श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – पञ्चदशोऽध्यायः
जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः ।
मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! जसले इन्द्रिय र प्राणलाई जितेको छ र सावधान भएर आफ्नो चित्त ममा लगाएको छ, त्यस्तो योगीलाई सबै सिद्धिहरू प्राप्त हुन्छन् ।। १ ।।
उद्धव उवाच –
कया धारणया कास्वित् कथंस्वित् सिद्धिरच्युत ।
कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले सोधे– हे अच्युत! कुन धारणाबाट, कसरी र कुन-कुन सिद्धिहरू प्राप्त हुन्छन्? ती सिद्धिहरू कति प्रकारका छन्? कृपया बताउनुहोस्, किनकि योगीहरूलाई सिद्धि दिने हजुर नै हुनुहुन्छ ।। २ ।।
श्रीभगवानुवाच –
सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः ।
तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– योगका ज्ञाताहरूले अठार प्रकारका सिद्धिहरू हुन्छन् भनी बताएका छन्। तीमध्ये आठ सिद्धिहरू ममा मुख्य रूपले रहने (प्राकृतिक) छन् र बाँकी दश सिद्धिहरू सत्त्वगुणको वृद्धिबाट प्राप्त हुन्छन् ।। ३ ।।
अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः ।
प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः अणिमा, महिमा र लघिमा– यी तीन शरीरसँग सम्बन्धित सिद्धि हुन्। इन्द्रियहरूसँग सम्बन्धित बुद्धिलाई 'प्राप्ति' भनिन्छ। लोक र परलोकका देखिने वा सुनिने पदार्थहरूको यथेष्ट भोग गर्नु 'प्राकाम्य' हो। माया र त्यसका कार्यहरूलाई सञ्चालन गर्ने सामर्थ्य 'ईशिता' हो ।। ४ ।।
गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति ।
एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः विषयहरूमा आसक्त नहुनु 'वशिता' हो र जुन इच्छा गरिन्छ, त्यो पूर्ण हुनु 'कामावसायिता' हो। हे सौम्य उद्धव! यी आठ सिद्धिहरू ममा स्वाभाविक रूपले रहने श्रेष्ठ सिद्धि हुन् ।। ५ ।।
अनुर्मिमत्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ।। ६ ।।
स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।
यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाऽप्रतिहतागतिः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः यस शरीरमा भोक-तिर्खा आदि छ लहर (षडूर्मि) बाट मुक्त हुनु, टाढाको कुरा देख्नु र सुन्नु, मन जस्तै तीव्र गतिले हिँड्नु, इच्छानुसार रूप धारण गर्नु, अर्काको शरीरमा प्रवेश गर्नु, इच्छाअनुसार मृत्युवरण गर्नु, देवताहरूको क्रीडा हेर्नु, सङ्कल्प सिद्ध हुनु र कसैले रोक्न नसक्ने गरी सर्वत्र आज्ञा चल्नु– यी दश सिद्धिहरू सत्त्वगुणको वृद्धिबाट प्राप्त हुन्छन् ।। ६-७ ।।
त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता ।
अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजयः ।। ८ ।।
एताश्चोद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।
यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः भूत, भविष्य र वर्तमान जान्नु, गर्मी-चिसो आदि द्वन्द्वबाट प्रभावित नहुनु, अरूको मनको कुरा थाहा पाउनु, आगो, सूर्य, पानी र विष आदिको शक्तिलाई रोक्नु र कसैबाट पराजित नहुनु– यी योगधारणाका सहायक सिद्धिहरू हुन्। अब कुन धारणाबाट कसरी सिद्धि प्राप्त हुन्छ, त्यो मबाट सुन ।। ८-९ ।।
भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मनः ।
अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः पञ्चभूतका सूक्ष्म कारण (तन्मात्र) स्वरूप म परमात्मामा जसले आफ्नो मन स्थिर गर्दछ, त्यो तन्मात्रको उपासकले 'अणिमा' नामक सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।। १० ।।
महत्यात्मन्मयि परे यथासंस्थं मनो दधत् ।
महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः महत्तत्व स्वरूप म परमात्मामा जसले आफ्नो मन एकाग्र गर्दछ, उसले 'महिमा' नामक सिद्धि प्राप्त गर्दछ। साथै पञ्चमहाभूतहरूमा अलग-अलग मन लगाउनाले ती तत्वहरूको महानता पनि प्राप्त हुन्छ ।। ११ ।।
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।
कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः पञ्चभूतका परमाणु स्वरूप म परमात्मामा जसले आफ्नो चित्त मग्न गराउँछ, त्यो योगीले काल जस्तै सूक्ष्म 'लघिमा' नामक सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।। १२ ।।
धारयन् मय्यहंतत्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् ।
सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः सात्त्विक अहङ्कार स्वरूप ममा जसले आफ्नो सम्पूर्ण मन लगाउँछ, त्यो ममा तल्लीन भएको योगीले समस्त इन्द्रियहरूको अधिष्ठातृशक्ति रूपी 'प्राप्ति' नामक सिद्धि पाउँछ ।। १३ ।।
महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् ।
प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः क्रियाशक्ति प्रधान भएको महत्तत्व (सूत्रात्मा) स्वरूप ममा जसले मन स्थिर गर्दछ, उसले अव्यक्तबाट उत्पन्न मेरो सर्वश्रेष्ठ 'प्राकाम्य' नामक सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।। १४ ।।
विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे ।
स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः तीन गुणका स्वामी र कालरूप विष्णु स्वरूप ममा जसले चित्त लगाउँछ, उसले शरीर (क्षेत्र) र जीव (क्षेत्रज्ञ) लाई सञ्चालन गर्न सक्ने 'ईशित्व' नामक सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।। १५ ।।
नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते ।
मनो मयि दधद् योगी सद्धर्मा वशितामियात् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः तुरीय र भगवान् शब्दले चिनिने मेरो नारायण स्वरूपमा जसले मन लगाउँछ, त्यो योगीले स्वभावतः 'वशिता' नामक सिद्धि प्राप्त गर्दछ ।। १६ ।।
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ।
परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः निर्गुण ब्रह्म स्वरूप ममा जसले आफ्नो निर्मल मन स्थिर गर्दछ, उसले परमानन्द प्राप्त गर्दछ र उसका सबै कामनाहरू पूर्ण भई 'कामावसायिता' सिद्धि मिल्दछ ।। १७ ।।
श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।
धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नरः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः श्वेतद्वीपका पति र शुद्ध धर्ममय मेरो स्वरूपमा जसले चित्त लगाउँछ, त्यो मानिस भोक, तिर्खा, शोक र मोह आदि छ विकारबाट मुक्त भई विशुद्ध स्वरूप बन्दछ ।। १८ ।।
मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् ।
तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः शृणोत्यसौ ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः आकाश समान निर्मल र समष्टि प्राणरूप म परमात्मामा जसले मनद्वारा शब्द (नाद) को चिन्तन गर्दछ, उसले आकाशमा रहेका सबै प्राणीहरूको बोली सुन्न र बुझ्न सक्दछ ।। १९ ।।
चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि ।
मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः सूर्यमा आँखा र आँखामा सूर्यलाई संयुक्त गराई त्यहाँ मेरो ध्यान गर्ने योगीले आफ्नो सूक्ष्म दृष्टिले सम्पूर्ण विश्वलाई देख्न सक्दछ ।। २० ।।
मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।
मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः मन र शरीरलाई प्राणवायुसहित म परमात्मामा राम्रोसँग जोडेर मेरो धारणा गरेमा, त्यसको प्रभावले योगीको शरीर मनकै गतिमा जहाँ चाह्यो त्यहीँ पुग्दछ ।। २१ ।।
यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति ।
तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रयः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः जब योगीले मेरो योगबलको आश्रय लिएर मनद्वारा जस्तो रूप धारण गर्न चाहन्छ, उसको शरीरले ठ्याक्कै त्यस्तै रूप धारण गर्दछ ।। २२ ।।
परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् ।
पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः अर्काको शरीरमा प्रवेश गर्न चाहने सिद्ध योगीले आफूलाई त्यही शरीरको आत्मा सम्झी भावना गर्नुपर्दछ। यसो गर्दा आफ्नो शरीर त्याग गरी प्राणवायुको रूपमा भमरा झैँ ऊ अर्को शरीरमा प्रवेश गर्दछ ।। २३ ।।
