श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कधः –सप्तषष्टितमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मणः ।
अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो– हे भगवन् ! अद्भुत कर्म गर्ने, अनन्त र अप्रमेय सामर्थ्य भएका भगवान् बलरामले अन्य के-कस्ता लीलाहरू गर्नुभयो? म ती सुन्न चाहन्छु, कृपया मलाई सुनाउनुहोस् ।।१।।
श्रीशुक उवाच–
नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः ।
सुग्रीवसचिवः सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज ! नरकासुर (भौमासुर) को मित्र द्विविद नामको एउटा अत्यन्त शक्तिशाली बाँदर थियो । ऊ सुग्रीवको मन्त्री र मैन्दको भाइ थियो ।।२।।
सख्युः सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् ।
पुरग्रामाकरान् घोषानदहद् वह्निमुत्सृजन् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो साथी (भौमासुर) को वधको बदला लिनका लागि त्यस बाँदरले देशमा उत्पात मच्चाउन थाल्यो । उसले सहर, गाउँ, खानी र गोठ-बस्तीहरूमा आगो लगाएर डढाउन थाल्यो ।।३।।
क्वचित् स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् ।
आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरिः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उसले ठूला-ठूला पहाडहरू उखेलेर तिनले विभिन्न देशहरूलाई ध्वस्त पारिदिन्थ्यो । विशेषगरी आफ्ना मित्रका घातक श्रीकृष्ण बस्नुभएको 'आनर्त' (द्वारका) देशमा उसले झन् बढी विध्वंश मच्चाउन थाल्यो ।।४।।
क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यां उत्क्षिप्य तज्जलम् ।
देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः दस हजार हात्तीको जति बल भएको त्यस द्विविदले कहिलेकाहीँ समुद्रको बीचमा उभिएर आफ्ना दुई हातले पानी उछाली किनारका देशहरूलाई डुबाइदिन्थ्यो ।।५।।
आश्रमानृषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् ।
अदूषयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वैतानिकान् खलः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस दुष्टले मुख्य-मुख्य ऋषिहरूका आश्रमका वृक्षहरू भाँचेर नष्ट गरिदिन्थ्यो र उनीहरूको पवित्र यज्ञकुण्डमा दिसा-पिसाब गरेर दूषित पारिदिन्थ्यो ।।६।।
पुरुषान् योषितो दृप्तः क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु सः ।
निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलैः पेशस्कारीव कीटकम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कुमालकोटी (पेशस्कारी) किराले अरू किरालाई समातेर आफ्नो गुडमा थुन्दछ, त्यसरी नै त्यस अभिमानी बाँदरले स्त्री-पुरुषहरूलाई समातेर पहाडका गुफाहरूमा थुनिदिन्थ्यो र बाहिरबाट ठूला ढुङ्गाले गुफाको मुख बन्द गरिदिन्थ्यो ।।७।।
एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रियः ।
श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी देशमा उत्पात मच्चाउँदै र कुलस्त्रीहरूलाई अपमानित गर्दै हिँडेको त्यो दुष्ट बाँदर एकदिन मधुर गीतको ध्वनि सुनेर रैवतक पर्वतमा पुग्यो ।।८।।
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् ।
सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उसले कमलको माला लगाउनुभएका, सर्वाङ्ग सुन्दर र युवतीहरूको समूहको बीचमा विराजमान हुनुभएका यदुपति बलरामजीलाई देख्यो ।।९।।
गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् ।
विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला बलरामजी वारुणी (मदिरा) पान गरी मदले गर्दा विह्वल आँखा बनाउँदै मधुर स्वरमा गीत गाइरहनुभएको थियो । मदोन्मत्त हात्ती जस्तै उहाँ आफ्नो शरीरको कान्तिले अत्यन्त शोभायमान देखिनुहुन्थ्यो ।।१०।।
दुष्टः शाखामृगः शाखामारूढः कंपयन् द्रुमान् ।
चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं संप्रदर्शयन् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो दुष्ट बाँदरले रुखको हाँगामा चढेर रुखहरू हल्लाउँदै र 'किल-किल' शब्द निकाल्दै (चिच्याउँदै) आफ्नो उपस्थिति देखाउन थाल्यो ।।११।।
तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापलाः ।
