श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – पञ्चविंशोऽध्यायः
(पुरञ्जन उपाख्यानको आरम्भ)
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजितः ।
पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार भगवान् शङ्करले प्रचेताहरूलाई उपदेश दिनुभएपछि प्रचेताहरूले पनि भक्तिभावले शङ्करको पूजा गरे। तत्पश्चात् भगवान् शङ्कर ती राजपुत्रहरूले हेर्दाहेर्दै त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।।१।।
रुद्रगीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः ।
जपन्तस्ते तपस्तेपुः वर्षाणां अयुतं जले ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै प्रचेताहरू जलमा उभिएर भगवान् रुद्रले बताउनुभएको स्तोत्र जप गर्दै दस हजार वर्षसम्म तपस्यामा लीन भए ।।२।।
प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्वासक्तमानसम् ।
नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! त्यस समयसम्म राजा प्राचीनबर्हि केवल सकाम कर्मकाण्डमै आसक्त हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई अध्यात्मविद्याका ज्ञाता परम कृपालु नारदजीले उपदेश दिनुभयो ।।३।।
श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे ।
दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "हे राजन्! यस्ता कर्महरूबाट तपाईं आफ्नो कुन कल्याण चाहनुहुन्छ? दुःखको नाश र परमात्माको प्राप्ति नै वास्तविक कल्याण हो, जुन कुरा यी सकाम कर्मबाट प्राप्त हुँदैन" ।।४।।
राजोवाच – न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधीः ।
नेपाली भावानुवादः राजाले भन्नुभयो— "हे महाभाग नारदजी! मेरो बुद्धि सकाम कर्ममै फसेको छ, त्यसैले मलाई परमकल्याणका बारेमा केही थाहा छैन। मलाई त्यस विशुद्ध ज्ञानको उपदेश दिनुहोस्, जसबाट म कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन सकूँ" ।।५।।
गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधीः ।
न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पुरुष स्वार्थमय गृहाश्रममै अल्झिएर पुत्र, स्त्री र धनलाई नै परम पुरुषार्थ मान्दछ, त्यो अज्ञानी व्यक्ति संसार रूपी मार्गमा भट्किरहने हुँदा उसलाई परमकल्याण प्राप्त हुँदैन ।।६।।
नारद उवाच –
भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे ।
संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "हे प्रजापति राजन्! हेर्नुहोस्, तपाईंले यज्ञका नाममा निर्दयतापूर्वक हजारौँ पशुहरूको बलि दिनुभएको छ। ती जीवहरूको अवस्थालाई विचार गर्नुहोस्" ।।७।।
एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।
सम्परेतमयःकूटैः छिन्दति उत्थितमन्यवः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबै जीवहरू तपाईंले दिएको पीडा सम्झँदै बदला लिन तपाईंको बाटो हेरिरहेका छन्। जब तपाईं परलोक जानुहुन्छ, तब उनीहरूले अत्यन्त क्रोधी भएर तपाईंलाई कठोर सजाय दिनेछन् ।।८।।
अत्र ते कथयिष्येऽमुं इतिहासं पुरातनम् ।
पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै विषयमा म तपाईंलाई एउटा प्राचीन इतिहास सुनाउँछु, जुन राजा पुरञ्जनको चरित्र हो, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् ।।९।।
आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवाः ।
तस्याविज्ञातनामाऽऽसीत् सखाविज्ञातचेष्टितः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! प्राचीन कालमा पुरञ्जन नामका एक यशस्वी राजा थिए। उनको 'अविज्ञात' नामका एक मित्र थिए, जसको चेष्टा वा स्वरूपका बारेमा कसैले पनि बुझ्न सक्दैनथ्यो ।।१०।।
नानुरूपं यदाविन्दद् अभूत्स विमना इव ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पुरञ्जन आफू बस्नका लागि योग्य स्थानको खोजी गर्दै सारा पृथ्वी घुमे, तर जब उनले कतै पनि आफ्नो इच्छा अनुकूलको स्थान पाएनन्, तब उनी उदास भए ।।११।।
न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः ।
कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनलाई अनेक भोगको इच्छा थियो, तर भोगका लागि जति पनि सहरहरू देखे, तीमध्ये कुनैले पनि उनको चित्त बुझाउन सकेनन् ।।१२।।
स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु ।
ददर्श नवभिर्द्वार्भिः पुरं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन उनले हिमालयको दक्षिणतिरको फेदीमा नौवटा द्वार भएको एउटा अद्भुत सहर देखे। त्यो सहर सबै प्रकारका शुभ लक्षणहरूले सम्पन्न थियो ।।१३।।
प्राकारोपवनाट्टाल परिखैरक्षतोरणैः ।
स्वर्णरौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सहरको चारैतिर अग्ला पर्खाल, बगैँचा, अट्टालिका र ढोकाहरू थिए। त्यहाँ सुन, चाँदी र फलामका शिखर भएका ठुला भवनहरू भरिएका थिए ।।१४।।
नीलस्फटिकवैदूर्य मुक्तामरकतारुणैः ।
कॢप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः महलका तलाहरू नीलम, स्फटिक, वैदूर्य, मोती र पन्ना जस्ता रत्नहरूले गर्दा चम्किला देखिन्थे। त्यो सहर नागहरूको राजधानी भोगवती झैँ वैभवशाली देखिन्थ्यो ।।१५।।
सभाचत्वर रथ्याभिः आक्रीडायतनापणैः ।
चैत्यध्वजपताकाभिः युक्तां विद्रुमवेदिभिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ठाउँ–ठाउँमा सभा भवन, चोक, सडक, खेल मैदान, बजार र ध्वजा–पताकाहरूका साथै मुगाका चौताराहरू सुशोभित थिए ।।१६।।
पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले ।
नदद् विहङ्गालिकुल कोलाहलजलाशये ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस नगरको बाहिर दिव्य वृक्ष र लहराहरूले भरिएको एउटा सुन्दर उद्यान थियो। त्यहाँ जलाशयका वरिपरि पन्छीहरू र भमराहरूको मधुर आवाज गुन्जिरहेको हुन्थ्यो ।।१७।।
हिमनिर्झरविप्रुष्मत् कुसुमाकरवायुना ।
चलत्प्रवालविटप नलिनीतटसम्पदि ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जलाशयको किनारमा रहेका वृक्षका हाँगा र पातहरू शीतल झरनाको जलकण बोकेको वसन्तकालीन वायुले गर्दा बिस्तारै हल्लिरहेका थिए ।।१८।।
नानारण्यमृगव्रातैः अनाबाधे मुनिव्रतैः ।
आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितैः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका वन्यजन्तुहरू पनि मुनिहरू जस्तै शान्त र अहिंसक थिए। निरन्तर कोइलीको कुहू–कुहू सुनिरहँदा बाटो हिँड्ने बटुवाहरूलाई त्यो बगैँचाले विश्रामका लागि बोलाइरहेको आभास हुन्थ्यो ।।१९।।
यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।
भृत्यैर्दशभिरायान्तीं एकैकशतनायकैः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पुरञ्जनले त्यस उद्यानमा घुम्दै गर्दा अकस्मात् एउटी अत्यन्त सुन्दरी स्त्रीलाई देखे। ती सुन्दरीसँग दस जना मुख्य सेवकहरू थिए र ती प्रत्येक सेवकका सय–सय जना सहयोगीहरू थिए ।।२०।।
अञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः ।
अन्वेषमाणां ऋषभं अप्रौढां कामरूपिणीम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचवटा फणा भएको एउटा सर्पले द्वारपालका रूपमा उनको रक्षा गरिरहेको थियो। ती किशोरी सुन्दरी आफ्नो योग्य पतिको खोजीमा त्यहाँ आएकी थिइन् ।।२१।।
सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् ।
समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको नाक, दाँत, कपाल र गालाहरू निकै सुन्दर थिए। कानमा रहेका कुण्डलहरूले उनको मुखमण्डलको शोभा झनै बढाएका थिए ।।२२।।
पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् ।
पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव ॥ २३ ॥
स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ ।
वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः पहेँलो वस्त्र र सुनको मेखला लगाएकी ती सुन्दरीको हिँडाइ हात्तीको जस्तै मन्द र लचिलो थियो। नूपुरको झङ्कारका साथ हिँडिरहेकी उनी साक्षात् कुनै देवी जस्ती देखिन्थिन् ।।२३–२४।।
तामाह ललितं वीरः सव्रीडस्मितशोभनाम् ।
स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरीको लज्जापूर्ण मुस्कान र कटाक्षबाट मोहित भएका वीर पुरञ्जनले प्रेमपूर्वक उनलाई सोधे ।।२५।।
