श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः द्विषष्टितमोऽध्यायः
राजोवाच–
(अनुष्टुप्)
बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदूत्तमः ।
तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् ।
एतत्सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे महान् योगेश्वर ! यदुश्रेष्ठ अनिरुद्धले बाणासुरकी छोरी उषासँग विवाह गरेका थिए भन्ने कुरा सुनेको छु। यसै अवसरमा भगवान् श्रीकृष्ण र शङ्करजीबीच ठूलो भयंकर युद्ध पनि भएको थियो। कृपया अब मलाई यस कथाका बारेमा विस्तारपूर्वक वर्णन गरिदिनुहोस् ।। १ ।।
श्रीशुक उवाच–
बाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मनः ।
येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित ! जसले वामनरूपी भगवान् श्रीहरिलाई सम्पूर्ण पृथ्वी दान गरेका थिए, ती महात्मा बलिका सय छोराहरूमध्ये बाणासुर सबैभन्दा जेठो थियो ।। २ ।।
तस्यौरसः सुतो बाणः शिवभक्तिरतः सदा ।
मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिका छोरा बाणासुर आफ्ना पिता समान नै उदार, बुद्धिमान्, सत्यप्रतिज्ञ र दृढव्रती थिए। उनी सधैँ भगवान् शिवको भक्तिमा तल्लीन रहन्थे ।। ३ ।।
शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यमकरोत् पुरा ।
तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव तेऽमराः ।
सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा उनले अत्यन्तै सुन्दर शोणितपुरमा राज्य गर्दथे। भगवान् शङ्करको कृपाले इन्द्रादि देवताहरू पनि उनका सेवकजस्तै भएर सेवा गर्दथे। बाणासुरका हजार हात थिए; एक पटक भगवान् शिवले ताण्डव नृत्य गरिरहनुभएको समयमा उनले आफ्ना हजार हातले अनेक प्रकारका बाजाहरू बजाएर भगवान् शिवलाई प्रसन्न पारे ।। ४ ।।
भगवान् सर्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः ।
वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी र भक्तवत्सल भगवान् शिवले प्रसन्न भएर बाणासुरलाई वर माग्न भन्नुभयो। बाणासुरले ती पुरका अधिपति भगवान् शिवलाई नै आफ्नो नगरको रक्षकका रूपमा रहने वर मागे ।। ५ ।।
स एकदाऽऽह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मदः ।
किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन आफ्नो बलको घमण्डले उन्मत्त भएको बाणासुरले सूर्यजस्तै चम्किलो मुकुटद्वारा नजिकै रहनुभएका भगवान् शिवको चरणकमल स्पर्श गर्दै भन्यो ।। ६ ।।
नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् ।
पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महादेव ! हजुर सम्पूर्ण लोकका गुरु र ईश्वर हुनुहुन्छ। अपूर्ण इच्छा भएका मानिसका लागि हजुरको चरणकमल कल्पवृक्ष समान छ, म हजुरलाई नमस्कार गर्दछु ।। ७ ।।
दोःसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् ।
त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! हजुरले मलाई दिनुभएको यो हजार हात अहिले मेरो लागि भारी बोझ मात्र भएको छ; किनकि तीनै लोकमा हजुरबाहेक म समान अर्को कुनै प्रतिस्पर्धी योद्धा फेला पार्न सकिनँ ।। ८ ।।
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् ।
आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आदिदेव ! युद्ध गर्ने इच्छाले मेरा हातहरू यति साह्रो चिलाएका छन् कि मैले पहाडहरूलाई धुलो पार्दै दिग्गजहरूसँग युद्ध गर्न खोजेँ, तर ती पनि डराएर भागे ।। ९ ।।
तच्छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस्ते भज्यते यदा ।
त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरको यस्तो अहंकारपूर्ण कुरा सुनेर भगवान् शिवले केही रिसाउँदै भन्नुभयो– "हे मूर्ख ! जब तेरो महलको ध्वजा (झण्डा) भाँच्चिएर खस्नेछ, तब म समानको योद्धासँग तेरो युद्ध हुनेछ र त्यसले तेरो घमण्डलाई चूर्ण बनाउनेछ" ।। १० ।।
इत्युक्तः कुमतिर्हृष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप ।
प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधीः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यो कुबुद्धि भएको बाणासुर भगवान् शिवको कुरा सुनेर झन् खुसी हुँदै आफ्नो घर फर्कियो र आफ्नो बल नाश गर्ने त्यसै घडी र युद्धको प्रतीक्षा गर्न थाल्यो ।। ११ ।।
तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् ।
कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरकी उषा नामकी एक कन्या थिइन्। ती अविवाहित कन्याले एक दिन सपनामा प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धसँग रतिसुख प्राप्त गरेको देखिन्। ती अनिरुद्धलाई उनले पहिले न कहिल्यै देखेकी थिइन्, न त उनीबारे सुनेकी नै थिइन् ।। १२ ।।
सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी ।
सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बिउँझिएपछि ती प्रियतमलाई नदेखेर उनी "हे प्रिय ! तपाईँ कहाँ हुनुहुन्छ?" भन्दै व्याकुल भइन् र सखीहरूको बीचमा ब्युँझिएको हुनाले निकै लज्जित भइन् ।। १३ ।।
बाणस्य मंत्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता ।
सख्यपृच्छत् सखीमूषां कौतूहलसमन्विता ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरका कुम्भाण्ड नामका मन्त्री थिए र उनकी छोरी चित्रलेखा उषाकी सखी थिइन्। चित्रलेखाले निकै कौतूहलका साथ उषालाई सोधिन् ।। १४ ।।
कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथः ।
हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी ! तिमी कसलाई खोज्दै छौ ? तिम्रो इच्छा के हो ? हे राजकुमारी ! अहिलेसम्म तिम्रो पाणिग्रहण (विवाह) भएको मैले देखेकी छैनँ ।। १५ ।।
ऊषोवाच–
दृष्टः कश्चिन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः ।
पीतवासा बृहद्बाहुः योषितां हृदयङ्गमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः उषाले भनिन्– "हे सखी ! मैले सपनामा श्यामवर्णका, कमल नयन भएका, पीताम्बरधारी र अजङ्गका हात भएका एक पुरुष देखेँ, जो नारीहरूको हृदयलाई आकर्षित गर्न सिपालु हुनुहुन्छ" ।। १६ ।।
तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु ।
क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः म उनै प्रियतमलाई खोजिरहेकी छु। उनले मलाई आफ्नो अधरामृत पिलाएर तृप्त त गराए, तर उत्कट चाहना भइरहेकै बेला मलाई दुःखको सागरमा छोडेर कतै जानुभयो ।। १७ ।।
चित्रलेखोवाच–
व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते ।
तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्रलेखाले भनिन्– "तिम्रो मन हरण गर्ने ती पुरुष यदि तीनै लोकमा कतै हुनुहुन्छ भने म तिम्रो यो पीडा शान्त पार्नेछु। तिमीलाई ती को हुन् जस्तो लाग्छ, बताऊ, म उनलाई लिएर आउनेछु" ।। १८ ।।
इत्युक्त्वा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान् ।
दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भन्दै चित्रलेखाले देवता, गन्धर्व, सिद्ध, चारण, नाग, दैत्य, विद्याधर, यक्ष र मनुष्यहरूका चित्रहरू क्रमशः बनाइन् ।। १९ ।।
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् ।
व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मनुष्यहरूमा उनले वृष्णिवंशी शूरसेन, वसुदेव, बलराम र श्रीकृष्णका चित्रहरू बनाइन्। प्रद्युम्नको चित्र देखेर उषा केही लजाइन् ।। २० ।।
अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया ।
सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! जब चित्रलेखाले अनिरुद्धको चित्र बनाइन्, तब उषाले लाजले शिर निहुराइन् र मन्द मुस्कुराउँदै भनिन्– "हो, उनै हुन्, उनै हुन् !" ।। २१ ।।
चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी ।
ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा परीक्षित ! ती पुरुष श्रीकृष्णका नाति हुन् भन्ने थाहा पाएपछि योगिनी चित्रलेखा आकाशमार्ग हुँदै श्रीकृष्णद्वारा सुरक्षित द्वारकापुरी पुगिन् ।। २२ ।।
तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता ।
गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सुन्दर ओछ्यानमा सुतिरहनुभएका प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धलाई आफ्नो योगशक्तिले उठाएर उनले शोणितपुर ल्याइन् र आफ्नी सखी उषालाई उनका प्रियतम देखाइन् ।। २३ ।।
सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना ।
दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरी उषाले आफूले चाहेका सुन्दर पुरुषलाई देखेर प्रसन्न भइन् र अन्य पुरुषहरूले आँखा चिम्लेर पनि हेर्न नसक्ने (अन्तःपुर) आफ्नो महलमा अनिरुद्धसँग रमण गर्न थालिन् ।। २४ ।।
परार्ध्यवासःस्रग्गन्धधूपदीपासनादिभिः ।
पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः ॥ २५ ॥
गूढः कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया ।
नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उषाले अनिरुद्धलाई बहुमूल्य वस्त्र, माला, चन्दन, धूप, दीप र सुमधुर बोलीका साथै विभिन्न पेय र भोजनद्वारा सेवा र सत्कार गरिन्। दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको उषाको प्रेम र सेवामा हराएका अनिरुद्धले त्यहाँ कति दिन बिते भन्ने कुराको पत्तो नै पाएनन् ।। २५–२६ ।।
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् ।
हेतुभिर्लक्षयाञ्चक्रुराप्रीतां दुरवच्छदैः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवीर अनिरुद्धसँगको संसर्गका कारण उषाको कन्याव्रत (कुमारीत्व) खण्डित भयो। उनको शरीरमा देखिएका स्वभाविक लक्षण र परिवर्तनलाई हेरेर रक्षाहरूले शङ्का गरे ।। २७ ।।
भटा आवेदयाञ्चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् ।
विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सैनिकहरूले बाणासुरलाई निवेदन गरे– "हे महाराज ! हजुरकी कन्याको व्यवहारमा हामीले केही असामान्य कुराहरू देखेका छौँ, जसले कुललाई कलङ्कित तुल्याउन सक्छ" ।। २८ ।।
अनपायिभिरस्माभिर्गुप्तायाश्च गृहे प्रभो ।
कन्याया दूषणं पुम्भिर्दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो ! हामीले निरन्तर कडा सुरक्षा दिइरहेका छौँ र अन्य पुरुषले देख्नसमेत नसक्ने यस महलमा राजकुमारी कसरी कलङ्कित भइन्, हामीले बुझ्न सकेका छैनौँ ।। २९ ।।
ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुतदूषणः ।
त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः छोरीको कलङ्कको कुरा सुनेर बाणासुर अत्यन्तै दुःखी भयो र तुरुन्तै कन्याको महलमा पुग्यो। त्यहाँ उसले यदुवंशी अनिरुद्धलाई देख्यो ।। ३० ।।
(मिश्र)
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं
श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् ।
बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा
स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ ३१ ॥
दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाभिनृम्णया
तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् ।
बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां
तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः कामदेवका छोरा प्रद्युम्नका पुत्र अनिरुद्ध, जो त्रिभुवनकै सुन्दर, श्यामवर्णका, पीताम्बरधारी र कमल नयन भएका थिए। अजङ्गका हात, चम्किला कुण्डल र घुम्रिएका कपालको चमक तथा मन्द मुस्कानयुक्त अनुहार भएका अनिरुद्ध आफ्नी प्रिया उषसँग पासा खेलिरहेका थिए। उषाको शरीरको कुङ्कुम लागेको र वनमाला पहिरिएका ती तेजस्वी पुरुषलाई देखेर बाणासुर अचम्ममा पर्यो ।। ३१–३२ ।।
स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभि–
भटैरनीकैरवलोक्य माधवः । उ
द्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो
यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सशस्त्र सैनिकहरूका साथमा बाणासुर प्रवेश गरेको देखेर यदुनन्दन अनिरुद्धले फलामको मुङ्ग्रो उठाए र संहार गर्न उद्यत यमराजजस्तै गरी सामना गर्न तयार भए ।। ३३ ।।
जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः
शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् ।
ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता
निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बँदेलहरूको नायकले कुकुरहरूलाई लखेट्छ, त्यसैगरी समात्न आउने ती सैनिकहरूलाई अनिरुद्धले प्रहार गर्न थाले। कसैको टाउको त कसैका हात-तिघ्रा भाँच्चिएपछि घाइते भएका ती सैनिकहरू ज्यान जोगाउन महलबाट बाहिर भागे ।। ३४ ।।
तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली
घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह ।
ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं
निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौदिषीत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सैनिकहरू मारिएको देखेर बलिका पुत्र शक्तिशाली बाणासुरले क्रोधित भई अनिरुद्धलाई नागपाशले बाँध्यो। आफ्ना प्रियतम बाँधिएको देखेर उषा अत्यन्तै शोक र विषादले व्याकुल भई आँसु बगाउँदै रुन थालिन् ।। ३५ ।।
(अनुष्टुप्)
बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदूत्तमः ।
तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् ।
एतत्सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे महान् योगेश्वर ! यदुश्रेष्ठ अनिरुद्धले बाणासुरकी छोरी उषासँग विवाह गरेका थिए भन्ने कुरा सुनेको छु। यसै अवसरमा भगवान् श्रीकृष्ण र शङ्करजीबीच ठूलो भयंकर युद्ध पनि भएको थियो। कृपया अब मलाई यस कथाका बारेमा विस्तारपूर्वक वर्णन गरिदिनुहोस् ।। १ ।।
श्रीशुक उवाच–
बाणः पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मनः ।
येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित ! जसले वामनरूपी भगवान् श्रीहरिलाई सम्पूर्ण पृथ्वी दान गरेका थिए, ती महात्मा बलिका सय छोराहरूमध्ये बाणासुर सबैभन्दा जेठो थियो ।। २ ।।
तस्यौरसः सुतो बाणः शिवभक्तिरतः सदा ।
मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिका छोरा बाणासुर आफ्ना पिता समान नै उदार, बुद्धिमान्, सत्यप्रतिज्ञ र दृढव्रती थिए। उनी सधैँ भगवान् शिवको भक्तिमा तल्लीन रहन्थे ।। ३ ।।
शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यमकरोत् पुरा ।
तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव तेऽमराः ।
सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा उनले अत्यन्तै सुन्दर शोणितपुरमा राज्य गर्दथे। भगवान् शङ्करको कृपाले इन्द्रादि देवताहरू पनि उनका सेवकजस्तै भएर सेवा गर्दथे। बाणासुरका हजार हात थिए; एक पटक भगवान् शिवले ताण्डव नृत्य गरिरहनुभएको समयमा उनले आफ्ना हजार हातले अनेक प्रकारका बाजाहरू बजाएर भगवान् शिवलाई प्रसन्न पारे ।। ४ ।।
भगवान् सर्वभूतेशः शरण्यो भक्तवत्सलः ।
वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी र भक्तवत्सल भगवान् शिवले प्रसन्न भएर बाणासुरलाई वर माग्न भन्नुभयो। बाणासुरले ती पुरका अधिपति भगवान् शिवलाई नै आफ्नो नगरको रक्षकका रूपमा रहने वर मागे ।। ५ ।।
स एकदाऽऽह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मदः ।
किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन आफ्नो बलको घमण्डले उन्मत्त भएको बाणासुरले सूर्यजस्तै चम्किलो मुकुटद्वारा नजिकै रहनुभएका भगवान् शिवको चरणकमल स्पर्श गर्दै भन्यो ।। ६ ।।
नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् ।
पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महादेव ! हजुर सम्पूर्ण लोकका गुरु र ईश्वर हुनुहुन्छ। अपूर्ण इच्छा भएका मानिसका लागि हजुरको चरणकमल कल्पवृक्ष समान छ, म हजुरलाई नमस्कार गर्दछु ।। ७ ।।
दोःसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् ।
त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! हजुरले मलाई दिनुभएको यो हजार हात अहिले मेरो लागि भारी बोझ मात्र भएको छ; किनकि तीनै लोकमा हजुरबाहेक म समान अर्को कुनै प्रतिस्पर्धी योद्धा फेला पार्न सकिनँ ।। ८ ।।
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् ।
आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आदिदेव ! युद्ध गर्ने इच्छाले मेरा हातहरू यति साह्रो चिलाएका छन् कि मैले पहाडहरूलाई धुलो पार्दै दिग्गजहरूसँग युद्ध गर्न खोजेँ, तर ती पनि डराएर भागे ।। ९ ।।
तच्छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस्ते भज्यते यदा ।
त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरको यस्तो अहंकारपूर्ण कुरा सुनेर भगवान् शिवले केही रिसाउँदै भन्नुभयो– "हे मूर्ख ! जब तेरो महलको ध्वजा (झण्डा) भाँच्चिएर खस्नेछ, तब म समानको योद्धासँग तेरो युद्ध हुनेछ र त्यसले तेरो घमण्डलाई चूर्ण बनाउनेछ" ।। १० ।।
इत्युक्तः कुमतिर्हृष्टः स्वगृहं प्राविशन्नृप ।
प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधीः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यो कुबुद्धि भएको बाणासुर भगवान् शिवको कुरा सुनेर झन् खुसी हुँदै आफ्नो घर फर्कियो र आफ्नो बल नाश गर्ने त्यसै घडी र युद्धको प्रतीक्षा गर्न थाल्यो ।। ११ ।।
तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् ।
कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरकी उषा नामकी एक कन्या थिइन्। ती अविवाहित कन्याले एक दिन सपनामा प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धसँग रतिसुख प्राप्त गरेको देखिन्। ती अनिरुद्धलाई उनले पहिले न कहिल्यै देखेकी थिइन्, न त उनीबारे सुनेकी नै थिइन् ।। १२ ।।
सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी ।
सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बिउँझिएपछि ती प्रियतमलाई नदेखेर उनी "हे प्रिय ! तपाईँ कहाँ हुनुहुन्छ?" भन्दै व्याकुल भइन् र सखीहरूको बीचमा ब्युँझिएको हुनाले निकै लज्जित भइन् ।। १३ ।।
बाणस्य मंत्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता ।
सख्यपृच्छत् सखीमूषां कौतूहलसमन्विता ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरका कुम्भाण्ड नामका मन्त्री थिए र उनकी छोरी चित्रलेखा उषाकी सखी थिइन्। चित्रलेखाले निकै कौतूहलका साथ उषालाई सोधिन् ।। १४ ।।
कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथः ।
हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी ! तिमी कसलाई खोज्दै छौ ? तिम्रो इच्छा के हो ? हे राजकुमारी ! अहिलेसम्म तिम्रो पाणिग्रहण (विवाह) भएको मैले देखेकी छैनँ ।। १५ ।।
ऊषोवाच–
दृष्टः कश्चिन्नरः स्वप्ने श्यामः कमललोचनः ।
पीतवासा बृहद्बाहुः योषितां हृदयङ्गमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः उषाले भनिन्– "हे सखी ! मैले सपनामा श्यामवर्णका, कमल नयन भएका, पीताम्बरधारी र अजङ्गका हात भएका एक पुरुष देखेँ, जो नारीहरूको हृदयलाई आकर्षित गर्न सिपालु हुनुहुन्छ" ।। १६ ।।
तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु ।
क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः म उनै प्रियतमलाई खोजिरहेकी छु। उनले मलाई आफ्नो अधरामृत पिलाएर तृप्त त गराए, तर उत्कट चाहना भइरहेकै बेला मलाई दुःखको सागरमा छोडेर कतै जानुभयो ।। १७ ।।
चित्रलेखोवाच–
व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते ।
तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्रलेखाले भनिन्– "तिम्रो मन हरण गर्ने ती पुरुष यदि तीनै लोकमा कतै हुनुहुन्छ भने म तिम्रो यो पीडा शान्त पार्नेछु। तिमीलाई ती को हुन् जस्तो लाग्छ, बताऊ, म उनलाई लिएर आउनेछु" ।। १८ ।।
इत्युक्त्वा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान् ।
दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भन्दै चित्रलेखाले देवता, गन्धर्व, सिद्ध, चारण, नाग, दैत्य, विद्याधर, यक्ष र मनुष्यहरूका चित्रहरू क्रमशः बनाइन् ।। १९ ।।
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् ।
व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मनुष्यहरूमा उनले वृष्णिवंशी शूरसेन, वसुदेव, बलराम र श्रीकृष्णका चित्रहरू बनाइन्। प्रद्युम्नको चित्र देखेर उषा केही लजाइन् ।। २० ।।
अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया ।
सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! जब चित्रलेखाले अनिरुद्धको चित्र बनाइन्, तब उषाले लाजले शिर निहुराइन् र मन्द मुस्कुराउँदै भनिन्– "हो, उनै हुन्, उनै हुन् !" ।। २१ ।।
चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी ।
ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा परीक्षित ! ती पुरुष श्रीकृष्णका नाति हुन् भन्ने थाहा पाएपछि योगिनी चित्रलेखा आकाशमार्ग हुँदै श्रीकृष्णद्वारा सुरक्षित द्वारकापुरी पुगिन् ।। २२ ।।
तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता ।
गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सुन्दर ओछ्यानमा सुतिरहनुभएका प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धलाई आफ्नो योगशक्तिले उठाएर उनले शोणितपुर ल्याइन् र आफ्नी सखी उषालाई उनका प्रियतम देखाइन् ।। २३ ।।
सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना ।
दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरी उषाले आफूले चाहेका सुन्दर पुरुषलाई देखेर प्रसन्न भइन् र अन्य पुरुषहरूले आँखा चिम्लेर पनि हेर्न नसक्ने (अन्तःपुर) आफ्नो महलमा अनिरुद्धसँग रमण गर्न थालिन् ।। २४ ।।
परार्ध्यवासःस्रग्गन्धधूपदीपासनादिभिः ।
पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः ॥ २५ ॥
गूढः कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया ।
नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उषाले अनिरुद्धलाई बहुमूल्य वस्त्र, माला, चन्दन, धूप, दीप र सुमधुर बोलीका साथै विभिन्न पेय र भोजनद्वारा सेवा र सत्कार गरिन्। दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको उषाको प्रेम र सेवामा हराएका अनिरुद्धले त्यहाँ कति दिन बिते भन्ने कुराको पत्तो नै पाएनन् ।। २५–२६ ।।
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् ।
हेतुभिर्लक्षयाञ्चक्रुराप्रीतां दुरवच्छदैः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवीर अनिरुद्धसँगको संसर्गका कारण उषाको कन्याव्रत (कुमारीत्व) खण्डित भयो। उनको शरीरमा देखिएका स्वभाविक लक्षण र परिवर्तनलाई हेरेर रक्षाहरूले शङ्का गरे ।। २७ ।।
भटा आवेदयाञ्चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् ।
विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सैनिकहरूले बाणासुरलाई निवेदन गरे– "हे महाराज ! हजुरकी कन्याको व्यवहारमा हामीले केही असामान्य कुराहरू देखेका छौँ, जसले कुललाई कलङ्कित तुल्याउन सक्छ" ।। २८ ।।
अनपायिभिरस्माभिर्गुप्तायाश्च गृहे प्रभो ।
कन्याया दूषणं पुम्भिर्दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो ! हामीले निरन्तर कडा सुरक्षा दिइरहेका छौँ र अन्य पुरुषले देख्नसमेत नसक्ने यस महलमा राजकुमारी कसरी कलङ्कित भइन्, हामीले बुझ्न सकेका छैनौँ ।। २९ ।।
ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुतदूषणः ।
त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः छोरीको कलङ्कको कुरा सुनेर बाणासुर अत्यन्तै दुःखी भयो र तुरुन्तै कन्याको महलमा पुग्यो। त्यहाँ उसले यदुवंशी अनिरुद्धलाई देख्यो ।। ३० ।।
(मिश्र)
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं
श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् ।
बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा
स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ ३१ ॥
दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाभिनृम्णया
तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् ।
बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां
तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः कामदेवका छोरा प्रद्युम्नका पुत्र अनिरुद्ध, जो त्रिभुवनकै सुन्दर, श्यामवर्णका, पीताम्बरधारी र कमल नयन भएका थिए। अजङ्गका हात, चम्किला कुण्डल र घुम्रिएका कपालको चमक तथा मन्द मुस्कानयुक्त अनुहार भएका अनिरुद्ध आफ्नी प्रिया उषसँग पासा खेलिरहेका थिए। उषाको शरीरको कुङ्कुम लागेको र वनमाला पहिरिएका ती तेजस्वी पुरुषलाई देखेर बाणासुर अचम्ममा पर्यो ।। ३१–३२ ।।
स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभि–
