श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– द्वितीयोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच -
इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् ।
प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात् स्मारितेश्वरः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– विदुरजीले यस प्रकार भगवान्का परम भक्त उद्धवजीसँग श्रीकृष्णको प्रिय प्रसङ्गका बारेमा सोध्नुभयो। तर, भगवान्को स्मृति आएकाले उत्कण्ठाले भरिएर उद्धवजी तत्काल कुनै उत्तर दिन समर्थ हुनुभएन ।।१।।
यः पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचितः ।
तन्नैच्छत् रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजी पाँच वर्षको उमेरदेखि नै यतिसम्म भगवत्प्रेमी हुनुहुन्थ्यो कि बालककालमा खेल्दा पनि उहाँ श्रीकृष्णकै मूर्ति बनाएर सेवा र पूजामा तल्लीन हुनुहुन्थ्यो। बिहानको खाजा खान आमाले बोलाउँदा पनि उहाँ मान्नुहुन्नथ्यो ।।२।।
स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः ।
पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद् भर्तुः पादौ अनुस्मरन् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो लामो समयसम्म भगवान्कै सेवा गर्दागर्दै वृद्धावस्थामा पुग्नुभएको थियो, ती उद्धवजीले विदुरजीद्वारा सोधिएको प्रश्नको उत्तर कसरी दिन सक्नुहुन्थ्यो र? आफ्ना स्वामी श्रीकृष्णका चरणकमलको सम्झनाले उहाँको चित्त विरहले व्याकुल भएको थियो ।।३।।
स मुहूर्तं अभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् ।
तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको चरणकमलरूपी अमृतको आस्वादनमा डुब्नुभएका उद्धवजी दुई घडीसम्म शान्त भई बस्नुभयो। उहाँ तीव्र भक्तियोगका कारण भगवान्मै लीन भएर परमानन्दमा मग्न हुनुभयो ।।४।।
पुलकोद् भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुचः ।
पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसम्प्लुतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको शरीर रोमाञ्चित भयो र चिम्लिएका आँखाबाट प्रेमाश्रुको धारा बग्न थाल्यो। उद्धवजीलाई यसरी प्रेम प्रवाहमा डुबेको देखेर विदुरजीले उहाँलाई पूर्ण रूपमा कृत्यकृत्य (कृतार्थ) भएको मान्नुभयो ।।५।।
शनकैः भगवल्लोकान् नृलोकं पुनरागतः ।
विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः केही समयपछि उद्धवजी भगवान्को अलौकिक प्रेमलोकबाट बिस्तारै बाहिरी मानवलोकमा आउनुभयो। अनि आफ्ना आँखा पुछेर भगवान्का लीलाहरूको सम्झना गर्दै विदुरजीलाई प्रेमपूर्वक यसरी भन्न लाग्नुभयो ।।६।।
उद्धव उवाच -
कृष्णद्युमणि निम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह ।
किं नु नः कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– हे विदुरजी! श्रीकृष्णरूपी सूर्य अस्ताउनुभएपछि हाम्रो यो घरलाई कालरूपी अजिङ्गरले निलिरहेको छ। श्रीहीन भइसकेको हाम्रो घरको कुशलताका बारेमा म अब के भनूँ? ।।७।।
दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि ।
ये संवसन्तो न विदुः हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! यो संसार निकै अभागी रहेछ, त्यसमा पनि यादवहरू झन् बढी भाग्यहीन भए। जसरी पानीमा बस्ने माछाले आकाशको चन्द्रमाको प्रतिबिम्बलाई चिन्दैन, त्यसै गरी सधैँ साथमा रहेर पनि यादवहरूले श्रीहरिलाई चिन्न सकेनन् ।।८।।
इङ्गितज्ञाः पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वताः ।
