श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – शप्तदशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच –
विद्याधरश्चित्रकेतुः चचार गगने चरः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित्! भगवान् सङ्कर्षण जुन दिशामा अन्तर्धान हुनुभएको थियो, त्यतैतिर नमस्कार गरेर विद्याधर चित्रकेतु आकाशमार्गमा इच्छाअनुसार विचरण गर्न लागे ।। १ ।।
स लक्षं वर्षलक्षाणां अव्याहतबलेन्द्रियः ।
स्तूयमानो महायोगी मुनिभिः सिद्धचारणैः ॥ २ ॥
कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु ।
रेमे विद्याधरस्त्रीभिः गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती महायोगी चित्रकेतुले लाखौँ वर्षसम्म अक्षुण्ण बल र इन्द्रियशक्तिका साथ नाना प्रकारका सिद्धिहरू प्राप्त हुने सुमेरु पर्वतका गुफाहरूमा विहार गरे। ठुला-ठुला मुनि, सिद्ध र चारणहरूले उनको स्तुति गर्दथे। उनले विद्याधरका सुन्दरीहरूलाई सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरिको गुणगान गाउन लगाएर आनन्दपूर्वक समय बिताए ।। २-३ ।।
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता ।
गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणैः ॥ ४ ॥
आलिङ्ग्याङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि ।
उवाच देव्याः श्रृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन चित्रकेतु भगवान्ले दिएको तेजोमय विमानमा सवार भएर कतै जाँदै थिए। त्यसै समयमा उनले सिद्ध-चारणहरूले घेरिएका भगवान् शङ्करलाई मुनिहरूको सभामा देखे। भगवान् शिवले भगवती पार्वतीलाई काखमा राखेर अङ्गालो हाल्नुभएको देखी चित्रकेतुले देवीले सुन्ने गरी ठुलो स्वरले हाँस्तै कटाक्ष गरे ।। ४-५ ।।
चित्रकेतुरुवाच –
एष लोकगुरुः साक्षात् धर्मं वक्ता शरीरिणाम् ।
आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्रकेतुले भने— अहो! यिनी साक्षात् जगद्गुरु र देहधारीहरूलाई धर्मको उपदेश दिने मुख्य वक्ता हुन्। यस्तो महान् सभाको बीचमा यिनी आफ्नी पत्नीलाई काखमा राखेर बसिरहेका छन् ।। ६ ।।
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापतिः ।
अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्रीः प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनी जटाधारी, तीव्र तपस्वी र ब्रह्मवादीहरूको सभापति भएर पनि साधारण मानिस झैँ निर्लज्ज भई सभामा स्त्रीलाई काखमा लिएर बसेका छन् ।। ७ ।।
प्रायशः प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति ।
अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रायः साधारण मानिसले पनि एकान्तमा मात्र स्त्रीको साथ गर्दछन्, तर यति ठुला महाव्रतधारी भएर पनि यिनले भरी सभामा स्त्रीलाई अङ्गालोमा लिएका छन् ।। ८ ।।
भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप ।
तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रताः ॥ ९ ॥
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् ।
रुषाऽऽह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित्! अगाध बुद्धि भएका भगवान् शङ्करले त्यो सुनेर मन्द मुस्कानका साथ मौन धारण गर्नुभयो, सभाका अन्य सदस्यहरू पनि चुपचाप बसे। तर भगवान् शिवको प्रभाव नबुझी चित्रकेतुले धेरै अशोभनीय कुरा बोले। आफूलाई जितेन्द्रिय ठानेर घमण्ड गर्ने चित्रकेतुको यस्तो धृष्टता देखेर देवी पार्वतीले रिसाउँदै भन्नुभयो ।। ९-१० ।।
श्रीपार्वत्युवाच –
अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधरः प्रभुः ।
अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः पार्वतीले भन्नुभयो— अहो! के अचेल यस संसारमा हामी जस्ता निर्लज्ज र दुष्टहरूलाई दण्ड दिने र शासन गर्ने प्रभु यिनै हुन् त? ।। ११ ।।
न वेद धर्मं किल पद्मयोनिः
न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्याः ।
न वै कुमारः कपिलो मनुश्च
ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः क्यारे ब्रह्माजी, भृगु, नारद, सनकादि मुनि, कपिल र मनु आदि महापुरुषहरूले धर्मको रहस्य बुझेका रहेनछन्, त्यसैले त उनीहरूले मर्यादा उल्लङ्घन गर्ने यी शिवजीलाई रोक्दैनन् ।। १२ ।।
एषां अनुध्येयपदाब्जयुग्मं
जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् ।
यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन्
प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्यः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चरणकमलको ध्यान ब्रह्मा आदि महापुरुषहरूले गर्दछन्, ती साक्षात् मङ्गलस्वरूप जगद्गुरु शिवजीलाई तिरस्कार गर्ने यो धृष्ट र अधम क्षत्रिय दण्डको योग्य छ ।। १३ ।।
नायमर्हति वैकुण्ठ पादमूलोपसर्पणम् ।
सम्भावितमतिः स्तब्धः साधुभिः पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो बडप्पनको घमण्डले मत्त भएको यो मूर्ख साधुहरूद्वारा उपासित भगवान् श्रीहरिको चरणकमलको सामीप्य पाउन योग्य छैन ।। १४ ।।
अतः पापीयसीं योनिं आसुरीं याहि दुर्मते ।
यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले ए दुर्बुद्धि! तँ अब अत्यन्त पापमय असुर योनिमा जन्म ले। यसो भएमा तैँले फेरि कहिल्यै कुनै महापुरुषको अपराध गर्ने छैनस् ।। १५ ।।
श्रीशुक उवाच –
एवं शप्तश्चित्रकेतुः विमानाद् अवरुह्य सः ।
प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित्)! यसरी श्राप पाएपछि चित्रकेतु विमानबाट ओर्लिएर नम्रतापूर्वक शिर झुकाउँदै माता पार्वतीलाई प्रसन्न पार्न लागे ।। १६ ।।
चित्रकेतुरुवाच –
प्रतिगृह्णामि ते शापं आत्मनोऽञ्जलिनाम्बिके ।
देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्रकेतुले भने— हे अम्बिका! म हात जोडेर तपाईँको श्राप शिरोधार्य गर्दछु। देवताहरूले मानिसलाई जे भन्दछन्, त्यो उसको प्रारब्धको पूर्वसूचना मात्र हो ।। १७ ।।
संसारचक्र एतस्मिन् जन्तुरज्ञानमोहितः ।
भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवी! जीव अज्ञानले मोहित भएर यस संसारचक्रमा भड्किरहन्छ र सर्वत्र सधैँ सुख-दुःख भोगिरहन्छ ।। १८ ।।
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदुःखयोः ।
कर्तारं मन्यतेऽप्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा न त आफू न त अर्को कोही सुख-दुःखको कर्ता हो। अज्ञानीले मात्र आफूलाई वा अरूलाई यसको कारण मान्दछ ।। १९ ।।
गुणप्रवाह एतस्मिन्कः शापः को न्वनुग्रहः ।
कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखमेव वा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृतिका गुणहरूको यो प्रवाहमा श्राप र अनुग्रहको के अर्थ? यहाँ स्वर्ग, नरक, सुख र दुःख केवल भ्रम मात्र हुन् ।। २० ।।
एकः सृजति भूतानि भगवान् आत्ममायया ।
एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः एकमात्र निष्कल भगवान्ले नै आफ्नो मायाद्वारा प्राणीहरूको सृष्टि, बन्धन, मोक्ष र सुख-दुःखको रचना गर्नुहुन्छ ।। २१ ।।
न तस्य कश्चिद् दयितः प्रतीपो
न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः ।
समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य
सुखे न रागः कुत एव रोषः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का लागि न कोही प्रिय छ न अप्रिय, न कोही आफन्त छ न पराई। जो सधैँ सम र निर्लेप हुनुहुन्छ, उहाँमा न त सुखको आसक्ति हुन्छ न त क्रोध नै ।। २२ ।।
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां
सुखाय दुःखाय हिताहिताय ।
बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनोः
शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तथापि उहाँकै शक्तिको विसर्ग (पाप-पुण्य) ले प्राणीहरूलाई सुख-दुःख, हित-अहित, जन्म-मृत्यु र संसारको आवागमन प्राप्त हुन्छ ।। २३ ।।
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि ।
यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सती! मैले श्रापमुक्त हुन तपाईँलाई प्रसन्न पार्न खोजेको होइन। यदि मेरो बचनले तपाईँलाई चोट पुगेको छ भने त्यसका लागि म क्षमा चाहन्छु ।। २४ ।।
श्रीशुक उवाच –
इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम ।
जगाम स्वविमानेन पश्यतोः स्मयतोस्तयोः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अरिन्दम (परीक्षित्)! यसरी शिव-पार्वतीलाई प्रसन्न तुल्याई चित्रकेतु विमानद्वारा त्यहाँबाट बिदा भए। यो देखेर सबैलाई अत्यन्त आश्चर्य भयो ।। २५ ।।
ततस्तु भगवान्रुद्रो रुद्राणीं इदमब्रवीत् ।
देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च श्रृण्वताम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् शङ्करले देवर्षि, दैत्य, सिद्ध र पार्षदहरूका बीचमा भगवती पार्वतीलाई यस प्रकार भन्नुभयो ।। २६ ।।
श्रीरुद्र उवाच –
दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मणः ।
माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शिवले भन्नुभयो— हे सुन्दरी! अद्भुत लीला गर्ने भगवान् श्रीहरिका निःस्पृह र महान् भक्तहरूको महिमा तिमीले आफ्नै आँखाले देख्यौ ।। २७ ।।
नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति ।
स्वर्गापवर्गनरकेषु अपि तुल्यार्थदर्शिनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः नारायणका अनन्य भक्तहरू कहिल्यै डराउँदैनन्। उनीहरूका लागि स्वर्ग, मोक्ष र नरक सबै समान छन्, किनकि उनीहरू सबैतिर भगवान्लाई नै देख्दछन् ।। २८ ।।
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वान् ईश्वरलीलया ।
सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरको लीलाले शरीर धारण गरेपछि सुख-दुःख, जन्म-मरण र श्राप-अनुग्रह जस्ता द्वन्द्वहरू प्राप्त हुनु स्वाभाविक हो ।। २९ ।।
अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि ।
गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्नमा भ्रमले सुख-दुःखको अनुभव हुन्छ वा मालामा सर्पको भान हुन्छ, त्यसरी नै अज्ञानका कारण मानिसले गुण-दोष र भेदको कल्पना गर्दछ ।। ३० ।।
वासुदेवे भगवति भक्तिं उद्वहतां नृणाम् ।
ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद्व्यपाश्रयः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हृदयमा भगवान् वासुदेवप्रति भक्ति छ र ज्ञान-वैराग्यको बल छ, उसलाई संसारका कुनै पनि कुराले विचलित पार्न सक्तैनन् ।। ३१ ।।
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ
न ब्रह्मपुत्रा मुनयः सुरेशाः ।
विदाम यस्येहितमंशकांशका