हास्यप्रिया विजहसुर्बलदेवपरिग्रहाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बाँदरको धृष्टता देखेर स्वभावैले चञ्चल र हास्यप्रिय स्वभावका बलरामजीका ती स्त्रीहरू हाँस्न थाले ।।१२।।
ता हेलयामास कपिर्भूक्षेपैः संमुखादिभिः ।
दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः अब त्यो बाँदरले बलरामजीकै सामुन्ने आफ्ना आँखीभौँ नचाएर र गुप्ताङ्गसमेत प्रदर्शन गरेर ती स्त्रीहरूलाई जिस्क्याउँदै अपमान गर्न थाल्यो ।।१३।।
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बलः प्रहरतां वरः ।
स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपिः ॥ १४ ॥
गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् ।
निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रहार गर्नेहरूमा श्रेष्ठ बलरामजीले क्रुद्ध भएर उसलाई ढुङ्गाले हिर्काउनुभयो, तर धूर्त बाँदरले त्यो ढुङ्गा छल्दै उहाँको मदिराको घैँटो (कलश) खोसेर लग्यो र हाँस्दै गिज्याउन थाल्यो । उसले त्यो घैँटो फुटाएर बलरामजीका लुगाहरू तान्दै उपद्रो गर्न थाल्यो ।।१४-१५।।
कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः ।
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा् देशांश्च तदुपद्रुतान् ॥ १६ ॥
क्रुद्धो मुसलमादत्त हलं चारिजिघांसया ।
द्विविदोऽपि महावीर्यः शालमुद्यम्य पाणिना ॥ १७ ॥
अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् ।
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः मदले अन्धो भएको त्यस शक्तिशाली बाँदरले बलरामजीलाई तुच्छ सम्झेर धेरै सतायो । उसको अशिष्टता र देशमा मच्चाएको उपद्रवलाई विचार गरी बलरामजीले शत्रु मार्ने इच्छाले आफ्नो मुसल र हलो उठाउनुभयो । महावीर्यवान् द्विविदले पनि एउटा सालको रुख उखेलेर दौडिँदै बलरामजीको टाउकोमा हिर्कायो । पर्वत झैँ अटल रहनुभएका सङ्कर्षण (बलराम) ले आफ्नो टाउकोमा बज्रन लागेको त्यो रुखलाई हातैले समात्नुभयो ।।१६-१७-१८।।
प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् ।
मुसलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया ॥ १९ ॥
गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ।
पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले उसलाई आफ्नो 'सुनन्द' नामक मुसलले प्रहार गर्नुभयो । मुसलको चोटले टाउको फुटेर बाँदरको शरीरबाट रगतको धारा बग्न थाल्यो, जसले गर्दा ऊ गेरु (गैरिक) खनिज बगेको पहाड जस्तै देखियो । तर त्यस चोटलाई वास्ता नगरी उसले अर्को रुख उखेल्यो र पातहरू झारेर ठूलो बलका साथ बलरामजीलाई प्रहार गर्यो ।।१९-२०।।
तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बलः शतधाच्छिनत् । त
तोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले प्रहार गरेको त्यो रुखलाई क्रुद्ध हुनुभएका बलरामजीले सयौँ टुक्रा पारिदिनुभयो । त्यसपछि उसले अरू रुखहरूले प्रहार गर्दै गयो र बलरामजीले ती सबैलाई टुक्रा-टुक्रा पार्दै जानुभयो ।।२१।।
एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुनः पुनः ।
आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षमकरोद् वनम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी बारम्बार रुखहरू भाँचिँदै गएपछि त्यस बाँदरले वनका सबै रुखहरू उखेलेर प्रहार गर्यो र पूरै वनलाई रुखविहीन बनायो ।।२२।।
ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षितः ।
तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुसलायुधः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रिसले चूर भएको त्यस बाँदरले बलरामजीमाथि
ढुङ्गाको वर्षा गर्न थाल्यो, तर मुसलायुध बलरामले खेल-खेलमै ती सबै ढुङ्गाहरूलाई धूलो पारिदिनुभयो ।।२३।।
आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्त्यमा, ताडको रुख जस्ता लामा हात भएका त्यस बाँदरले मुठ्ठी कसेर रोहिणीनन्दन बलरामजीको छातीमा जोडले हिर्कायो ।।२४।।
यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुसललाङ्गले ।
जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्धः सोऽपतद् रुधिरं वमन् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यादवेन्द्र बलरामले पनि मुसल र हलोलाई भुइँमा राखेर आफ्ना दुई हातले क्रोधपूर्वक त्यस बाँदरको घाँटीको हड्डी (जत्रु) मा कडा प्रहार गर्नुभयो । त्यसपछि त्यो बाँदर रगत वान्ता गर्दै भुइँमा लड्यो ।।२५।।