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति ।
इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कमललोचने! तिमी को हौ? कसकी छोरी हौ? हे साध्वी! तिमी यस समयमा कहाँबाट आएकी हौ र यस नगरको नजिक के गरिरहेकी छौ? मलाई बताऊ" ।।२६।।
क एतेऽनुपथा ये ते एकादश महाभटाः ।
एता वा ललनाः सुभ्रु कोऽयं तेऽहिः पुरःसरः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिम्रो साथमा रहेका यी एघार जना महाबलवान् सेवकहरू को हुन्? र तिम्रो अगाडि हिँडिरहेको यो सर्प को हो?" ।।२७।।
त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं
विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने ।
त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं
क्व पद्मकोशः पतितः कराग्रात् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "सुन्दरी! तिमी साक्षात् लज्जादेवी, उमा, सरस्वती वा लक्ष्मीमध्ये कोही हौ कि? तिमी यसरी वनमा एकान्त बसेर आफ्नो पतिलाई खोजिरहेकी हौ? यदि तिमी लक्ष्मी हौ भने तिम्रो हातको खेलौना कमल कता खस्यो?" ।।२८।।
नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक्
पुरीं इमां वीरवरेण साकम् ।
अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा
लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सुभगे! तिम्रो पाइलाले पृथ्वी टेकेकाले तिमी कुनै मानवी सुन्दरी नै हौ जस्तो लाग्छ। जसरी लक्ष्मीजीले वैकुण्ठको शोभा बढाउनुहुन्छ, त्यसरी नै तिमी म जस्तो वीरका साथ यस नगरको शोभा बढाऊ" ।।२९।।
यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं
सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा ।
त्वयोपसृष्टो भगवान् मनोभवः
प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "तिम्रो मुस्कान र कटाक्षले मेरो मनलाई विह्वल बनाइदिएको छ। म कामदेवको पीडाले छटपटाइरहेको छु, त्यसैले हे सुन्दरी! अब तिमीले ममाथि कृपा गर्नुपर्दछ" ।।३०।।
त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं
व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् ।
उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकं
यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सुहासिनी! घुम्रिएको कपालले घेरिएको तिम्रो यो सुन्दर मुख लाजले गर्दा मतिर फर्काएकी छैनौ। मलाई आफ्नो मिठो वचन सुनाउँदै एक पटक आफ्नो सुन्दर मुखारविन्दको दर्शन गराऊ" ।।३१।।
नारद उवाच –
(अनुष्टुप)
इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् ।
अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "जब राजा पुरञ्जनले अधीर भई यसरी याचना गरे, तब ती कन्याले पनि मुस्कुराउँदै राजाका कुरालाई स्वीकार गरिन्। उनी पनि राजालाई देखेर मोहित भइसकेकी थिइन्" ।।३२।।
न विदाम वयं सम्यक् कर्तारं पुरुषर्षभ ।
आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भन्न थालिन्— "हे पुरुषश्रेष्ठ! मलाई मेरो जन्मदाताका बारेमा राम्रोसँग थाहा छैन। न त म आफ्नो वा अरूको नाम र गोत्र नै जान्दछु" ।।३३।।
इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न ततः परम् ।
येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "वीरवर! अहिले हामी यस सहरमा छौँ, योबाहेक मलाई अरू केही थाहा छैन। हाम्रा लागि यो सहर कसले बनायो, त्यो पनि म जान्दिनँ" ।।३४।।
एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद ।
सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मानद! यी पुरुषहरू मेरा सखा र स्त्रीहरू सहेली हुन्। जब म सुत्छु, तब यो सर्पले जागा रहेर यस सहरको रक्षा गर्दछ" ।।३५।।
दिष्ट्याऽऽगतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे ।
उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिः अरिन्दम ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "शत्रुदमन! तपाईंलाई यहाँ भेट्नु मेरो सौभाग्य हो। तपाईंको कल्याण होस्। तपाईंले जे भोग्न चाहनुहुन्छ, म आफ्ना साथीहरूसहित ती सबै सुख–सुविधाहरू जुटाउनेछु" ।।३६।।