सात्वतां ऋषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यादवहरू अरूको मनको भाव बुझ्न निकै चतुर र बुद्धिमान् थिए, तर भगवान्सँगै बसेर विहार गर्दा पनि उनीहरूले सबैका आश्रय र सर्वान्तर्यामी श्रीकृष्णलाई केवल एक 'श्रेष्ठ यादव' मात्र ठाने ।।९।।
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यद् असदाश्रिताः ।
भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैः आत्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मायाले मोहित भएका ती यादवहरू र उनीहरूलाई शत्रु सम्झने शिशुपाल आदिका निन्दायुक्त वचनले श्रीकृष्णमा चित्त अर्पण गरेका भक्तहरूको बुद्धि भ्रममा पर्दैनथ्यो ।।१०।।
प्रदर्श्या तप्ततपसां अवितृप्तदृशां नृणाम् ।
आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै तपस्या गरेका र दर्शनको अभिलाषा राख्ने मानिसहरूलाई दर्शन दिएर उनीहरूलाई पूर्ण रूपमा तृप्त नगराई नै भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो स्वरूप लुकाएर अन्तर्धान हुनुभयो। यस्तो लाग्छ, मानौँ उहाँले संसारको आँखा नै खोसेर लैजानुभयो ।।११।।
यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग
मायाबलं दर्शयता गृहीतम् ।
विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः
परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्नो योगमायाको प्रभाव देखाउनका लागि मानव लीलाका निम्ति जुन दिव्य शरीर धारण गर्नुभएको थियो, त्यसको सुन्दरता देखेर उहाँ स्वयम् पनि विस्मित हुनुहुन्थ्यो। त्यो स्वरूप सौभाग्य र सौन्दर्यको पराकाष्ठा थियो, जसका अङ्गहरूले गहनालाई पनि सुशोभित तुल्याउँथे ।।१२।।
यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये
निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः ।
कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुः
अर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा जब त्रिलोकवासीहरूको दृष्टि भगवान्को त्यो रूपमा प¥यो, तब उनीहरूले सोचे– विधाताको सृष्टि रचनाको जति पनि कुशलता छ, त्यो सबै यसै रूपमा समाप्त भएको छ ।।१३।।
यस्यानुरागप्लुतहासरास
लीलावलोकप्रतिलब्धमानाः ।
व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त
धियोऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को प्रेमपूर्ण मुस्कान र लीलामय दृष्टिद्वारा सम्मानित भएका व्रजका गोपिनीहरूको चित्त श्रीकृष्णमा यसरी तल्लीन हुन्थ्यो कि उनीहरू घरको कामधन्दा बीचैमा छोडेर चित्रमा लेखिएका पुतली झैँ निश्चल भई उभिरहन्थे ।।१४।।
स्वशान्तरूपेष्वितरैः स्वरूपैः
अभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा ।
परावरेशो महदंशयुक्तो
ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब शान्त स्वभावका महात्माहरूलाई असुरहरूले सताउन थाले, तब दयाले भरिनुभएका चराचरका स्वामी भगवान् श्रीकृष्ण अजन्मा भएर पनि आफ्नो अंश बलरामजीका साथ यसरी प्रकट हुनुभयो, जसरी काठभित्र लुकेको अग्नि बाहिर प्रकट हुन्छ ।।१५।।
मां खेदयत्येतदजस्य जन्म
विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे ।
व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं
पुराद् व्यवात्सीद् यत् अनन्तवीर्यः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अजन्मा भएर पनि वसुदेवको घरमा जन्म लिनु, सबैलाई अभय दिने भएर पनि शत्रुको डरले व्रजमा गएर लुक्नु र अनन्त पराक्रमी भएर पनि कालयवनको डरले मथुरा छोडेर भाग्नु– भगवान्का यस्ता लीलाहरूको सम्झनाले मलाई व्याकुल तुल्याउँछ ।।१६।।
दुनोति चेतः स्मरतो ममैतद्
यदाह पादावभिवन्द्य पित्रोः ।
ताताम्ब कंसाद् उरुशंकितानां
