भागवत दर्शन: चतुर्थः स्कन्धः

चतुर्थः स्कन्धः – षोडशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

चतुर्थः स्कन्धः – षोडशोऽध्यायः

(सूत, मागध र वन्दीजनहरूद्वारा पृथुको स्तुति)

मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिताः ।
तुष्टुवुस्तुष्टमनसः तद् वाग् अमृतसेवया ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— महाराज पृथुले यसरी विनम्रतापूर्वक भनेपछि उनको अमृतरूपी वचन पान गरेर स्तुति गर्ने गायकहरू धेरै प्रसन्न भए र मुनिहरूको प्रेरणाले यसप्रकार स्तुति गर्न थाले ।।१।।

(इन्द्रवज्रा)
नालं वयं ते महिमानुवर्णने
   यो देववर्योऽवततार मायया ।
वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते
   वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धियः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ साक्षात् देवश्रेष्ठ नारायण नै हुनुहुन्छ, जो आफ्नो मायाले यहाँ अवतीर्ण हुनुभएको छ। हामीमा तपाईँको महिमा वर्णन गर्ने सामर्थ्य छैन। तपाईँले राजा वेनको मृत शरीरबाट जन्म लिनुभएको भए तापनि तपाईँको पुरुषार्थका बारेमा वर्णन गर्न साक्षात् बृहस्पति (वाचस्पति) को बुद्धि पनि चकराउँछ ।।२।।

अथाप्युदारश्रवसः पृथोर्हरेः
   कलावतारस्य कथामृतादृताः ।
यथोपदेशं मुनिभिः प्रचोदिताः
   श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तापनि तपाईँको कथामृतको आस्वादनमा श्रद्धा राख्दै मुनिहरूको उपदेश र प्रेरणा अनुसार हामी तपाईँका प्रशंसनीय कार्यहरूको केही विस्तार गर्न चाहन्छौँ। तपाईँ साक्षात् श्रीहरिको कलावतार हुनुहुन्छ र तपाईँको कीर्ति अत्यन्त उदार छ ।।३।।

(अनुष्टुप्)
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् ।
गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मधारीहरूमा श्रेष्ठ यी महाराज पृथुले संसारलाई धर्ममा प्रवृत्त गराएर धर्म-मर्यादाको रक्षा गर्नुहुनेछ र त्यसको विरोध गर्नेहरूलाई दण्ड दिनुहुनेछ ।।४।।

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनूः ।
काले काले यथाभागं लोकयोः उभयोर्हितम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले समय-समयमा पृथ्वीको पालन-पोषणका लागि कार्य अनुसार आफ्नो शरीरमा भिन्न-भिन्न लोकपालहरूको शक्ति धारण गर्नुहुनेछ तथा यज्ञादिको माध्यमबाट स्वर्गलोक र भूलोक दुवैको हित गर्नुहुनेछ ।।५।।

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति ।
समः सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभुः ॥ ६ ॥
तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि ।
भूतानां करुणः शश्वद् आर्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनी सूर्य समान अलौकिक प्रतापवान् र समदर्शी हुनेछन्। जसरी सूर्यले जललाई खिचेर पुनः वर्षा गराउँछन्, त्यसैगरी यिनले कहिले करका रूपमा धन जम्मा गर्नेछन् र कहिले प्रजाको हितका लागि खर्च गर्नुहुनेछ। यिनी धेरै दयालु र दुःखीहरूको सेवामा तत्पर रहनेछन्। यिनले पृथ्वीले झैँ आफूमाथि गरिने अनुचित व्यवहारलाई पनि सहन गर्नुहुनेछ ।।६-७।।

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरिः ।
कृच्छ्रप्राणाः प्रजा ह्येष रक्षिष्यति अञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै समय वर्षा नभएर प्रजाको प्राण सङ्कटमा पर्दा यी नरदेववपु (राजभेषधारी हरि) ले इन्द्रले झैँ जल वर्षा गराएर प्रजाको रक्षा गर्नुहुनेछ ।।८।।

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना ।
सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनी आफ्नो अमृतमय मुखमण्डलको मनोहर मुस्कान र प्रेमपूर्ण दृष्टिले सम्पूर्ण लोकलाई आनन्दित तुल्याउनुहुनेछ ।।९।।

(इन्द्रवज्रा)
अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्यो
   गम्भीरवेधा उपगुप्तवित्तः ।
अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामा
   पृथुः प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यिनको गतिलाई कसैले पनि रोक्न सक्ने छैन। यिनका कार्य र धन दुवै सुरक्षित एवं गुप्त रहनेछन्। यिनी अनन्त महिमा एवं गुणका एकमात्र आश्रय हुनेछन्। यसप्रकार मनस्वी पृथु साक्षात् वरुण (प्रचेता) समान गम्भीर हुनेछन् ।।१०।।

(अनुष्टुप्)
दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् ।
नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनलः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज पृथु वेनरूपी अरणीको मन्थनबाट प्रकट भएको अग्नि समान हुन्, जो शत्रुहरूका लागि अत्यन्त दुर्धर्ष र दुःसह हुनेछन्। शत्रुहरू यिनको नजिक रहे पनि यिनलाई पराजित गर्न सक्ने छैनन् ।।११।।

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणैः ।
उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी शरीरभित्र रहने प्राणवायु सबै व्यवहार देखेर पनि उदासीन रहन्छ, त्यसैगरी यिनले गुप्तचरहरूद्वारा प्राणीहरूको आन्तरिक र बाह्य गतिविधि थाहा पाएर पनि स्तुति र निन्दाप्रति उदासीन रहनुहुनेछ ।।१२।।

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि ।
दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थितः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनी धर्ममा अडिग रहेर शत्रुको छोरालाई पनि अपराधबिना दण्ड दिनुहुने छैन भने अपराधी भएमा आफ्नै छोरालाई पनि दण्ड दिनुहुनेछ ।।१३।।

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् ।
वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणैः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् सूर्यले आफ्नो किरणले जहाँसम्म प्रकाशित गर्दछन् (मानसोत्तर पर्वतसम्म), ती सबै क्षेत्रमा महाराज पृथुको निष्कण्टक राज्य चल्नेछ ।।१४।।

रञ्जयिष्यति यल्लोकं अयं आत्मविचेष्टितैः ।
अथ अमुं आहू राजानं मनोरञ्जनकैः प्रजाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना शुभ कार्यहरूद्वारा यिनले सबैलाई सुख र रञ्जन (प्रसन्न) गराउने हुनाले प्रजाले यिनलाई साँचो अर्थमा 'राजा' भन्नेछन् ।।१५।।

दृढव्रतः सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवकः ।
शरण्यः सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सलः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यी राजा दृढसङ्कल्प, सत्यप्रतिज्ञ, ब्राह्मणभक्त, वृद्धहरूको सेवा गर्ने, शरणागतवत्सल र सबै प्राणी एवं दीन-दुःखीप्रति दयावान् हुनेछन् ।।१६।।

मातृभक्तिः परस्त्रीषु पत्न्यामर्ध इवात्मनः ।
प्रजासु पितृवत् स्निग्धः किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले परस्त्रीलाई आमा समान मान्नेछन्, पत्नीलाई आफ्नो अर्धाङ्गिनी मान्नेछन्, प्रजालाई सन्तान झैँ स्नेह गर्नेछन् र ब्रह्मवादी ऋषिहरूको सेवक बन्नुहुनेछ ।।१७।।

देहिनां आत्मवत्प्रेष्ठः सुहृदां नन्दिवर्धनः ।
मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिः असाधुषु ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले अन्य प्राणीलाई पनि आफ्नै शरीर झैँ प्रिय मान्नेछन्। यिनी मित्रहरूको आनन्द बढाउने, वैरागीहरूको आदर गर्ने र दुष्टहरूका लागि यमराज जस्तै दण्डधारी हुनेछन् ।।१८।।