पाष्र्याऽऽपीड्य गुदं प्राणं हृदुरः कण्ठमूर्धसु ।
आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि शरीर त्याग्नु छ भने योगीले कुर्कुच्चाले गुदद्वार थिचेर प्राणवायुलाई क्रमशः हृदय, वक्षस्थल, घाँटी र मस्तकमा पुर्याई ब्रह्मरन्ध्रबाट ब्रह्ममा लीन गराएर शरीर छोड्नु पर्दछ ।। २४ ।।
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्वं विभावयेत् ।
विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको क्रीडास्थलमा विहार गर्ने इच्छा भएमा ममा रहेको शुद्ध सत्त्वमय स्वरूपको भावना गर्नुपर्दछ। यसो गर्दा सत्त्वगुणका अंश भएका देवाङ्गनाहरू विमानसहित उपस्थित हुन्छन् ।। २५ ।।
यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान् ।
मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः ममा चित्त लगाएको र सत्यस्वरूप ममा मन स्थिर गराएको व्यक्तिले जतिबेला जे कुराको सङ्कल्प गर्दछ, उसले त्यही वस्तु तुरुन्त प्राप्त गर्दछ ।। २६ ।।
यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान् ।
कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः ईशित्व र वशित्वका स्वामी मेरो भावमा स्थित हुने व्यक्तिको आज्ञा मेरो आज्ञा जस्तै हुन्छ र त्यसलाई कतैबाट पनि उल्लङ्घन गर्न सकिँदैन ।। २७ ।।
मद्भक्त्या शुद्धसत्वस्य योगिनो धारणाविदः ।
तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो भक्तिको प्रभावले जसको चित्त शुद्ध र सत्त्वमय भएको छ, त्यस्तो धारणाविद् योगीले जन्म-मृत्युका साथै भूत, भविष्य र वर्तमानलाई स्पष्टसँग जान्दछ ।। २८ ।।
अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः ।
मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी जलचर प्राणीलाई पानीले नाश गर्दैन, त्यसरी नै ममा चित्त लगाएको योगीको योगमय शरीरलाई आगो, पानी आदि कुनै पनि पदार्थले नाश गर्न सक्दैनन् ।। २९ ।।
मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्रविभूषिताः ।
ध्वजातपत्रव्यजनैः स भवेदपराजितः ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीवत्स चिन्ह र विभिन्न अस्त्रले सुसज्जित एवं ध्वजा, छाता र पङ्खाले युक्त मेरा अवतारहरूको ध्यान गर्ने योगी सधैँ अपराजित रहन्छ ।। ३० ।।
उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुनेः ।
सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी जसले योगधारणाद्वारा मेरो उपासना गर्दछ, उसलाई अघि भनिएका सबै सिद्धिहरू पूर्ण रूपमा प्राप्त हुन्छन् ।। ३१ ।।
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः ।
मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसले इन्द्रिय, मन र प्राणलाई जितेर मेरो स्वरूपलाई धारण गरेको छ, त्यस्तो संयमी मुनिका लागि कुनै पनि सिद्धि दुर्लभ हुँदैन ।। ३२ ।।
अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् ।
मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः तर उत्तम योगको अभ्यास गर्ने र म परमात्मालाई प्राप्त गर्न चाहने योगीका लागि यी सिद्धिहरूलाई विघ्न मानिन्छ, किनकि यिनले समय खेर फाल्ने काम मात्र गर्दछन् ।। ३३ ।।
जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धयः ।
योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः जन्म, औषधि, तपस्या वा मन्त्रबाट जति सिद्धि प्राप्त हुन्छन्, ती सबै योगद्वारा प्राप्त गर्न सकिन्छ। तर अन्य साधनहरूबाट योगको माध्यमबाट पाइने मेरो वास्तविक गति (मोक्ष) प्राप्त हुन सक्दैन ।। ३४ ।।
सर्वासामपि सिद्धीनां हेतुः पतिरहं प्रभुः ।
अहं योगस्य सांख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः सबै सिद्धिहरूको कारण, मालिक र प्रभु मै हुँ। योग, साङ्ख्य, धर्म र ब्रह्मवादीहरूको परम गति पनि मै हुँ ।। ३५ ।।
अहमात्माऽऽन्तरो बाह्योऽनावृतः सर्वदेहिनाम् ।
यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्तः स्वयं तथा ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी पञ्चमहाभूतहरू सबै प्राणीका भित्र र बाहिर रहेका हुन्छन्, त्यसरी नै म सबै देहधारीहरूको भित्र आत्माका रूपमा र बाहिर दृश्यका रूपमा बिना कुनै पर्दा व्याप्त छु ।। ३६ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एघारौँ स्कन्धको पञ्चदश अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई योगका अठार सिद्धिहरू र तिनको प्राप्ति विधिको बारेमा उपदेश दिनुभएको छ। भगवान्ले सिद्धिहरूलाई दुई भागमा बाँड्नुभएको छ– आठ मुख्य सिद्धिहरू जो ममा (भगवान्मा) स्वाभाविक रूपले रहन्छन् र दश गौण सिद्धिहरू जो सत्त्वगुणको वृद्धिबाट प्राप्त हुन्छन्। मुख्य आठ सिद्धिहरू अणिमा (अत्यन्त सूक्ष्म हुनु), महिमा (अत्यन्त ठुलो हुनु), लघिमा (अत्यन्त हलुका हुनु), प्राप्ति (सबै इन्द्रियको ज्ञान हुनु), प्राकाम्य (चाहेको कुरा भोग्न पाउनु), ईशिता (सञ्चालन शक्ति), वशिता (अनासक्त हुनु) र कामावसायिता (सङ्कल्प सिद्ध हुनु) हुन्। यसबाहेक भोक-तिर्खाबाट मुक्ति, टाढाको दृश्य र शब्दको ज्ञान, मनको गतिमा हिँड्नु, इच्छानुसार रूप फेर्नु, परकाय प्रवेश (अर्काको शरीरमा पस्नु), स्वच्छन्द मृत्यु र देवताहरूको दर्शन जस्ता दश सहायक सिद्धिहरूको पनि वर्णन गरिएको छ। भगवान्ले प्रत्येक सिद्धिका लागि विशेष धारणाको उल्लेख गर्नुभएको छ। पञ्चभूतका सूक्ष्म तन्मात्रामा मन लगाउनेले अणिमा र महत्तत्वमा मन लगाउनेले महिमा सिद्धि पाउँछन्। परमाणुमा चित्त लगाउनेले लघिमा र सात्त्विक अहङ्कारमा मन लगाउनेले प्राप्ति सिद्धि प्राप्त गर्छन्। त्यसैगरी सूत्रात्मा (महत्तत्व) मा मन स्थिर गर्नेले प्राकाम्य र कालरूप विष्णुमा चित्त लगाउनेले ईशित्व सिद्धि पाउँछन्। निर्गुण ब्रह्ममा मन लगाउने योगीले परम आनन्द र कामावसायिता सिद्धि प्राप्त गर्दछ। भगवान्ले परकाय प्रवेशको विधि बताउँदै प्राणवायुलाई भ्रमरा झैँ एक शरीरबाट अर्को शरीरमा लैजाने रहस्य खोल्नुभएको छ। आफ्नो मृत्युको समय आफैँ निर्धारण गर्ने योगीले ब्रह्मरन्ध्रबाट प्राण त्याग गर्ने विधिको पनि यहाँ चर्चा गरिएको छ। भगवान्ले भन्नुभएको छ कि ममा चित्त लगाउने योगीका लागि संसारमा कुनै पनि कुरा दुर्लभ छैन। तर, भगवान्ले एउटा महत्त्वपूर्ण चेतावनी पनि दिनुभएको छ कि यी सिद्धिहरू उत्तम योगका लागि विघ्न हुन्। यी सिद्धिहरूले योगीको समय खेर फाल्छन् र उसलाई वास्तविक लक्ष्य (परमात्मा प्राप्ति) बाट विमुख गराउन सक्छन्। त्यसैले साधकले सिद्धिहरूको लोभमा नपरी केवल भगवान्को मात्र चिन्तन गर्नुपर्दछ। जन्म, औषधि, मन्त्र वा तपस्याबाट पनि सिद्धिहरू पाउन सकिन्छ, तर ती सबैको मूल स्रोत योग र भगवान् नै हुनुहुन्छ। भगवान्ले आफूलाई सबै प्राणीको भित्र र बाहिर व्याप्त आत्माका रूपमा चिनाउनुभएको छ। यो अध्यायले योगको शक्तिको वर्णन गर्दै अन्त्यमा भक्ति र आत्मज्ञानलाई नै सर्वश्रेष्ठ मानेको छ। योगीले सिद्धिहरूलाई साधन मात्र ठान्नुपर्छ, साध्य होइन। श्रीकृष्णले उद्धभलाई योगको यो रहस्य बुझाएर केवल ममा नै आश्रित हुन सिकाउनुभएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले मानव चेतनाको असीमित सम्भावनालाई उजागर गर्दछ। यसले सिद्ध गर्दछ कि जब मन एकाग्र र शुद्ध हुन्छ, तब यसले भौतिक नियमहरूलाई पनि पार गर्न सक्छ। तर, यहाँ 'सिद्धि' लाई अन्तिम लक्ष्य मानिएको छैन, बरु यिनलाई मायाको जालका रूपमा हेरिएको छ। भगवान्ले सिद्धिहरूलाई 'अन्तराय' (विघ्न) भन्नुको दार्शनिक अर्थ यो हो कि शक्तिले अक्सर अहङ्कारलाई बढाउँछ। साँचो योग भनेको बाह्य शक्ति प्रदर्शन गर्नु होइन, बरु आफ्नो भित्रको परमात्मालाई चिन्नु हो। पञ्चमहाभूत, तन्मात्रा र अहङ्कारको धारणाले साङ्ख्य दर्शनको प्रक्रियालाई स्पष्ट पार्छ। यो अध्यायले सगुण र निर्गुण दुवै उपासनाको फल स्वरूप सिद्धिको वर्णन गर्दछ। यसले आत्मालाई सर्वव्यापक र अपरिच्छिन्न मानेको छ, जो सबै देहमा समान रूपले विद्यमान छ। अन्ततः, सबै शक्ति र सिद्धिको स्रोत परमात्मा नै हुनुहुन्छ भन्ने कुराले भक्तिको सर्वोच्चता स्थापित गर्दछ। यस दर्शनले साधकलाई शक्तिमा नअल्मलिई शान्ति र मोक्षतर्फ लाग्न प्रेरित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment