श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः –अशीतितमोऽध्यायः
राजोवाच–
(अनुष्टुप्)
भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः ।
वीर्याण्यनन्तवीर्यास्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे भगवान् शुकदेव! अनन्त शक्ति भएका महात्मा मुकुन्द भगवान् श्रीकृष्णका अन्य जुन लीला र वीरताका कथाहरू छन्, हे प्रभो! म ती सुन्न चाहन्छु ।। १ ।।
को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्नुत्तमःश्लोकसत्कथाः ।
विरमेत विशेषज्ञो विषण्णः काममार्गणैः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! कामवासनाका वाणहरूले दुःखी भएका र विषय-भोगबाट विरक्त भएका कुन चाहिँ विशेषज्ञ पुरुष होलान्, जसले उत्तमकीर्ति भगवान् श्रीकृष्णका पवित्र कथाहरू एक पटक सुनेर पनि तृप्त भई सुन्न छोड्लान्? अर्थात् सबैले बारम्बार सुन्न चाहन्छन् ।। २ ।।
(मिश्र)
सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते
करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च ।
स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु
शृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा त्यही वाणी सच्चा वाणी हो, जसले भगवान्का गुणहरूको गान गर्दछ। ती हातहरू मात्र सफल हुन्, जो उहाँको सेवामा समर्पित छन्। त्यो मन मात्र पवित्र हो, जसले चराचर प्राणीहरूमा निवास गर्ने भगवान्को निरन्तर स्मरण गर्दछ र त्यही कान मात्र कान हो, जसले उहाँका पुण्य कथाहरू सुन्दछ ।। ३ ।।
शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानमे-
त्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः ।
(अनुष्टुप्)
भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः ।
वीर्याण्यनन्तवीर्यास्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे भगवान् शुकदेव! अनन्त शक्ति भएका महात्मा मुकुन्द भगवान् श्रीकृष्णका अन्य जुन लीला र वीरताका कथाहरू छन्, हे प्रभो! म ती सुन्न चाहन्छु ।। १ ।।
को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्नुत्तमःश्लोकसत्कथाः ।
विरमेत विशेषज्ञो विषण्णः काममार्गणैः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! कामवासनाका वाणहरूले दुःखी भएका र विषय-भोगबाट विरक्त भएका कुन चाहिँ विशेषज्ञ पुरुष होलान्, जसले उत्तमकीर्ति भगवान् श्रीकृष्णका पवित्र कथाहरू एक पटक सुनेर पनि तृप्त भई सुन्न छोड्लान्? अर्थात् सबैले बारम्बार सुन्न चाहन्छन् ।। २ ।।
(मिश्र)
सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते
करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च ।
स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु
शृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा त्यही वाणी सच्चा वाणी हो, जसले भगवान्का गुणहरूको गान गर्दछ। ती हातहरू मात्र सफल हुन्, जो उहाँको सेवामा समर्पित छन्। त्यो मन मात्र पवित्र हो, जसले चराचर प्राणीहरूमा निवास गर्ने भगवान्को निरन्तर स्मरण गर्दछ र त्यही कान मात्र कान हो, जसले उहाँका पुण्य कथाहरू सुन्दछ ।। ३ ।।
शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानमे-
त्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः ।
अङ्गानि
विष्णोरथ तज्जनानां
पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो शिर नै वास्तविक शिर हो, जसले भगवान्का चल र अचल दुवै स्वरूपलाई प्रणाम गर्दछ। ती आँखा नै वास्तविक आँखा हुन्, जसले सर्वत्र भगवान्लाई नै देख्दछन् र ती अङ्गहरू नै सार्थक हुन्, जसले भगवान् विष्णु र उहाँका भक्तहरूको चरणोदकलाई नित्य सेवन गर्दछन् ।। ४ ।।
सूत उवाच–
(अनुष्टुप्)
विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः ।
वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे शौनक! राजा परीक्षित्ले यसरी सोधेपछि भगवान् व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजीको हृदय भगवान् वासुदेवमा मग्न भयो र उहाँले भन्न थाल्नुभयो ।। ५ ।।
शुक उवाच–
कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ।
विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णका एक मित्र ब्राह्मण थिए, जो ब्रह्मज्ञानमा अत्यन्त निपुण थिए। उनी इन्द्रियका विषयहरूबाट विरक्त, शान्त आत्मा भएका र जितेन्द्रिय थिए ।। ६ ।।
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी ।
तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः गृहस्थाश्रमी भए पनि उनी प्रारब्ध अनुसार जे प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तोष गरी जीवन यापन गर्दथे। पुराना र फाटेका लुगा लगाउने ती ब्राह्मणकी पत्नी पनि पति जस्तै सन्तोषी थिइन् तर भोजनको अभावमा उनी भोकले अत्यन्त दुबली भएकी थिइन् ।। ७ ।।
पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा ।
दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः दरिद्रताका कारण कष्ट पाइरहेकी ती पतिव्रता स्त्रीले एकदिन कामिरहेकी र निन्याउरो अनुहार लगाएकी भएर आफ्ना पति (श्रीदामा) को नजिक गइन् र भन्न लागिन् ।। ८ ।।
ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच्छ्रियः पतिः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणदेव! साक्षात् लक्ष्मीपति भगवान् श्रीकृष्ण हजुरका मित्र हुनुहुन्छ। सात्वत वंशका शिरोमणि उहाँ ब्राह्मणभक्त र शरणागतवत्सल हुनुहुन्छ ।। ९ ।।
तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् ।
दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! हजुर साधुहरूका परम आश्रय हुनुभएका उहाँकहाँ जानुहोस्। हजुरको कुटुम्ब दुःखमा रहेको थाहा पाएर उहाँले धेरै धन दिनुहुनेछ ।। १० ।।
आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः ।
स्मरतः पादकमलमात्मानमपि यच्छति ।
किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टाञ्जगद्गुरुः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अचेल उहाँ भोज, वृष्णि र अन्धकहरूको स्वामीका रूपमा द्वारकामा बस्नुहुन्छ। उहाँ यति उदार हुनुहुन्छ कि आफ्नो चरणकमलको स्मरण गर्नेहरूलाई उहाँले आफूलाई समेत अर्पण गर्नुहुन्छ भने उहाँको भजन गर्ने भक्तलाई इच्छित अर्थ र काम (धन-सम्पत्ति) दिनु त सामान्य कुरा हो ।। ११ ।।
स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मृदु ।
अयं हि परमो लाभ उत्तमःश्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥
इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे ।
अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः पत्नीले धेरै पटक अत्यन्त नम्रताका साथ यस्तो प्रार्थना गरेपछि, ती ब्राह्मणले उत्तमकीर्ति भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन हुनु नै जीवनको परम लाभ हो भन्ने सोचेर द्वारका जाने निश्चय गरे। उनले भने– हे कल्याणी! यदि घरमा केही उपहार छ भने मलाई देऊ ।। १२–१३ ।।
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् ।
चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती ब्राह्मणीले छिमेकी ब्राह्मणहरूसँग चार मुठी चिउरा मागेर एउटा पुरानो कपडाको टुक्रामा बाँधी उपहारका रूपमा आफ्ना पतिलाई दिइन् ।। १४ ।।
स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल ।
कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती श्रेष्ठ ब्राह्मण त्यो उपहार लिएर 'मलाई श्रीकृष्णको दर्शन कसरी होला?' भन्ने चिन्ता गर्दै द्वारकातिर प्रस्थान गरे ।। १५ ।।
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः ।
विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मणले तीनवटा सैन्य शिविर र तीनवटा सुरक्षा घेराहरू पार गरी अन्धक र वृष्णि वंशीय यादवहरूको दरबार क्षेत्रमा प्रवेश गरे ।। १६ ।।
गृहं द्व्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः ।
विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका सोह्र हजार रानीहरूका दरबारमध्ये एउटा अत्यन्त ऐश्वर्यशाली महलमा ती ब्राह्मण प्रवेश गरे। त्यहाँ पुग्दा उनलाई ब्रह्मानन्द प्राप्त भए जस्तो अनुभव भयो ।। १७ ।।
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थितः ।
सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला अच्युत भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नी प्रिया (रुक्मिणी) को पलङमा बसिरहनुभएको थियो। ती ब्राह्मणलाई टाढैबाट देख्नेबित्तिकै उहाँ तुरुन्त उठ्नुभयो र नजिकै गएर प्रेमपूर्वक अङ्गालो हाल्नुभयो ।। १८ ।।
सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृतः ।
प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रिय मित्र विप्रर्षिको अङ्ग-स्पर्शले भगवान् अत्यन्त सुखी हुनुभयो। प्रेममा मग्न कमलनयन श्रीकृष्णका आँखाबाट हर्षका आँसुका थोपाहरू खस्न थाले ।। १९ ।।
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् ।
उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः ॥ २० ॥
अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावनः ।
व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमैः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि भगवान्ले उनलाई पलङमा बसाएर पूजाका सामग्री ल्याई स्वयं पूजा गर्नुभयो। लोकलाई पवित्र पार्ने भगवान्ले ब्राह्मणको पाउ पखालेर त्यो जल आफ्नो शिरमा धारण गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले मित्रको शरीरमा श्रीखण्ड, अगरु र कुङ्कुम जस्ता दिव्य गन्धको लेपन गरिदिनुभयो ।। २०–२१ ।।
धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा ।
अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले प्रसन्न भएर सुगन्धित धूप र दीपले मित्रको आरती गर्नुभयो। त्यसपछि ताम्बूल (सुपारी-पान) अर्पण गरी गाई दान गर्दै उहाँलाई मीठो वचनले स्वागत गर्नुभयो ।। २२ ।।
कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसंततम् ।
देवी पर्यचरत् साक्षाच्चामरव्यजनेन वै ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः च्यातिएको लुगा लगाएका, मैला, दुब्ला र नसाहरू देखिने ती ब्राह्मणको साक्षात् रुक्मिणी देवीले चमर र पङ्खा हल्लाएर सेवा गर्न थाल्नुभयो ।। २३ ।।
अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः निर्मल कीर्ति भएका श्रीकृष्णले यसरी प्रेमपूर्वक ती अवधूत ब्राह्मणको सम्मान गरेको देखेर अन्तःपुरका मानिसहरू आश्चर्यचकित भए ।। २४ ।।
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा ।
श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥
योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः ।
पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू भन्न थाले– यो श्रीहीन र समाजले हेला गरेको जस्तो देखिने मगन्तेले कुन पुण्य गरेको थियो होला, जसलाई त्रिलोकगुरु श्रीनिवास श्रीकृष्णले पलङमा बस्नुभएकी लक्ष्मीलाई समेत छोडेर आफ्नै जेठो दाजुलाई झैँ अङ्गालो हाल्नुभयो र सेवा गर्नुभयो ।। २५–२६ ।।
कथयाञ्चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः ।
आत्मनो ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि श्रीकृष्ण र ती ब्राह्मणले एक-अर्काको हात समातेर गुरुकुलमा सँगै रहँदाका आफ्ना पुराना आनन्ददायी कथाहरू सुनाउन थाले ।। २७ ।।
श्रीभगवानुवाच–
पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो शिर नै वास्तविक शिर हो, जसले भगवान्का चल र अचल दुवै स्वरूपलाई प्रणाम गर्दछ। ती आँखा नै वास्तविक आँखा हुन्, जसले सर्वत्र भगवान्लाई नै देख्दछन् र ती अङ्गहरू नै सार्थक हुन्, जसले भगवान् विष्णु र उहाँका भक्तहरूको चरणोदकलाई नित्य सेवन गर्दछन् ।। ४ ।।
सूत उवाच–
(अनुष्टुप्)
विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः ।
वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे शौनक! राजा परीक्षित्ले यसरी सोधेपछि भगवान् व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजीको हृदय भगवान् वासुदेवमा मग्न भयो र उहाँले भन्न थाल्नुभयो ।। ५ ।।
शुक उवाच–
कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ।
विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णका एक मित्र ब्राह्मण थिए, जो ब्रह्मज्ञानमा अत्यन्त निपुण थिए। उनी इन्द्रियका विषयहरूबाट विरक्त, शान्त आत्मा भएका र जितेन्द्रिय थिए ।। ६ ।।
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी ।
तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः गृहस्थाश्रमी भए पनि उनी प्रारब्ध अनुसार जे प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तोष गरी जीवन यापन गर्दथे। पुराना र फाटेका लुगा लगाउने ती ब्राह्मणकी पत्नी पनि पति जस्तै सन्तोषी थिइन् तर भोजनको अभावमा उनी भोकले अत्यन्त दुबली भएकी थिइन् ।। ७ ।।
पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा ।
दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः दरिद्रताका कारण कष्ट पाइरहेकी ती पतिव्रता स्त्रीले एकदिन कामिरहेकी र निन्याउरो अनुहार लगाएकी भएर आफ्ना पति (श्रीदामा) को नजिक गइन् र भन्न लागिन् ।। ८ ।।
ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच्छ्रियः पतिः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणदेव! साक्षात् लक्ष्मीपति भगवान् श्रीकृष्ण हजुरका मित्र हुनुहुन्छ। सात्वत वंशका शिरोमणि उहाँ ब्राह्मणभक्त र शरणागतवत्सल हुनुहुन्छ ।। ९ ।।
तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् ।
दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! हजुर साधुहरूका परम आश्रय हुनुभएका उहाँकहाँ जानुहोस्। हजुरको कुटुम्ब दुःखमा रहेको थाहा पाएर उहाँले धेरै धन दिनुहुनेछ ।। १० ।।
आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः ।
स्मरतः पादकमलमात्मानमपि यच्छति ।
किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टाञ्जगद्गुरुः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अचेल उहाँ भोज, वृष्णि र अन्धकहरूको स्वामीका रूपमा द्वारकामा बस्नुहुन्छ। उहाँ यति उदार हुनुहुन्छ कि आफ्नो चरणकमलको स्मरण गर्नेहरूलाई उहाँले आफूलाई समेत अर्पण गर्नुहुन्छ भने उहाँको भजन गर्ने भक्तलाई इच्छित अर्थ र काम (धन-सम्पत्ति) दिनु त सामान्य कुरा हो ।। ११ ।।
स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मृदु ।
अयं हि परमो लाभ उत्तमःश्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥
इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे ।
अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः पत्नीले धेरै पटक अत्यन्त नम्रताका साथ यस्तो प्रार्थना गरेपछि, ती ब्राह्मणले उत्तमकीर्ति भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन हुनु नै जीवनको परम लाभ हो भन्ने सोचेर द्वारका जाने निश्चय गरे। उनले भने– हे कल्याणी! यदि घरमा केही उपहार छ भने मलाई देऊ ।। १२–१३ ।।
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् ।
चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती ब्राह्मणीले छिमेकी ब्राह्मणहरूसँग चार मुठी चिउरा मागेर एउटा पुरानो कपडाको टुक्रामा बाँधी उपहारका रूपमा आफ्ना पतिलाई दिइन् ।। १४ ।।
स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल ।
कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती श्रेष्ठ ब्राह्मण त्यो उपहार लिएर 'मलाई श्रीकृष्णको दर्शन कसरी होला?' भन्ने चिन्ता गर्दै द्वारकातिर प्रस्थान गरे ।। १५ ।।
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः ।
विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मणले तीनवटा सैन्य शिविर र तीनवटा सुरक्षा घेराहरू पार गरी अन्धक र वृष्णि वंशीय यादवहरूको दरबार क्षेत्रमा प्रवेश गरे ।। १६ ।।
गृहं द्व्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः ।
विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका सोह्र हजार रानीहरूका दरबारमध्ये एउटा अत्यन्त ऐश्वर्यशाली महलमा ती ब्राह्मण प्रवेश गरे। त्यहाँ पुग्दा उनलाई ब्रह्मानन्द प्राप्त भए जस्तो अनुभव भयो ।। १७ ।।
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थितः ।
सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला अच्युत भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नी प्रिया (रुक्मिणी) को पलङमा बसिरहनुभएको थियो। ती ब्राह्मणलाई टाढैबाट देख्नेबित्तिकै उहाँ तुरुन्त उठ्नुभयो र नजिकै गएर प्रेमपूर्वक अङ्गालो हाल्नुभयो ।। १८ ।।
सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृतः ।
प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रिय मित्र विप्रर्षिको अङ्ग-स्पर्शले भगवान् अत्यन्त सुखी हुनुभयो। प्रेममा मग्न कमलनयन श्रीकृष्णका आँखाबाट हर्षका आँसुका थोपाहरू खस्न थाले ।। १९ ।।
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् ।
उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः ॥ २० ॥
अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावनः ।
व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमैः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि भगवान्ले उनलाई पलङमा बसाएर पूजाका सामग्री ल्याई स्वयं पूजा गर्नुभयो। लोकलाई पवित्र पार्ने भगवान्ले ब्राह्मणको पाउ पखालेर त्यो जल आफ्नो शिरमा धारण गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले मित्रको शरीरमा श्रीखण्ड, अगरु र कुङ्कुम जस्ता दिव्य गन्धको लेपन गरिदिनुभयो ।। २०–२१ ।।
धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा ।
अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले प्रसन्न भएर सुगन्धित धूप र दीपले मित्रको आरती गर्नुभयो। त्यसपछि ताम्बूल (सुपारी-पान) अर्पण गरी गाई दान गर्दै उहाँलाई मीठो वचनले स्वागत गर्नुभयो ।। २२ ।।
कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसंततम् ।
देवी पर्यचरत् साक्षाच्चामरव्यजनेन वै ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः च्यातिएको लुगा लगाएका, मैला, दुब्ला र नसाहरू देखिने ती ब्राह्मणको साक्षात् रुक्मिणी देवीले चमर र पङ्खा हल्लाएर सेवा गर्न थाल्नुभयो ।। २३ ।।
अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः निर्मल कीर्ति भएका श्रीकृष्णले यसरी प्रेमपूर्वक ती अवधूत ब्राह्मणको सम्मान गरेको देखेर अन्तःपुरका मानिसहरू आश्चर्यचकित भए ।। २४ ।।
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा ।
श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥
योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः ।
पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू भन्न थाले– यो श्रीहीन र समाजले हेला गरेको जस्तो देखिने मगन्तेले कुन पुण्य गरेको थियो होला, जसलाई त्रिलोकगुरु श्रीनिवास श्रीकृष्णले पलङमा बस्नुभएकी लक्ष्मीलाई समेत छोडेर आफ्नै जेठो दाजुलाई झैँ अङ्गालो हाल्नुभयो र सेवा गर्नुभयो ।। २५–२६ ।।
कथयाञ्चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः ।
आत्मनो ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि श्रीकृष्ण र ती ब्राह्मणले एक-अर्काको हात समातेर गुरुकुलमा सँगै रहँदाका आफ्ना पुराना आनन्ददायी कथाहरू सुनाउन थाले ।। २७ ।।
श्रीभगवानुवाच–
अपि
ब्रह्मन्गुरुकुलाद् भवता लब्धदक्षिणात् ।
समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे धर्मज्ञ ब्राह्मणदेव! गुरुलाई दक्षिणा दिएर गुरुकुलबाट फर्किएपछि हजुरले आफू सुहाउँदो पत्नीसँग विवाह गर्नुभयो कि भएन? ।। २८ ।।
प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा ।
नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान्! मलाई थाहा छ, हजुरको मन प्रायः गृहस्थीमा हुँदा पनि कामनाहरूबाट मुक्त छ र हजुरलाई धन-सम्पत्तिमा कुनै विशेष अनुराग छैन ।। २९ ।।
केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः ।
त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीर्यथाहं लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा केही यस्ता मानिसहरू हुन्छन् जो वासनामुक्त भएर म जस्तै लोककल्याणका लागि मात्र कर्म गर्दछन् र दैवी प्रकृतिको आश्रय लिन्छन् ।। ३० ।।
कच्चिद् गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः ।
द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! के हजुरलाई हामी गुरुकुलमा सँगै बसेको समयको सम्झना छ? जहाँबाट ज्ञान प्राप्त गरेर एउटा ब्राह्मण अज्ञानको अन्धकारबाट पार पाउँदछ ।। ३१ ।।
स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भवः ।
आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मित्र! यस संसारमा जन्म दिने पिता नै पहिलो गुरु हुन्, उपनयन संस्कार गरेर वेद पढाउने दोस्रो र ज्ञान दिने गुरु तेस्रो हुन्, जो मेरो नै स्वरूप हुन् ।। ३२ ।।
नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह ।
ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! वर्णाश्रमीहरूमध्ये ती व्यक्तिहरू नै सफल हुन्, जसले म जस्तै गुरुका उपदेशहरूद्वारा सजिलै यो भवसागर पार गर्दछन् ।। ३३ ।।
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा ।
तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः म सबै प्राणीहरूको आत्मा हुँ। म यज्ञ, सन्तान, तपस्या वा संयमद्वारा त्यति सन्तुष्ट हुँदिनँ जति गुरुको सेवा र भक्तिद्वारा प्रसन्न हुन्छु ।। ३४ ।।
अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ ।
गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥
प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज ।
वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नजवः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! के हजुरलाई गुरुको आश्रममा बस्दाको त्यो घटना याद छ? जब गुरुआमाको आज्ञाले हामी दाउरा लिनका लागि घना जङ्गलमा पसेका थियौँ। बेमौसममा पनि त्यहाँ ठूलो आँधीहुरी, तीव्र वर्षा र कठोर गर्जनसहितको बिजुली चम्किएको थियो ।। ३५–३६ ।।
सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिशः ।
निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिन्जेलमा सूर्य अस्ताइसकेका थिए र सबै दिशाहरू अन्धकारले ढाकिएका थिए। जताततै पानी नै पानी भएकाले होचो-अग्लो जमिन केही पनि चिनिएको थिएन ।। ३७ ।।
(वंशस्था)
वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि-
र्निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे ।
दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने
गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला भीषण हावा र पानीको प्रहारबाट कष्ट पाउँदै हामीले दिशाहरू समेत खुट्ट्याउन सकेनौँ। बाढी जस्तै पानी जमेको जङ्गलमा हामी एक-अर्काको हात समातेर आत्तिएका अवस्थामा यताउता घुमिरह्यौँ ।। ३८ ।।
(अनुष्टुप्)
एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरुः ।
अन्वेषमाणो नः शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा थाहा पाएर सूर्योदय भएपछि गुरु सान्दीपनि हामीलाई खोज्दै आउनुभयो र आफ्ना शिष्यहरूलाई त्यो कष्टकर अवस्थामा देख्नुभयो ।। ३९ ।।
अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदुःखिताः ।
आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्पराः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले भन्नुभयो– अहो! हे वत्सहरू! तिमीहरूले मेरो लागि ठूलो कष्ट भोग्यौ। प्राणीहरूलाई सबैभन्दा प्रिय आफ्नै शरीर हुन्छ तर तिमीहरूले शरीरको पनि पर्वाह नगरी मेरो सेवामा आफूलाई समर्पित गर्यौ ।। ४० ।।
एतदेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् ।
यद् वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुको ऋण तिर्नका लागि एउटा सच्चा शिष्यले गर्नुपर्ने कर्तव्य नै यही हो कि उसले शुद्ध भावनाका साथ आफ्नो सबै कुरा र शरीर समेत गुरुको सेवामा अर्पण गरोस् ।। ४१ ।।
तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः ।
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले आशीर्वाद दिनुभयो– हे द्विजश्रेष्ठहरू! म तिमीहरूप्रति सन्तुष्ट छु। तिमीहरूका सबै मनोरथ पूर्ण होऊन्। तिमीहरूले पढेका वेदहरू तिमीहरूलाई सधैँ कण्ठस्थ रहून् र यस लोक तथा परलोक दुवैमा सफल होऊन् ।। ४२ ।।
इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु ।
गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी गुरुकुलमा रहँदा यस्ता धेरै घटनाहरू घटे। वास्तवमा गुरुको कृपाले मात्र मानिसले पूर्णता र परम शान्ति प्राप्त गर्न सक्दछ ।। ४३ ।।
ब्राह्मण उवाच–
किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो ।
वता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले भने– हे देवदेव! हे जगद्गुरु! हजुर जस्ता सत्यसंकल्प परमात्मासँग गुरुकुलमा बस्न पाउनु नै हाम्रा लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। अब हाम्रा लागि अरू के नै बाँकी रह्यो र? ।। ४४ ।।
यस्य च्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो ।
श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! जसको शरीर नै समस्त वेद र कल्याणको उत्पत्ति स्थान हो, त्यस्ता हजुरले गुरुकुलमा बसेर विद्या अध्ययन गर्नु केवल लोकको मर्यादाका लागि रचिएको एउटा विडम्बना (लीला) मात्र हो ।। ४५ ।।
समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे धर्मज्ञ ब्राह्मणदेव! गुरुलाई दक्षिणा दिएर गुरुकुलबाट फर्किएपछि हजुरले आफू सुहाउँदो पत्नीसँग विवाह गर्नुभयो कि भएन? ।। २८ ।।
प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा ।
नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान्! मलाई थाहा छ, हजुरको मन प्रायः गृहस्थीमा हुँदा पनि कामनाहरूबाट मुक्त छ र हजुरलाई धन-सम्पत्तिमा कुनै विशेष अनुराग छैन ।। २९ ।।
केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः ।
त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीर्यथाहं लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा केही यस्ता मानिसहरू हुन्छन् जो वासनामुक्त भएर म जस्तै लोककल्याणका लागि मात्र कर्म गर्दछन् र दैवी प्रकृतिको आश्रय लिन्छन् ।। ३० ।।
कच्चिद् गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः ।
द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! के हजुरलाई हामी गुरुकुलमा सँगै बसेको समयको सम्झना छ? जहाँबाट ज्ञान प्राप्त गरेर एउटा ब्राह्मण अज्ञानको अन्धकारबाट पार पाउँदछ ।। ३१ ।।
स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भवः ।
आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मित्र! यस संसारमा जन्म दिने पिता नै पहिलो गुरु हुन्, उपनयन संस्कार गरेर वेद पढाउने दोस्रो र ज्ञान दिने गुरु तेस्रो हुन्, जो मेरो नै स्वरूप हुन् ।। ३२ ।।
नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह ।
ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! वर्णाश्रमीहरूमध्ये ती व्यक्तिहरू नै सफल हुन्, जसले म जस्तै गुरुका उपदेशहरूद्वारा सजिलै यो भवसागर पार गर्दछन् ।। ३३ ।।
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा ।
तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः म सबै प्राणीहरूको आत्मा हुँ। म यज्ञ, सन्तान, तपस्या वा संयमद्वारा त्यति सन्तुष्ट हुँदिनँ जति गुरुको सेवा र भक्तिद्वारा प्रसन्न हुन्छु ।। ३४ ।।
अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ ।
गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥
प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज ।
वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नजवः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! के हजुरलाई गुरुको आश्रममा बस्दाको त्यो घटना याद छ? जब गुरुआमाको आज्ञाले हामी दाउरा लिनका लागि घना जङ्गलमा पसेका थियौँ। बेमौसममा पनि त्यहाँ ठूलो आँधीहुरी, तीव्र वर्षा र कठोर गर्जनसहितको बिजुली चम्किएको थियो ।। ३५–३६ ।।
सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिशः ।
निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिन्जेलमा सूर्य अस्ताइसकेका थिए र सबै दिशाहरू अन्धकारले ढाकिएका थिए। जताततै पानी नै पानी भएकाले होचो-अग्लो जमिन केही पनि चिनिएको थिएन ।। ३७ ।।
(वंशस्था)
वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि-
र्निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे ।
दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने
गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला भीषण हावा र पानीको प्रहारबाट कष्ट पाउँदै हामीले दिशाहरू समेत खुट्ट्याउन सकेनौँ। बाढी जस्तै पानी जमेको जङ्गलमा हामी एक-अर्काको हात समातेर आत्तिएका अवस्थामा यताउता घुमिरह्यौँ ।। ३८ ।।
(अनुष्टुप्)
एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरुः ।
अन्वेषमाणो नः शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा थाहा पाएर सूर्योदय भएपछि गुरु सान्दीपनि हामीलाई खोज्दै आउनुभयो र आफ्ना शिष्यहरूलाई त्यो कष्टकर अवस्थामा देख्नुभयो ।। ३९ ।।
अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदुःखिताः ।
आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्पराः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले भन्नुभयो– अहो! हे वत्सहरू! तिमीहरूले मेरो लागि ठूलो कष्ट भोग्यौ। प्राणीहरूलाई सबैभन्दा प्रिय आफ्नै शरीर हुन्छ तर तिमीहरूले शरीरको पनि पर्वाह नगरी मेरो सेवामा आफूलाई समर्पित गर्यौ ।। ४० ।।
एतदेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् ।
यद् वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुको ऋण तिर्नका लागि एउटा सच्चा शिष्यले गर्नुपर्ने कर्तव्य नै यही हो कि उसले शुद्ध भावनाका साथ आफ्नो सबै कुरा र शरीर समेत गुरुको सेवामा अर्पण गरोस् ।। ४१ ।।
तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः ।
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले आशीर्वाद दिनुभयो– हे द्विजश्रेष्ठहरू! म तिमीहरूप्रति सन्तुष्ट छु। तिमीहरूका सबै मनोरथ पूर्ण होऊन्। तिमीहरूले पढेका वेदहरू तिमीहरूलाई सधैँ कण्ठस्थ रहून् र यस लोक तथा परलोक दुवैमा सफल होऊन् ।। ४२ ।।
इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु ।
गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी गुरुकुलमा रहँदा यस्ता धेरै घटनाहरू घटे। वास्तवमा गुरुको कृपाले मात्र मानिसले पूर्णता र परम शान्ति प्राप्त गर्न सक्दछ ।। ४३ ।।
ब्राह्मण उवाच–
किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो ।
वता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले भने– हे देवदेव! हे जगद्गुरु! हजुर जस्ता सत्यसंकल्प परमात्मासँग गुरुकुलमा बस्न पाउनु नै हाम्रा लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। अब हाम्रा लागि अरू के नै बाँकी रह्यो र? ।। ४४ ।।
यस्य च्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो ।
श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! जसको शरीर नै समस्त वेद र कल्याणको उत्पत्ति स्थान हो, त्यस्ता हजुरले गुरुकुलमा बसेर विद्या अध्ययन गर्नु केवल लोकको मर्यादाका लागि रचिएको एउटा विडम्बना (लीला) मात्र हो ।। ४५ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
श्रीदामचरिते अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ८०औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र उहाँका अनन्य भक्त मित्र सुदामा (श्रीदामा) को मिलनको अत्यन्त मर्मस्पर्शी कथा वर्णन गरिएको छ। सुदामा एक अत्यन्तै दरिद्र तर आत्मज्ञानी, शान्त र सन्तोषी ब्राह्मण थिए। उनी प्रारब्धले जे मिल्छ, त्यसैमा खुसी हुन्थे र भगवान्को भक्तिमा लीन रहन्थे। उनकी पत्नी पनि पति जस्तै धर्मपरायण थिइन् तर सन्तान र परिवारको भोक टार्न नसक्दा उनले सुदामालाई आफ्ना मित्र श्रीकृष्णकहाँ जान पटक-पटक अनुरोध गरिन्। सुदामा धनको लोभले होइन, बरु आफ्ना आराध्य मित्रको दर्शन गर्ने अभिलाषाले द्वारका जान तयार भए। उपहारका रूपमा उनीसँग घरमा केही नहुँदा छिमेकीबाट चार मुठी चिउरा मागेर एउटा पुराना कपडाको पोको बोकी उनी द्वारकातिर लागे।
द्वारका पुग्दा उनी त्यहाँको वैभव देखेर विस्मित भए। जब उनी श्रीकृष्णको दरबारमा पुगे, भगवान्ले उनलाई टाढैबाट देखेर दौडिँदै आएर अङ्गालो हाल्नुभयो। ब्रह्माण्डका स्वामीले आफ्ना दरिद्र मित्रलाई आफ्नै पलङमा बसाउनुभयो, उहाँको पाउ पखाल्नुभयो र त्यो जल आफ्नो शिरमा चढाउनुभयो। यो दृश्य देखेर अन्तःपुरका सबै मानिस आश्चर्यचकित भए। श्रीकृष्णले सुदामाको भव्य सेवा गर्नुभयो र दुवै मिलेर सादीपनि ऋषिको गुरुकुलमा सँगै बिताएका पुराना दिनहरू सम्झन थाले। उनीहरूले जङ्गलमा दाउरा लिन जाँदा आएको त्यो भीषण आँधीबेहरी र गुरुको कृपाका कुराहरू गरे। श्रीकृष्णले गुरुभक्तिको महत्त्व र गुरुसेवाबाट मिल्ने फलका बारेमा चर्चा गर्नुभयो। सुदामाले श्रीकृष्णको महिमा गान गर्दै उहाँलाई नै समस्त ज्ञानको स्रोतका रूपमा स्वीकार गरे। यो अध्यायले भक्त र भगवान्का बीचमा कुनै भेदभाव हुँदैन र भगवान् केवल प्रेम र भक्तिको भोको हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहिरो र शिक्षाप्रद छ। सुदामाको चरित्रले 'सन्तोष' र 'विरक्ति' को पराकाष्ठा देखाउँछ, जुन आत्मज्ञान प्राप्तिका लागि अनिवार्य सर्त हुन्। 'यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो' अर्थात् जे प्राप्त हुन्छ त्यसैमा सन्तुष्ट हुनु नै सच्चा योगीको लक्षण हो। भगवान् श्रीकृष्णले सुदामाको पाउ पखालेर भक्तको स्थान भगवान् भन्दा पनि माथि हुन्छ भन्ने सन्देश दिनुभएको छ। यसले 'भक्तवत्सलता' को सिद्धान्तलाई उजागर गर्दछ। गुरुकुलको प्रसङ्गले शिक्षामा अनुशासन, कष्ट सहने क्षमता र गुरुप्रतिको पूर्ण समर्पणको आवश्यकतालाई दर्शाउँछ। श्रीकृष्ण स्वयं पूर्ण ब्रह्म भएर पनि गुरुको आश्रममा सेवा गर्नुले 'लोकसङ्ग्रह' वा मर्यादाको पालनाको महत्त्व बुझाउँछ। चिउराको उपहारले भगवान्लाई वस्तुको मूल्य होइन, बरु भावको महत्त्व हुन्छ भन्ने देखाउँछ। अन्त्यमा, यो अध्यायले निर्गुण निराकार ब्रह्म नै भक्तका लागि सगुण रूपमा प्रकट भएर प्रेमको आदानप्रदान गर्दछ भन्ने अद्वैत र द्वैतको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ।
No comments:
Post a Comment