प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान्ले आफ्ना माता–पिताको चरण ढोग्दै भन्नुभयो– "बुबा! आमा! कंसको डरले हामीले तपाईंहरूको सेवा गर्न सकेनौँ, हाम्रो यो अपराध क्षमा गरिदिनुहोस्।" श्रीकृष्णका यस्ता नम्र वचनहरूको सम्झनाले मेरो हृदय अत्यन्तै दुख्छ ।।१७।।
को वा अमुष्याङ्घ्रिसरोजरेणुं
विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् ।
यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमेः
भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले केवल आफ्नो आँखीभौंको एउटा इशाराले नै पृथ्वीको ठुलो भार उतारिदिनुभयो, ती श्रीकृष्णको चरणकमलको सुगन्धित धूलिको आश्रय लिइसकेको कुन चाहिँ व्यक्तिले उहाँलाई भुल्न सक्छ र? ।।१८।।
दृष्टा भवद्भिः ननु राजसूये
चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धिः ।
यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग्
योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंले राजसूय यज्ञमा प्रत्यक्ष देख्नुभएकै हो कि श्रीकृष्णसँग द्वेष गर्ने शिशुपालले पनि त्यस्तो परम गति पायो, जो पाउन ठुला–ठुला योगीहरू निरन्तर साधना गर्छन्। त्यस्ता कृपालु प्रभुको विरह कसले सहन सक्छ? ।।१९।।
तथैव चान्ये नरलोकवीरा
य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् ।
नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं
पार्थास्त्रपूतः पदमापुरस्य ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी महाभारतको युद्धमा अर्जुनका बाणद्वारा पवित्र भएका अन्य वीरहरूले पनि भगवान् श्रीकृष्णको मनोहर मुखकमलको दर्शन गर्दै प्राण त्याग गरेर उहाँकै परम धाम प्राप्त गरे ।।२०।।
स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीशः
स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकामः ।
बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालैः
किरीटकोट्येडितपादपीठः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं त्रिलोकका स्वामी हुनुहुन्छ, जसको समान वा ठुलो अरू कोही छैन। उहाँ आफ्नो ऐश्वर्यले पूर्ण हुनुहुन्छ र इन्द्रादि लोकपालहरू आफ्ना मुकुटले उहाँको पादपीठ स्पर्श गर्दै वन्दना गर्दछन् ।।२१।।
तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो
विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् ।
तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये
न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! सिंहासनमा बसेका उग्रसेनका अगाडि उभिएर "महाराज! हाम्रो बिन्ती सुन्नुहोस्" भनी उहाँले जुन सेवक भाव देखाउनुभयो, त्यसको सम्झनाले हामी जस्ता वास्तविक सेवकहरूको चित्त खिन्न हुन्छ ।।२२।।
अहो बकी यं स्तनकालकूटं
जिघांसयापाययद्प्यसाध्वी ।
लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं
कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! पापिनी पुतनाले विष लगाएको स्तन पिलाएर श्रीकृष्णलाई मार्न चाहेकी थिइन्, तर भगवान्ले उनलाई पनि आमाले पाउने गति दिनुभयो। यस्ता परम दयालु श्रीकृष्णबाहेक म अरू कसको शरणमा जाऊँ? ।।२३।।
मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे
संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।
ये संयुगेऽचक्षत ताऱ्यपुत्रमं
से सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः म त असुरहरूलाई पनि भगवान्का भक्त नै मान्छु, किनकि क्रोध र वैरभावले भए पनि उनीहरूको चित्त सधैँ श्रीकृष्णमै तल्लीन रहन्थ्यो। उनीहरूले युद्धभूमिमा गरुडमा सवार सुदर्शन चक्रधारी भगवान्को प्रत्यक्ष दर्शन पाउँथे ।।२४।।
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने ।