न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिनः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः म, ब्रह्मा, सनकादि, नारद र अन्य देवताहरूले समेत उहाँको लीलाको रहस्य पूर्ण रूपमा जान्न सक्तैनौँ भने आफूलाई स्वतन्त्र सम्झने अरूले कसरी बुझ्न सक्लान् र? ।। ३२ ।।
न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चित् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा ।
आत्मत्वात् सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का लागि कोही पनि प्रिय वा अप्रिय छैन। उहाँ सबै प्राणीको आत्मा हुनुहुन्छ, त्यसैले सबै उहाँलाई प्रिय छन् ।। ३३ ।।
तस्य चायं महाभागः चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः ।
सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रियः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिये! यो महाभाग चित्रकेतु भगवान्को अत्यन्त प्रिय भक्त र समदर्शी हो, म पनि भगवान्कै प्यारो भक्त हुँ ।। ३४ ।।
तस्मान्न विस्मयः कार्यः पुरुषेषु महात्मसु ।
महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले शान्त र समदर्शी महात्मा भक्तहरूको व्यवहारमा तिमीले कुनै आश्चर्य मान्नु पर्दैन ।। ३५ ।।
श्रीशुक उवाच –
इति श्रुत्वा भगवतः शिवस्योमाभिभाषितम् ।
बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! भगवान् शिवको यस्तो बचन सुनेर देवी पार्वतीको चित्त शान्त भयो र उनको विस्मय हटेर गयो ।। ३६ ।।
इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः ।
मूर्ध्ना स जगृहे शापं एतावत् साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का परम भक्त चित्रकेतु बदलामा श्राप दिन समर्थ भएर पनि उनले त्यसलाई शिरोधार्य गरे। वास्तवमा यही नै साधु पुरुषको उत्तम लक्षण हो ।। ३७ ।।
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रितः ।
वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै चित्रकेतु दानव योनिमा त्वष्टाको यज्ञबाट वृत्रासुरका रूपमा उत्पन्न भए। असुर भएर पनि उनमा भगवद् ज्ञान र भक्ति पूर्ण रूपमा थियो ।। ३८ ।।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मतेः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः वृत्रासुर जस्तो असुरमा भगवान्प्रति यस्तो उच्च भक्ति कसरी भयो भन्ने तिम्रो जिज्ञासाको सबै विवरण मैले सुनाएँ ।। ३९ ।।
इतिहासम् इमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मनः ।
माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद् विमुच्यते ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः महात्मा चित्रकेतुको यो पवित्र इतिहास र विष्णुभक्तहरूको महिमा श्रवण गर्ने व्यक्ति सबै बन्धनबाट मुक्त हुन्छ ।। ४० ।।
य एतत् प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत् ।
इतिहासम् हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बिहान सबेरै उठेर श्रद्धापूर्वक मौन भई भगवान्लाई स्मरण गर्दै यो इतिहास पाठ गर्दछ, उसले परम गति प्राप्त गर्दछ ।। ४१ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस सत्रौँ अध्यायमा राजा चित्रकेतुको वैराग्य र उनले माता पार्वतीबाट पाएको श्रापको रोचक प्रसङ्ग छ। भगवान् सङ्कर्षणको दर्शन र उपदेश पाएपछि चित्रकेतु एक महान् विद्याधरका रूपमा आकाशमा विचरण गर्न थाले। उनी लाखौँ वर्षसम्म भगवान् श्रीहरिको गुणगान गाउँदै सुमेरु पर्वतका गुफाहरूमा आनन्दपूर्वक विहार गर्थे। एक पटक विमानमा सवार भएर जाँदै गर्दा उनले मुनिहरूको सभामा भगवान् शिवलाई देखे। त्यहाँ शिवजीले माता पार्वतीलाई