चकम्पे तेन पतता सटङ्कः सवनस्पतिः ।
पर्वतः कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन परीक्षित् ! त्यो बाँदर पछारिँदा वन र पहाडका टाकुराहरूसहित पूरै रैवतक पर्वत त्यसरी नै हल्लियो, जसरी आँधी चल्दा पानीमा डुङ्गा हल्लिन्छ ।।२६।।
जयशब्दो नमःशब्दः साधु साध्विति चाम्बरे ।
सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत् कुसुमवर्षिणाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला आकाशमा रहेका देवता, सिद्ध र श्रेष्ठ मुनिहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै "जय होस्", "नमस्कार छ", "धन्य-धन्य" भन्दै जयजयकार गरे ।।२७।।
एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् ।
संस्तूयमानो भगवाञ्जनैः स्वपुरमाविशत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी जगतलाई दुःख दिने द्विविद बाँदरलाई मारेर सबैबाट स्तुति गरिनुभएका भगवान् बलराम आफ्नो नगरी द्वारकामा प्रवेश गर्नुभयो ।।२८।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस ६७ औँ अध्यायमा भगवान् बलरामद्वारा द्विविद नामको दुष्ट बाँदरको वध गरिएको प्रसङ्ग उल्लेख छ। द्विविद कुनै सामान्य बाँदर थिएन; ऊ त्रेतायुगमा सुग्रीवको मन्त्री र मैन्दको भाइ थियो, तर द्वापरयुगमा ऊ अत्यन्त दुष्ट र अभिमानी भएको थियो। ऊ भौमासुर (नरकासुर) को घनिष्ठ मित्र थियो। जब भगवान् श्रीकृष्णले भौमासुरको वध गर्नुभयो, तब द्विविदले आफ्नो मित्रको मृत्युको बदला लिनका लागि देश र समाजमा ठूलो उत्पात मच्चाउन थाल्यो। उसले गाउँ-सहर डढाउने, समुद्रको पानी उछालेर किनारका बस्तीहरू डुबाइदिने र ऋषिमुनिहरूको यज्ञकुण्ड दूषित बनाउने जस्ता घृणित कार्यहरू गर्न थाल्यो। उसले निर्दोष स्त्री-पुरुषहरूलाई पहाडका गुफामा थुनेर दुःख दिने गर्थ्यो। उसको अहंकार र बल यति बढिसकेको थियो कि उसले आफूलाई कसैले जित्न सक्दैन भन्ने ठानेको थियो।
एकपटक भगवान् बलराम रैवतक पर्वतमा स्त्रीहरूसँग विहार गरिरहनुभएको थियो। त्यहाँ द्विविद पुग्यो र उसले बलरामजीको अगाडि अत्यन्तै अश्लील र अपमानजनक व्यवहार प्रदर्शन गर्न थाल्यो। उसले बलरामजीको मदिराको कलश फुटाउने र उहाँका स्त्रीहरूलाई जिस्क्याउने काम गर्यो। बलरामजीले सुरुमा उसको व्यवहारलाई उपहासका रूपमा लिनुभयो, तर जब उसको धृष्टता सीमाभन्दा बाहिर गयो, तब उहाँले उसलाई दण्ड दिने निश्चय गर्नुभयो। द्विविदले ठूला-ठूला रुख र पहाडका शिलाहरूले बलरामजीमाथि प्रहार गर्यो। बलरामजीले आफ्नो मुसल र हलोको सहायताले ती सबै प्रहारहरूलाई विफल पारिदिनुभयो। अन्ततः जब द्विविदले हातले छातीमा प्रहार गर्यो, तब बलरामजीले आफ्ना मुट्ठीले उसको घाँटीमा प्रहार गर्नुभयो। त्यस कडा प्रहार सहन नसकी रगत वान्ता गर्दै त्यो बाँदर पछारियो। उसको मृत्युले जगतमा शान्ति छायो र देवताहरूले आकाशबाट पुष्पवृष्टि गरे। यो कथाले जस्तै शक्तिशाली भए पनि अहंकार र अधर्मको बाटो समात्नेको अन्त्य निश्चित छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अहंकार' र 'पतन' को सम्बन्धमा आधारित छ। द्विविद जो एक समयमा सुग्रीव जस्ता धार्मिक राजाको मन्त्री थियो, कुसङ्गत (भौमासुरको मित्रता) र शक्तिको उन्मादले गर्दा कसरी एउटा असुर समान बन्न पुग्यो भन्ने यसले देखाउँछ। दर्शनको दृष्टिले द्विविदको पात्रले मानिसको मनभित्रको चञ्चलता र तामसी प्रवृत्तिको प्रतिनिधित्व गर्छ। शक्तिको दुरुपयोगले मानिसलाई कसरी विनाशतर्फ लैजान्छ भन्ने कुरा यसले स्पष्ट पार्छ। बलरामजी जो अनन्त शेषनागका अवतार र धैर्यका प्रतीक हुनुहुन्छ, उहाँले सुरुमा द्विविदको उपद्रवलाई सहनुभयो, जसले यो बुझाउँछ कि भगवान् भक्त वा जीवका गल्तीहरू सुरुमा क्षमा गर्नुहुन्छ। तर जब जीवले मर्यादाको सीमा नाघ्छ र समाजलाई दुःख दिन थाल्छ, तब ईश्वरको न्याय अपरिहार्य हुन्छ। द्विविदको वध 'अधर्म' माथिको 'धर्म' को विजय मात्र होइन, यो जीवको चेतनाभित्र रहेका कुसंस्कारहरूको शोधन पनि हो। यस अध्यायले यो पनि सिकाउँछ कि आध्यात्मिक शक्ति वा भौतिक बल यदि लोककल्याणमा प्रयोग गरिएन भने त्यो अभिशाप बन्छ। अन्त्यमा, बलरामजीको पराक्रमले यो सिद्ध गर्छ कि ईश्वर नै समस्त शक्ति र न्यायका स्रोत हुनुहुन्छ।
No comments:
Post a Comment