन्दराचलको शिखरबाट झरेर इलावृत खण्डको पूर्वी भागमा बग्दछ ।। १७ ।।
 
यदुपजोषणाद्‌भवान्याअनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्शगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवती पार्वतीका अनुचरी यक्ष-पत्नीहरू यस जलको सेवन गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको शरीरबाट निस्कने सुगन्धित वासनालाई हावाले १० योजन टाढासम्म फैलाउँछ ।। १८ ।।
 
एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानाम् अनस्थिप्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै गरी जामुनको वृक्षबाट हात्ती जत्रा ठूला र दाना नभएका फलहरू खस्दछन्। धेरै माथिबाट खस्नाले ती फुट्छन् र त्यसकै रसबाट 'जम्बू' नदी प्रकट हुन्छिन्। यो मेरुमन्दरको १० हजार योजन माथिको शिखरबाट झरेर इलावृतको दक्षिण भागसम्म बग्दछिन् ।। १९ ।।
 
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस नदीको दुवै किनारको माटो जामुनको रसमा भिजेर हावा र सूर्यको तापले सुक्छ अनि त्यहीँ देवलोकलाई विभूषित गर्ने 'जाम्बूनद' नामको सुन बन्दछ ।। २० ।।
 
यदु ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः देवता र गन्धर्वादिहरूले आफ्ना सुन्दरी स्त्रीहरूसहित त्यस सुनको मुकुट, कङ्कण र मेखला (करधनी) आदि गहना बनाएर पहिरिन्छन् ।। २१ ।।
 
यस्तु महाकदम्बः सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः पञ्चायामपरिणाहाः पञ्च मधुधाराः सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सुपार्श्व पर्वतमा जुन विशाल कदम्बको वृक्ष छ, त्यसको टोड्काबाट महका पाँच वटा धाराहरू निस्कन्छन्। ती धाराहरू सुपार्श्वको शिखरबाट झरेर इलावृत खण्डको पश्चिमी भागलाई आफ्नो सुगन्धले सुवासित गर्दछन् ।। २२ ।।
 
या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायुः समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यस महको पान गर्दछ, उसको मुखबाट निस्केको हावाले चारैतिर १०० योजनसम्म सुगन्ध फैलाउँछ ।। २३ ।।
 
एवं कुमुदनिरूढो यः शतवल्शोनाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीनाः पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादयः सर्व एव कामदुघा नदाः कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै प्रकार कुमुद पर्वतमा 'शतवल्श' नामको बरको वृक्ष छ। त्यसका हाँगाहरूबाट तलतिर बग्ने अनेक नदीहरू निस्कन्छन्, जसले इच्छा अनुसारको भोग प्रदान गर्छन्। ती हाँगाबाट दूध, दही, मह, घिउ, सख्खर, अन्न, वस्त्र, शय्या र आभूषणादि सबै वस्तुहरू प्राप्त हुन्छन्। यी सबै कुमुदको शिखरबाट झरेर इलावृतको उत्तरी भागमा बग्दछन् ।। २४ ।।
 
यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यी नदीहरूले दिएका पदार्थहरूको उपभोग गर्नाले त्यहाँका प्रजाहरूको अनुहारमा चाउरी पर्ने, कपाल फुल्ने, थकाइ लाग्ने, शरीर गन्हाउने, बुढ्यौली, रोग र मृत्यु जस्ता समस्याहरू हुँदैनन्। उनीहरूलाई जीवनभर परमानन्द प्राप्त हुन्छ ।। २५ ।।
 
कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसर्षभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरोः कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपकॢप्ताः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! कमलको बीउ बस्ने भागको चारैतिर केसर भए झैँ मेरुको फेदमा कुरङ्ग, कुरर, कुसुम्भ, वैकङ्क, त्रिकूट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक, निषध, शिनीवास, कपिल, शङ्ख, वैदूर्य, जारुधि, हंस, ऋषभ, नाग, कालंजर र नारद आदि २० वटा पर्वतहरू छन् ।। २६ ।।
 
जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवतः एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरावष्टभिरेतैः परिस्तृतोऽग्निरिव परितक्षकास्ति काञ्चनगिरिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसका अतिरिक्त मेरुको पूर्वतिर जठर र देवकूट नामका दुई पर्वतहरू छन्, जो १८-१८ हजार योजन लामा तथा २-२ हजार योजन चौडा र अग्ला छन्। पश्चिमपट्टि पवन र पारियात्र, दक्षिणपट्टि कैलास र करवीर तथा उत्तरपट्टि त्रिशृङ्ग र मकर नामका दुई-दुई पर्वतहरू छन्। यी आठ पर्वतले घेरिएको सुवर्णगिरि सुमेरु अग्निको समान प्रकाशमान देखिन्छ ।। २७ ।।
 
मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपकॢप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सुमेरु पर्वतको टाकुरामा भगवान् ब्रह्माजीको सुनले बनेको पुरी छ, जुन १० करोड योजन विस्तार भएको र वर्गाकार छ भनिन्छ ।। २८ ।।
 
तामनु परितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपवकॢप्ताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको वरिपरि आठ दिशा र विदिशाहरूमा इन्द्रादि आठ लोकपालका आठ वटा पुरीहरू छन्। ती पुरीहरूको परिमाण ब्रह्माजीको पुरीको चौथाइ भाग जति छ ।। २९ ।।
 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 

भुवनकोशवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवतको पञ्चम स्कन्धको १६औँ अध्यायमा ब्रह्माण्डको संरचना र विशेष गरी जम्बूद्वीपको भौगोलिक स्वरूपको अद्भुत वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितको जिज्ञासा शान्त पार्न शुकदेवजीले भूमण्डलको विस्तार र सात समुद्रका बारेमा बताउनुहुन्छ। यस अध्यायको केन्द्रविन्दु 'जम्बूद्वीप' हो, जुन कमलको पत्र जस्तै गोलाकार र एक लाख योजन विशाल छ। यस द्वीपलाई नौ वटा खण्ड वा 'वर्ष' मा विभाजन गरिएको छ, जसमध्ये केन्द्रमा 'इलावृत' वर्ष अवस्थित छ। इलावृत वर्षको ठीक बीचमा पर्वतराज सुमेरु अवस्थित छ, जसलाई ब्रह्माण्डको अक्ष (Axis) मानिन्छ। सुमेरु पर्वत पूर्णतः सुवर्णमय छ र यसको उचाइ एक लाख योजन छ।

सुमेरु पर्वतलाई आधार दिन चार दिशामा मन्दर, मेरुमन्दर, सुपार्श्व र कुमुद नामका चार वटा पर्वतहरू छन्। ती पर्वतमा क्रमशः आँप, जामुन, कदम्ब र बरका दिव्य वृक्षहरू छन्, जसको फलको रसबाट अरुणोदा र जम्बू जस्ता पवित्र नदीहरू बग्छन्। जम्बू नदीको माटोबाट 'जाम्बूनद' नामको श्रेष्ठ सुन उत्पन्न हुन्छ। यस अध्यायमा सुमेरु पर्वतको वरिपरि रहेका विभिन्न मर्यादा पर्वतहरू र त्यहाँका दिव्य उपवनहरू (नन्दन, चैत्ररथ आदि) को पनि चर्चा गरिएको छ। त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई कहिल्यै रोग, बुढ्यौली वा मृत्युको भय हुँदैन। अन्त्यमा, सुमेरुको टाकुरामा ब्रह्माजीको सभा र आठ दिशामा लोकपालहरूका पुरीहरूको वर्णन गर्दै यो अध्यायले वैदिक खगोलशास्त्रको एउटा भव्य चित्र प्रस्तुत गर्दछ। यो वर्णन केवल भौतिक भूगोल मात्र नभई ध्यान र उपासनाका लागि भगवान्‌को स्थूल रूपको कल्पना हो।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले भगवान्‌को 'विराट् रूप' को उपासनालाई जोड दिएको छ। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि भगवान्‌को स्थूल रूप (यो ब्रह्माण्ड) मा मन लगाउनाले सूक्ष्म आध्यात्मिक तत्व वा निर्गुण ब्रह्ममा मन स्थिर गर्न सजिलो हुन्छ। सुमेरु पर्वतलाई ब्रह्माण्डको मेरुदण्ड र जम्बूद्वीपलाई कमलको कोश मान्नुले यो जगत् ईश्वरको एउटा व्यवस्थित सिर्जना हो भन्ने बुझाउँछ। यहाँ वर्णन गरिएका दिव्य सुख र अमरत्वले के सङ्केत गर्दछ भने जहाँ ईश्वरको प्रत्यक्ष सान्निध्य वा केन्द्र (सुमेरु) हुन्छ, त्यहाँ प्राकृतिक कष्टहरू हुँदैनन्। यो अध्यायले देखाउँछ कि सम्पूर्ण चराचर जगत् ईश्वरकै विभूति हो र भूगोलको यो ज्ञान वास्तवमा आत्मज्ञानको एउटा खुड्किलो हो।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