चिकीर्षुर्भगवानस्याः शमजेनाभियाचितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको प्रार्थनाले पृथ्वीको दुःख निवारण गर्नका लागि भगवान् श्रीकृष्णले कंसको कारागारमा वसुदेव–देवकीबाट अवतार लिनुभयो ।।२५।।
ततो नन्दव्रजमितः पित्रा कंसाद् विबिभ्यता ।
एकादश समास्तत्र गूढार्चिः सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि कंसको डरले बुबा वसुदेवले उहाँलाई नन्दबाबाको गोकुलमा पु¥याउनुभयो। त्यहाँ उहाँ बलरामजीका साथ एघार वर्षसम्म आफ्नो प्रभाव गोप्य राखेर बस्नुभयो ।।२६।।
परीतो वत्सपैर्वत्सान् चारयन् व्यहरद्विभुः ।
यमुनोपवने कूजद् द्विजसङ्कुलिताङ्घ्रिपे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले यमुनाको किनारमा चराचुरुङ्गीहरूको मधुर स्वर सुनिने वनमा आफ्ना साथी ग्वालाहरूसँग बाच्छाहरू चराउँदै विहार गर्नुभयो ।।२७।।
कौमारीं दर्शयन् चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् ।
रुदन्निव हसन्मुग्ध बालसिंहावलोकनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सिंहका डमरुको जस्तो तेजिलो दृष्टि भएका श्रीकृष्णले कहिले रुने र कहिले हाँस्ने बालचेष्टाहरू गरेर व्रजवासीहरूलाई आनन्दित तुल्याउनुभयो ।।२८।।
स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् ।
चारयन् ननुगान् गोपान् रणद् वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले सेता र विभिन्न रङ्गका गाईहरू चराउँदै र वनमा मधुर बाँसुरी बजाउँदै गोठालो साथीहरूलाई मन्त्रमुग्ध पार्नुभयो ।।२९।।
प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिनः कामरूपिणः ।
लीलया व्यनुदत्तान् तान् बालः क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः कंसले पठाएका विभिन्न मायावी राक्षसहरूलाई भगवान् श्रीकृष्णले त्यसै गरी खेलौना झैँ मारिदिनुभयो, जसरी बालकले आफ्ना खेलौनाहरू भाँच्छन् ।।३०।।
उत्थाप्यापाययद् गावः तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः कालिया नागको विषका कारण मृत्यु भएका ग्वाला र गाईहरूलाई उहाँले जीवित पार्नुभयो र नागको दमन गरेर यमुनाको जललाई पुनः निर्मल र पिउनयोग्य बनाउनुभयो ।।३१।।
अयाजयद् गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमैः ।
वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्व्ययं विभुः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबाले इन्द्रका लागि गर्न लागेको यज्ञलाई रोकेर भगवान् श्रीकृष्णले ब्राह्मणहरूद्वारा गोवर्धन पर्वतको पूजा र गो–यज्ञ सम्पन्न गराउनुभयो ।।३२।।
वर्षतीन्द्रे व्रजः कोपाद् भग्नमानेऽतिविह्वलः ।
गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भद्र! आफ्नो अपमान भएको ठानेर इन्द्रले क्रोधपूर्वक व्रजमा मुसलधारे वर्षा गरे। त्यस समयमा भगवान्ले अनुग्रह गरी खेलौनाको छाता झैँ गोवर्धन पर्वतलाई आफ्नो हातले उठाएर डराएका व्रजवासी र पशुहरूको रक्षा गर्नुभयो ।।३३।।
शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् ।
गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः शरद ऋतुको चन्द्रमाको मधुर प्रकाशमा गोपिनीहरूको शोभा बढाउँदै भगवान् श्रीकृष्णले मधुर स्वरमा गाउँदै उनीहरूसँग रासलीला गर्नुभयो ।।३४।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे
विदुरोद्धवसंवादे द्वितीयोऽध्यायः ।।२।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यो अध्यायमा उद्धवजीले विदुरजीका अगाडि भगवान् श्रीकृष्णका बाल्यकालीन र किशोरकालीन लीलाहरूको हृदयस्पर्शी वर्णन गर्नुभएको छ। विदुरजीले श्रीकृष्णको कुशलता सोध्नासाथ उद्धवजी गहिरो प्रेम र विरहको अवस्थामा पुग्नुहुन्छ। उहाँ दुई घडीसम्म कुनै शब्द बोल्न नसकी भगवान्को सम्झनामा मग्न हुनुहुन्छ। उद्धवजीको आँखाबाट आँसु बग्छ र शरीर रोमाञ्चित हुन्छ। जब उहाँ बाहिरी होसमा आउनुहुन्छ, उहाँले श्रीकृष्णरूपी सूर्य अस्ताएकोमा संसार अभागी भएको महसुस गर्नुहुन्छ। उहाँले यादवहरू र अन्य मानिसहरूलाई पनि अभागी भन्नुहुन्छ, किनकि उनीहरूले भगवान्लाई साथै पाउँदा पनि चिन्न सकेनन्। उद्धवजीले श्रीकृष्णको त्यो अद्भुत स्वरूपको चर्चा गर्नुहुन्छ, जो आफैँमा सुन्दरताको पराकाष्ठा थियो। उहाँले राजसूय यज्ञमा भगवान्ले देखाउनुभएको महिमा र शिशुपालले पाएको भक्तिको चर्चा गर्नुहुन्छ। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको प्रेममा लिन भएर कसरी घरका कामहरू बिर्सन्थे भन्ने कुरा पनि यहाँ उल्लेख छ। भगवान् अजन्मा भएर पनि माता–पिताको सेवामा नम्र भएको कुराले उद्धवजीलाई भावुक बनाउँछ। पुतना जस्ती पापिनीलाई पनि आमाको गति दिनुभएको प्रसङ्गले भगवान्को परम दयालु रूपलाई उजागर गर्दछ। उद्धवजीले कंसको कारागारमा भएको अवतार र गोकुलको बसाईका बारेमा बताउनुहुन्छ। श्रीकृष्णले गोकुलमा सामान्य गोठालो बनेर बाच्छाहरू र गाईहरू चराउनुभएको कथा सुनाउनुहुन्छ। सिंह जस्तो तेजस्वी दृष्टि भएका श्रीकृष्णले बाल्यकालमा हाँस्ने–रुने जस्ता मानवीय चेष्टाहरू गर्नुभएको थियो। उहाँले बकासुर, अघासुर जस्ता कंसले पठाएका राक्षसहरूलाई खेलौना झैँ संहार गर्नुभयो। कालिया नागको दमन गरी यमुनाको जल शुद्ध पारेको घटनाको पनि स्मरण गरिएको छ। इन्द्रको घमण्ड तोड्न गोवर्धन पर्वत उठाएर व्रजवासीहरूको रक्षा गरेको प्रसङ्ग यस अध्यायको मुख्य आकर्षण हो। शरद ऋतुको रासलीला र गोपिनीहरूसँगको प्रेममय सम्बन्धको पनि वर्णन गरिएको छ। उद्धवजीले श्रीकृष्णको प्रत्येक लीलामा लुकेको गहिरो अर्थ र करुणाको चर्चा गर्नुहुन्छ। उहाँले यो महसुस गर्नुहुन्छ कि श्रीकृष्णले सधैँ अर्काको भलोका लागि मात्र अवतार लिनुभयो। उहाँले उग्रसेनलाई राजा बनाएर आफू स्वयं सेवक बनेको कुरालाई अनौठो र महिमामय मान्नुहुन्छ। असुरहरूले पनि भगवान्कै ध्यान गर्दा मुक्ति पाएको कुराले ईश्वरको न्यायलाई पुष्टि गर्छ। यो अध्यायले भक्तको हृदयमा श्रीकृष्णको कस्तो प्रभाव थियो भन्ने कुरा उद्धवजीको भावभङ्गीबाट स्पष्ट पार्छ। अन्त्यमा, श्रीकृष्णको लीला सुन्नाले मात्र पनि मानिसको मन पवित्र हुने सन्देश दिइएको छ। यो कथाले भक्तिको पराकाष्ठा र भगवान्को दिव्य चरितलाई एकसाथ प्रस्तुत गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'भगवान् र भक्तको अभेद सम्बन्ध' मा आधारित छ। उद्धवजीको विरहावस्थाले सिद्ध गर्छ कि सच्चा भक्तका लागि भगवान्को विरह नै सबैभन्दा ठुलो साधना हो। ईश्वर अजन्मा र अकर्ता भएर पनि भक्तको इच्छा पूरा गर्न र धर्मको रक्षा गर्न शरीर धारण गर्नुहुन्छ भन्ने 'अवतारवाद' को सिद्धान्त यहाँ स्पष्ट छ।'योगमाया' ले गर्दा मानिसले भगवान्लाई चिन्न सक्दैनन्, तर भक्तले मायाको पर्दा हटाएर सत्य देख्छन्। पुतनालाई मुक्ति दिने प्रसङ्गले भगवान्को 'अकारण दयालुता' (Unconditional Grace) लाई पुष्टि गर्छ। संसारका सबै पदार्थ र गहनाहरूले भगवान्बाट नै शोभा पाउँछन्, उहाँ आफैँमा पूर्ण हुनुहुन्छ। इन्द्र र उग्रसेनको प्रसङ्गले देखाउँछ कि भगवान् अहङ्कारीको शत्रु र विनम्रको सेवक हुनुहुन्छ। भक्तिमा 'वैर–भाव' बाट गरिएको चिन्तनले पनि मुक्ति दिन्छ भन्ने कुरा असुरहरूको प्रसङ्गबाट स्पष्ट हुन्छ। श्रीकृष्णका प्रत्येक लीला (रुने, हाँस्ने, भाग्ने) मानिसलाई पाठ सिकाउन र भाव–समाधिमा लैजान रचिएका हुन्। अन्त्यमा, दार्शनिक रूपमा यो अध्यायले संसारको नश्वरता र केवल श्रीकृष्ण नै परम सत्य हुनुहुन्छ भन्ने बोध गराउँछ।