(इन्द्रवज्रा)
अयं तु साक्षाद्भगवान् त्र्यधीशः
   कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्णः ।
यस्मिन् अविद्यारचितं निरर्थकं
   पश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तीन गुणका स्वामी र निर्विकार साक्षात् नारायणले नै यिनका रूपमा आफ्नो अंशावतार लिनुभएको हो। ज्ञानीहरूले यिनमा कुनै भेदभाव देख्ने छैनन् ।।१९।।

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रेः
   गोप्तैकवीरो नरदेवनाथः ।
आस्थाय जैत्रं रथमात्तचापः
   पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्कः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः अद्वितीय वीर र एकछत्र सम्राट भएर यिनले उदयाचल पर्वतसम्मको भूमण्डलको रक्षा गर्नेछन्। यिनी विजयशील रथमा चढेर धनुष हातमा लिई सूर्य झैँ सबैतिर घुम्नुहुनेछ ।।२०।।

अस्मै नृपालाः किल तत्र तत्र
   बलिं हरिष्यन्ति सलोकपालाः ।
मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजं
   चक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्यः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकपालसहित सबै राजाहरूले यिनलाई उपहार समर्पण गर्नेछन्। यिनको सुयश गान गर्दै नारीहरूले यिनलाई साक्षात् श्रीहरि (चक्रायुध) सम्झनेछन् ।।२१।।

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराजः
   प्रजापतिर्वृत्तिकरः प्रजानाम् ।
यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्या
   भिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्रः ॥ २२ ॥
विस्फूर्जयन्नाजगवं धनुः स्वयं
   यदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ ।
तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तो
   लाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्रः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यी राजाधिराजले प्रजाको जीविकाका लागि गोरूपिणी पृथ्वीको दोहन गर्नुहुनेछ र इन्द्रले झैँ आफ्नो धनुषको टुप्पाले पर्वतहरू फुटाएर पृथ्वीलाई समतल बनाउनुहुनेछ। रणभूमिमा यिनको वेग कसैले सहन सक्ने छैन। वनमा पुच्छर हल्लाउँदै गरेको सिंह देखेर अन्य मृगहरू डराए झैँ यिनको धनुषको टङ्कार सुनेर दुष्टहरू लुक्नेछन् ।।२२-२३।।

एषोऽश्वमेधान् शतमाजहार
   सरस्वती प्रादुरभावि यत्र ।
अहारषीद्यस्य हयं पुरन्दरः
   शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले सरस्वती नदीको किनारमा सयवटा अश्वमेध यज्ञ गर्नेछन्। अन्तिम यज्ञको समयमा इन्द्रले यिनको घोडा हरण गरेर लैजानेछन् ।।२४।।

एष स्वसद्मोपवने समेत्य
   सनत्कुमारं भगवन्तमेकम् ।
आराध्य भक्त्यालभतामलम तद्
   ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनको आफ्नै दरबारको बगैँचामा भगवान् सनत्कुमारसँग भेट हुनेछ। उहाँको भक्ति गरेर यिनले त्यो निर्मल ज्ञान प्राप्त गर्नेछन्, जसबाट परब्रह्मको साक्षात्कार हुन्छ ।।२५।।

(अनुष्टुप्)
तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रमः ।
श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथाः पृथुः पृथुपराक्रमः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी यिनको पराक्रम सर्वत्र फैलिनेछ। ती महान् पराक्रमी महाराज पृथुले सबैतिर आफ्नो यश र गाथाहरू सुन्नुहुनेछ ।।२६।।

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्रः
स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्यः ।
सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमान
महानुभावो भविता पतिर्भुवः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनको आज्ञा र चक्रलाई कसैले रोक्न सक्ने छैन। यिनले सबै दिशा जितेर प्रजाका कष्टहरू निवारण गर्दै पूरै भूमण्डलमा राज्य गर्नुहुनेछ। त्यस समयमा देवता र असुरहरूले समेत यिनको महान् प्रभावको वर्णन गर्नेछन् ।।२७।।

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवतको सोह्रौँ अध्यायमा महाराज पृथुको राज्याभिषेकपछि सूत, मागध र वन्दीजनहरूले गरेको दिव्य स्तुतिको वर्णन छ। पृथुले अघिल्लो अध्यायमा आफूमा गुणहरू प्रकट नभई स्तुति नगर्न आग्रह गरे पनि मुनिहरूको आज्ञाले ती गायकहरूले पृथुको भविष्यको अलौकिक कार्यहरूको चित्रण गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार पृथु साक्षात् भगवान् विष्णुको अंशावतार हुन्, जसले पृथ्वीको रक्षाका लागि जन्म लिएका हुन्।

स्तुतिमा भनिएको छ कि पृथुले धर्मको मर्यादा रक्षा गर्नेछन् र अपराधीलाई दण्ड दिनेछन्। यिनी सूर्य झैँ तेजस्वी, चन्द्रमा झैँ आनन्ददायक र पृथ्वी झैँ सहनशील हुनेछन्। यिनले आफ्नो धनुषको प्रयोग गरी पर्वतहरूलाई समतल बनाएर पृथ्वीलाई कृषियोग्य बनाउनेछन् र भोकाएका प्रजाहरूका लागि गोरूपिणी पृथ्वीको दोहन गर्नेछन्। यिनको राज्यमा कसैले पनि अन्याय भोग्नुपर्ने छैन। यिनले सयवटा अश्वमेध यज्ञ गर्नेछन् र सनत्कुमार जस्ता महान् ऋषिबाट ब्रह्मज्ञान प्राप्त गर्नेछन्। यिनको यश र कीर्ति पृथ्वीका सबै कुनासम्म फैलिनेछ। यो अध्यायले एउटा आदर्श राजाको कर्तव्य र भगवान्‌को अवतारका रूपमा पृथुको विशिष्टतालाई उजागर गर्दछ। राजा पृथुकै कारण यस पृथ्वीको नाम 'पृथ्वी' रहन गएको पौराणिक मान्यता पनि यसै अध्यायको पृष्ठभूमिमा आधारित छ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'आदर्श शासक' र 'ईश्वरीय अंश' को अवधारणालाई जोड्दछ। पृथुलाई 'नरदेववपु' भनिएको छ, जसको अर्थ हो— मानिसको रूपमा रहेका भगवान्। यसले के सङ्केत गर्छ भने, जब शासकले प्रजालाई सन्तान झैँ स्नेह गर्छ र धर्मको रक्षा गर्छ, ऊ स्वयं भगवान्‌कै स्वरूप हुन्छ। दार्शनिक रूपमा पृथुले 'इन्द्रिय' र 'मन' लाई नियन्त्रण गरी 'धर्म' को स्थापना गर्ने साधकको प्रतिनिधित्व गर्दछन्।

अध्यायमा उल्लेख गरिएको 'पृथ्वीको दोहन' र 'पर्वतहरूको समतलीकरण' को दार्शनिक अर्थ— अव्यवस्थित प्राकृतिक संसाधनहरूलाई बुद्धिमानीपूर्वक व्यवस्थापन गरी लोककल्याणमा लगाउनु हो। पृथुको स्तुतिमा भनिएको छ कि उनी निन्दा र स्तुतिप्रति उदासीन रहन्छन्। यो 'स्थितप्रज्ञ' को लक्षण हो। भगवान् नारायणले अंशावतार लिनुको अर्थ यो हो कि संसारमा जब अधर्म बढ्छ (वेनको समयमा झैँ), तब व्यवस्थालाई पुनः सन्तुलित गर्न ईश्वरीय चेतना प्रकट हुनुपर्छ। अन्त्यमा, पृथुले सनत्कुमारबाट ज्ञान प्राप्त गर्नुले यो सिद्ध गर्छ कि जतिसुकै भौतिक ऐश्वर्य र शक्ति भए पनि 'ब्रह्मज्ञान' विना जीवन पूर्ण हुँदैन।