अङ्गालो हालेर काखमा राखिरहनुभएको थियो। चित्रकेतुलाई यो दृश्य मर्यादाविपरीत लाग्यो र उनले भरी सभामा ठुलो स्वरले हाँस्तै शिवजीको उपहास गरे। उनले शिवजीलाई जटाधारी र तपस्वी भएर पनि साधारण मानिस झैँ निर्लज्ज भएको आरोप लगाए। चित्रकेतुको यस्तो वचन सुनेर पनि भगवान् शिव भने मन्द मुस्कानका साथ मौन बस्नुभयो। तर देवी पार्वतीलाई चित्रकेतुको यो धृष्टता सह्य भएन र उनी अत्यन्त क्रोधित हुनुभयो। पार्वतीले चित्रकेतुलाई "अधम क्षत्रिय" भन्दै उनले महापुरुषहरूको अपमान गरेकोमा दण्ड दिनु आवश्यक ठान्नुभयो। उहाँले चित्रकेतुलाई तत्कालै असुर योनिमा जन्म लिनुपर्ने श्राप दिनुभयो। श्राप पाएपछि चित्रकेतु डराउनु वा रिसाउनुको सट्टा नम्रतापूर्वक विमानबाट ओर्लिए। उनले माता पार्वतीको चरणमा शिर झुकाएर प्रार्थना गरे तर श्राप फिर्ता लिन भनेनन्। चित्रकेतुले भने— "माता! म यो श्रापलाई सहर्ष स्वीकार गर्दछु, किनकि यो मेरो प्रारब्धको फल हो।" उनले सम्झाए कि संसारमा सुख-दुःख, श्राप-अनुग्रह सबै मायाको खेल मात्र हुन्। चित्रकेतुको यस्तो शान्त र भक्तिपूर्ण व्यवहार देखेर भगवान् शिव र पार्वती दुवै विस्मित हुनुभयो। चित्रकेतु त्यहाँबाट बिदा भएपछि शिवजीले पार्वतीलाई सम्झाउनुभयो कि नारायणका भक्तहरू कति महान् हुन्छन्। नारायण भक्तहरूका लागि स्वर्ग, नरक वा असुर योनिमा कुनै भेद हुँदैन किनकि उनीहरू सर्वत्र ईश्वर देख्छन्। चित्रकेतु आफैँमा समर्थ भए पनि उनले पार्वतीलाई बदलामा श्राप दिएनन्, जुन साधुताको पराकाष्ठा हो। शिवजीले भन्नुभयो कि चित्रकेतु र म दुवै अच्युतका प्रिय सेवक हौँ। यही श्रापका कारण चित्रकेतु पछि त्वष्टाको यज्ञबाट "वृत्रासुर" का रूपमा जन्मिए। असुर योनिमा जन्मिए तापनि पूर्वजन्मको संस्कारका कारण उनी परम ज्ञानी र भक्त रहे। यो कथाले एउटा भक्तले अपमान र श्रापलाई कसरी भगवान्को इच्छा मानेर स्वीकार गर्छ भन्ने देखाउँछ। परीक्षितको जिज्ञासा शान्त पार्दै शुकदेवजीले वृत्रासुरको भक्त हुनुको रहस्य यहीँ टुङ्ग्याउनुभयो। यो इतिहास सुन्ने वा सुनाउने व्यक्तिले विष्णुभक्तिको फल प्राप्त गरी संसारबाट मुक्ति पाउँछ। अन्त्यमा, शुकदेवजीले बिहान सबेरै यसको पाठ गर्नेलाई परम गति मिल्ने फलश्रुति बताउनुभयो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'भक्तिको स्वरूप' र 'प्रारब्ध' को गहिरो दार्शनिक व्याख्या गर्छ। चित्रकेतुले श्रापलाई सहर्ष स्वीकार्नुले 'शरणागति' को सर्वोच्च अवस्थालाई दर्शाउँछ। भगवान् शिवको मौनताले सिद्ध पुरुषहरू लोकनिन्दा र प्रशंसाभन्दा माथि हुन्छन् भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छ। पार्वतीको क्रोधले मर्यादा रक्षाको प्रतीकका रूपमा काम गरेको छ, जसले भक्तको अहङ्कार नाश गर्छ। "नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति" भन्ने श्लोकले नारायण भक्तको अभयताको दर्शन दिन्छ। संसारलाई 'मायाको चक्र' मान्दै सुख र दुःखलाई समान ठान्नु नै वास्तविक ज्ञान हो। मालामा सर्पको भ्रम (रज्जुसर्प न्याय) को उदाहरणले जगत्को मिथ्यात्व र आत्माको सत्यता बुझाउँछ। साधु पुरुषले अरूको कुभलो गर्दैन, चाहे उसमा बदला लिने सामर्थ्य किन नहोस्, यही नै 'अहिंसा' र 'क्षमा' को दर्शन हो। कुनै पनि योनि (असुर वा देव) मा जन्मिए पनि भक्तिले आत्मालाई पवित्र राखिरहन्छ भन्ने कुरा वृत्रासुरको जन्मले पुष्टि गर्छ। अन्ततः, यो अध्यायले द्वन्द्वभन्दा माथि उठेर समदृष्टि राख्नु नै योगको पराकाष्ठा हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment