श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – त्रयोविंशोऽध्यायः
स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहितः शश्वदवभासते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः अव्यक्त गति भएका भगवान् कालद्वारा जुन ग्रह र नक्षत्रादि ज्योतिर्गणहरू निरन्तर घुमिरहन्छन्, ती सबैको आधारका लागि भगवान्ले ध्रुवलोकलाई एउटा स्थिर खम्बाका रूपमा नियुक्त गर्नुभएको छ। त्यसैले यो एकै स्थानमा रहेर सधैँ प्रकाशित भइरहन्छ ।। २ ।।
यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशवः संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभिः सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्क्रमन्ति नभसि यथा मेघाः श्येनादयो वायुवशाः कर्मसारथयः परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणाः प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीताः कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी दाइँ गर्दा खम्बामा बाँधिएका पशुहरू डोरीको लम्बाइ अनुसार नजिक, टाढा वा बीचमा रहेर खम्बाको चारैतिर मण्डल बनाएर घुम्दछन्, त्यसैगरी सम्पूर्ण नक्षत्र र ग्रहहरू पनि बाहिर र भित्रको क्रमले यस कालचक्रमा नियुक्त भई ध्रुवलोककै आश्रय लिएर वायुको प्रेरणाले कल्पको अन्त्यसम्म घुमिरहन्छन्। जसरी बादल र बाज आदि चराहरू आफ्नो कर्म र वायुको अधीनमा रही आकाशमा उडिरहन्छन्, त्यसैगरी यी ज्योतिर्गणहरू पनि प्रकृति र पुरुषको संयोगले तथा आफ्नै कर्मद्वारा निर्मित गतिले गर्दा आकाशमै रहन्छन्, पृथ्वीमा खस्दैनन् ।। ३ ।।
केचनैतज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही-कोही पुरुषहरू भगवान्को योगधारणाका लागि यस ज्योतिश्चक्रलाई 'शिशुमार' (जल-जन्तु) को रूपमा वर्णन गर्दछन् ।। ४ ।।
यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरसः कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरीन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षयः । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवाः समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तलतिर टाउको भएको र कुण्डली परेको शरीर भएको यस शिशुमार चक्रको पुच्छरको टुप्पोमा ध्रुव अवस्थित हुनुहुन्छ। यसको पुच्छरको भागमा प्रजापति, अग्नि, इन्द्र र धर्म छन् भने पुच्छरको जरामा धाता र विधाता छन्। यसको कटि (कम्मर) प्रदेशमा सप्तर्षिहरू छन्। दाहिनेतिर कुण्डली परेको यस शरीरको दाहिने भागमा उत्तरायणका नक्षत्रहरू र देब्रे भागमा दक्षिणायनका नक्षत्रहरू छन्। जसरी शिशुमारको शरीरका दुवैतिरका अङ्गहरूको सङ्ख्या बराबर हुन्छ, यहाँ पनि नक्षत्रहरूको सङ्ख्या त्यसरी नै मिलेको छ। यसको पिठ्युँमा अजवीथी (मूल, पूर्वाषाढा र उत्तराषाढा) नामका तीन नक्षत्र छन् र पेटमा आकाशगङ्गा छ ।। ५ ।।
पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयोः श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयोः पश्चिमयोः पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासंख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयोः कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! यसको दाहिने र देब्रे कम्मरमा पुनर्वसु र पुष्य नक्षत्र छन्। पछाडिका दाहिने र देब्रे गोडामा आर्द्रा र अश्लेषा नक्षत्र छन्। दाहिने र देब्रे नाकका प्वालमा क्रमशः अभिजित् र उत्तराषाढा छन्। दाहिने र देब्रे आँखामा श्रवण र पूर्वाषाढा तथा दाहिने र देब्रे कानमा धनिष्ठा र मूल नक्षत्र छन्। मघा आदि दक्षिणायनका आठ नक्षत्रहरू देब्रे करङमा र मृगशिरा आदि उत्तरायणका आठ नक्षत्रहरू दाहिने करङमा विपरीत क्रमले रहेका छन्। शतभिषा र ज्येष्ठा नक्षत्र क्रमशः दाहिने र देब्रे काँधमा रहेका छन् ।। ६ ।।
उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारकः शनैश्चर उपस्थे बृहस्पतिः ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुधः प्राणापानयो राहुर्गले केतवः सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको माथिल्लो चिउँडोमा अगस्त्य र तल्लो चिउँडोमा यमराज छन्। मुखमा मङ्गल, जननेन्द्रियमा शनैश्चर, जुरोमा बृहस्पति, छातीमा सूर्य, हृदयमा नारायण, मनमा चन्द्रमा, नाभिमा शुक्र, स्तनमा अश्विनीकुमारहरू, प्राण र अपानमा बुध, घाँटीमा राहु, शरीरका विभिन्न अङ्गहरूमा केतु र रौँका छिद्रहरूमा सम्पूर्ण तारागणहरू रहेका छन् ।। ७ ।।
एतदु हैव भगवतो विष्णोः सर्वदेवतामयं रूपमहरहः सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! यो भगवान् विष्णुको सर्वदेवमय स्वरूप हो। यसलाई नित्य सन्ध्याकालमा पवित्र र मौन भई हेर्दै चिन्तन गर्नुपर्दछ र यसरी स्तुति गर्नुपर्दछ— "सम्पूर्ण ज्योतिर्लोकका आश्रय, कालचक्र स्वरूप, पलभर पनि आँखा नझिम्काउने (निरन्तर गतिशील) कालका अधिपति ती महापुरुष परमात्मालाई हामी नमस्कार गर्दछौँ" ।। ८ ।।
ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ग्रह, नक्षत्र र ताराहरूका रूपमा भगवान्को जुन आधिदैविक स्वरूप प्रकाशित छ, त्यो पाप नाशक छ। जसले बिहान, दिउँसो र बेलुका तीनै समयमा यस स्वरूपको वन्दना वा स्मरण गर्दछ, उसका त्यस समयमा भएका सम्पूर्ण पापहरू तुरुन्तै नष्ट हुन्छन् ।। ९ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
शिशुमारसंस्थावर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।। २३ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको पञ्चम स्कन्धको तेइसौँ अध्यायमा ब्रह्माण्डको अत्यन्त रहस्यमय र आध्यात्मिक संरचना 'शिशुमार चक्र' को वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई ध्रुवलोकको स्थिति र महत्त्व बुझाउँदै भन्नुहुन्छ कि सप्तर्षिहरूभन्दा पनि माथि भगवान् विष्णुको परम पद ध्रुवलोक अवस्थित छ। यो लोक सम्पूर्ण ज्योतिर्मण्डल (ग्रह, नक्षत्र, तारा) को आधार हो। जसरी दाइँ गर्दा खम्बाको वरिपरि पशुहरू घुम्छन्, त्यसरी नै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका पिण्डहरू ध्रुवलोकलाई केन्द्र मानेर कालचक्रको नियममा घुमिरहन्छन्। यी पिण्डहरू पृथ्वीमा नखस्नुको कारण यिनीहरू प्रकृति, पुरुष र आफ्नै कर्मको गतिले बाँधिनु हो।
यस अध्यायको मुख्य आकर्षण भगवान् वासुदेवको 'शिशुमार' स्वरूपको वर्णन हो। योगीजनहरूले ध्यानका लागि सम्पूर्ण आकाशमण्डललाई एउटा जल-जन्तु (शिशुमार) को आकारमा कल्पना गर्छन्। यस कल्पित शरीरका विभिन्न अङ्गहरूमा ब्रह्माण्डका प्रमुख ग्रह र नक्षत्रहरूलाई राखिएको छ। यसको पुच्छरमा ध्रुव, कम्मरमा सप्तर्षि, छातीमा सूर्य, हृदयमा नारायण र मनमा चन्द्रमा रहेका छन्। यो शिशुमार चक्र वास्तवमा भगवान् विष्णुको 'सर्वदेवमय' रूप हो। शुकदेवजीले उपदेश दिनुहुन्छ कि हरेक मनुष्यले नित्य सन्ध्याकालमा यस आधिदैविक स्वरूपको ध्यान र स्तुति गर्नुपर्छ। यसो गर्नाले मनुष्यका त्रिकालजन्य पापहरू नष्ट हुन्छन् र उसले आध्यात्मिक स्थिरता प्राप्त गर्छ। यो अध्यायले ब्रह्माण्डको विशालतालाई एउटै परमात्माको शरीरमा समेटेर भक्तिको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'स्थिरता' र 'गतिशीलता' को सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। ध्रुवलोकलाई स्थिर खम्बा मानिनुले परमात्माको अपरिवर्तनीय सत्यलाई सङ्केत गर्छ भने घुमिरहेका ग्रहहरूले संसारको अनित्यता र परिवर्तनशीलतालाई दर्शाउँछन्। शिशुमार चक्रको अवधारणाले यो सन्देश दिन्छ कि यो दृश्य जगत् र यसका पिण्डहरू निर्जीव वस्तु मात्र होइनन्, बरु यी सबै परमात्माकै अङ्ग हुन्। 'आधिदैविक' स्वरूपको उपासनाले मनुष्यलाई क्षुद्र अहङ्कारबाट मुक्त गराई विशाल ईश्वरीय चेतनासँग जोड्दछ। नक्षत्र र ग्रहहरूको गतिलाई कर्मसँग जोडिनुले के स्पष्ट पार्छ भने ब्रह्माण्डको सञ्चालनमा दैवी शक्तिका साथै जीवको कर्मको पनि ठुलो भूमिका हुन्छ। अन्ततः, यसले दृश्य जगत्लाई भगवान्कै विभूति मानेर सर्वत्र ईश्वरको दर्शन गर्ने उच्च दार्शनिक मार्ग देखाउँछ।
No comments:
Post a Comment