भटैरनीकैरवलोक्य माधवः । उ
द्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो
यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सशस्त्र सैनिकहरूका साथमा बाणासुर प्रवेश गरेको देखेर यदुनन्दन अनिरुद्धले फलामको मुङ्ग्रो उठाए र संहार गर्न उद्यत यमराजजस्तै गरी सामना गर्न तयार भए ।। ३३ ।।
जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः
शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् ।
ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता
निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बँदेलहरूको नायकले कुकुरहरूलाई लखेट्छ, त्यसैगरी समात्न आउने ती सैनिकहरूलाई अनिरुद्धले प्रहार गर्न थाले। कसैको टाउको त कसैका हात-तिघ्रा भाँच्चिएपछि घाइते भएका ती सैनिकहरू ज्यान जोगाउन महलबाट बाहिर भागे ।। ३४ ।।
तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली
घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह ।
ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं
निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौदिषीत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सैनिकहरू मारिएको देखेर बलिका पुत्र शक्तिशाली बाणासुरले क्रोधित भई अनिरुद्धलाई नागपाशले बाँध्यो। आफ्ना प्रियतम बाँधिएको देखेर उषा अत्यन्तै शोक र विषादले व्याकुल भई आँसु बगाउँदै रुन थालिन् ।। ३५ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस ६२औँ अध्यायमा बाणासुरको अहंकार र अनिरुद्ध-उषाको प्रेम तथा बन्धनको रोचक प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। पौराणिक कथाअनुसार बाणासुर भगवान् शिवका परम भक्त र राजा बलिका जेठा छोरा थिए। उनले आफ्नो हजार हातको शक्ति र शिवको कृपाले पाएको वरदानका कारण निकै शक्तिशाली र घमण्डी भएका थिए। उनको अहंकार यति बढेको थियो कि उनले आफूलाई टक्कर दिने योद्धा नपाएकोमा भगवान् शिवसँग नै युद्धको इच्छा व्यक्त गरेका थिए। शिवले उनको अहंकारको अन्त्य नजिकै छ भनी चेतावनी दिँदै जब उनको महलको ध्वजा खस्छ, तब उनले आफूसमानको योद्धा भेट्ने भविष्यवाणी गर्नुभएको थियो।
यसैबीच, बाणासुरकी सुपुत्री उषाले सपनामा एक अत्यन्तै सुन्दर युवकसँग प्रेम गरेको देखिन्। ती युवक को हुन् भन्ने कुरा उनकी सखी चित्रलेखाले आफ्नो योगशक्ति र चित्रकलाका माध्यमबाट पत्ता लगाइन्, जो द्वारकाधीश श्रीकृष्णका नाति अनिरुद्ध थिए। चित्रलेखाले आफ्नो योगवलद्वारा सुतिरहेका अनिरुद्धलाई द्वारकाबाट उठाएर शोणितपुरस्थित उषाको महलमा पुऱ्याइन्। अनिरुद्ध र उषा लामो समयसम्म गोप्य रूपमा सँगै रहे, जसका कारण उषाको कन्याव्रत भङ्ग भयो। यो कुरा थाहा पाएपछि बाणासुरले अनिरुद्धलाई समात्न खोज्दा भीषण संघर्ष भयो। एक्ला अनिरुद्धले बाणासुरका धेरै सैनिकहरूलाई परास्त गरे तापनि अन्ततः बाणासुरले उनलाई नागपाश प्रयोग गरेर बन्दी बनायो। यो अध्यायले अहंकारले कसरी मानिसलाई विनाशको बाटोमा लैजान्छ र योगमायाको प्रभाव कस्तो हुन्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस कथाले मानव जीवनमा अहंकारको सीमा र भक्तिको स्वरूपलाई गहिरो गरी प्रस्तुत गरेको छ। बाणासुरको पात्रले यो देखाउँछ कि जब शक्ति र भक्तिमा अहंकार मिसिन्छ, तब मानिसले आफ्नै विनाशलाई निम्तो दिन्छ। भगवान् शिवले बाणासुरलाई वरदान दिनुको अर्थ शक्तिको सदुपयोगका लागि थियो, तर अहंकारले उसलाई आफ्नै आराध्यदेवसँग समेत युद्ध गर्न उक्सायो। उषा र अनिरुद्धको प्रसङ्गले संसारमा सबै कुरा दैवी इच्छा र प्रारब्धअनुसार चल्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। सपनामा देखिएका पुरुषलाई चित्रलेखाले योगशक्तिले प्राप्त गर्नुले इच्छाशक्ति र योगको सामर्थ्यलाई सङ्केत गर्छ। अन्ततः, यस अध्यायले अधर्म र घमण्डको पराजय निश्चित छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई उजागर गरेको छ। अनिरुद्धको बन्धन वास्तवमा बाणासुरको पतनको सुरुवात र श्रीकृष्णको लीलाको एक महत्त्वपूर्ण कडी हो।
No comments:
Post a Comment