इमां त्वं अधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो ।
मयोपनीतान् गृह्णानः कामभोगान् शतं समाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विभो! यो नौ द्वार भएको सहरमा बसेर मद्वारा प्रस्तुत इच्छा बमोजिमका भोगहरू भोग्दै तपाईं सयौँ वर्षसम्म यहाँ रहनुहोस्" ।।३७।।
कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् ।
असम्परायाभिमुखं अश्वस्तनविदं पशुम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "म तपाईंलाई छोडेर अरू कोसँग रमण गरूँ? अरू मानिसहरू त रतिसुख जान्दैनन् र परलोक वा भोलिको पनि चिन्ता गर्दैनन्, त्यसैले उनीहरू पशु समान छन्" ।।३८।।
धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यशः ।
लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदुः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! यस गृहाश्रममा नै धर्म, अर्थ, काम, सन्तान सुख, मोक्ष र यश प्राप्त हुन्छ। संसार त्यागी सन्न्यासीहरू यी सबै कुराको कल्पना पनि गर्न सक्दैनन्" ।।३९।।
पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानां आत्मनश्च ह ।
क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रमः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "महापुरुषहरूले यस लोकमा पितृ, देवता, ऋषि, मानव र सबै प्राणीका लागि गृहाश्रमलाई नै सबैभन्दा कल्याणकारी आश्रय भनेका छन्" ।।४०।।
का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् ।
न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे वीर शिरोमणि! म जस्ती कुन स्त्री होला र, जसले तपाईं जस्तो प्रसिद्ध, उदार र सुन्दर पतिलाई अस्विकार गर्ला?" ।।४१।।
(इन्द्रवज्रा)
कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयोः
स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज ।
योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत
स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महाबाहो! यस पृथ्वीमा तपाईंको सुकोमल बाहुपाशमा बाँधिन कुन कामिनीको चित्त नलोभिएला? तपाईं त आफ्नो मधुर मुस्कान र करुणामय दृष्टिले हामी जस्ता अनाथहरूको सन्ताप शान्त गर्न यहाँ विचरण गर्दै हुनुहुन्छ" ।।४२।।
(अनुष्टुप)
इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथः ।
तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "हे राजन्! त्यसपछि ती स्त्री–पुरुषले एक–अर्कालाई स्वीकार गरेर सय वर्षसम्म त्यस नगरमा रहेर आनन्दपूर्वक भोगविलास गरे" ।।४३।।
उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः ।
क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिः ह्रदिनीं आविशत् शुचौ ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः गायकहरूले जताततै पुरञ्जनको गुनगान गाउँथे। ग्रीष्म ऋतुमा राजा आफ्ना स्त्रीहरूसँग जलाशयमा जलक्रीडा गर्दै आनन्द लिन्थे ।।४४।।
सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस्तस्यास्तु द्वे अधः ।
पृथग् विषयगत्यर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस नगरमा नौवटा द्वारहरू थिए, जसमा सातवटा माथि र दुईवटा तल जाने बाटोका रूपमा बनाइएका थिए ।।४५।।
पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा ।
पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये ॥ ४६ ॥
खद्योताऽऽविर्मुखी च प्राग् द्वारावेकत्र निर्मिते ।
विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! ती नौ द्वारमध्ये पाँच पूर्वमा, एक दक्षिणमा, एक उत्तरमा र दुई पश्चिममा थिए। पूर्वका 'खद्योता' र 'आविर्मुखी' द्वारबाट राजा पुरञ्जन आफ्ना साथी द्युमानका साथ 'विभ्राजित' नामको देशमा जान्थे ।।४६–४७।।
नलिनी नालिनी च प्राग् द्वारौ एकत्र निर्मिते ।
अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी 'नलिनी' र 'नालिनी' नामका द्वारबाट उनी अवधूतका साथ 'सौरभ' नामको देशमा जान्थे ।।४८।।
मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वाः तयाऽऽपणबहूदनौ ।
विषयौ याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः पूर्व दिशाको 'मुख्या' द्वारबाट राजा रसज्ञ र विपणकका साथ 'बहुदन' र 'आपण' नामको देशमा जान्थे ।।४९।।
पितृहूर्नृप पुर्या द्वाः दक्षिणेन पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षिणको 'पितृहु' द्वारबाट श्रुतधरका साथ उनी दक्षिण पाञ्चाल देशमा जान्थे ।।५०।।
देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं उत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तरको 'देवहु' द्वारबाट उनी उत्तर पाञ्चाल देशमा जान्थे ।।५१।।
आसुरी नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः ।
ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पश्चिमको 'आसुरी' द्वारबाट उनी दुर्मदका साथ 'ग्रामक' नामको देशमा जान्थे ।।५२।।
निर्ऋतिर्नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः ।
वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः पश्चिमकै 'निर्ऋति' द्वारबाट लुब्धकका साथ उनी 'वैशस' नामको देशमा जान्थे ।।५३।।
अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक् पेशस्कृतावुभौ ।
अक्षण्वतामधिपतिः ताभ्यां याति करोति च ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस नगरका निवासीहरूमध्ये 'निर्वाक' र 'पेशस्कृत' नामका दुई नागरिक अन्धा थिए। राजा पुरञ्जन आँखा भएकाहरूको अधिपति भएर पनि यिनैको सहायताबाट सबै काम गर्दथे ।।५४।।
स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः ।
मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनी आफ्ना सेवक विषूचीका साथ अन्तःपुरमा जान्थे, तब उनलाई स्त्री र पुत्रका कारण हुने मोह, प्रसन्नता र हर्ष जस्ता विकारहरूको अनुभव हुन्थ्यो ।।५५।।
एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः ।
महिषी यद् यद् ईहेत तत्तद् एवान्ववर्तत ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः काममा अत्यन्त आसक्त भएकाले उनी रानीका इशारामा नाचिरहेका हुन्थे। रानीले जे भन्थिन् वा जे गर्थिन्, उनी पनि त्यसैको अनुकरण गर्दथे ।।५६।।
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः ।
अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥
क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद् हसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः रानीले मदिरा पिउँदा उनी पनि पिउँथे, रानीले भोजन गर्दा उनी पनि गर्थे। उनी कहिले रानीसँगै गाउने, कहिले रुने त कहिले हाँस्ने गर्दथे ।।५७–५८।।
क्वचित् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति ।
अनु शेते शयानायां अन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः रानी दौडिँदा उनी पनि दौडिन्थे, रानी उभिँदा उभिन्थे र सुत्दा सुत्थे ।।५९।।
क्वचित् श्रृणोति श्रृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति ।
क्वचित् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः रानीले केही सुन्दा उनी पनि सुन्थे, रानीले हेर्दा उनी पनि हेर्थे र रानीले केही सुँघ्दा उनी पनि सुँघ्ने गर्दथे ।।६०।।
क्वचित्च्च शोचतीं जायां अनु शोचति दीनवत् ।
अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः रानी दुःखी हुँदा उनी पनि शोक गर्थे र रानी खुसी हुँदा उनी पनि प्रसन्न हुन्थे ।।६१।।
विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चितः ।
नेच्छन् अनुकरोत्यज्ञः क्लैब्यात् क्रीडामृगो यथा ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी राजा पुरञ्जन आफ्नी रानीको पूर्ण वशमा परेर ठगिए। उनी विवश भएर घरमा खेलका लागि राखिएको बाँदर झैँ रानीको अनुकरण गरिरहेका थिए ।।६२।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे पुरंजनोपाख्याने
पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको पच्चीसौँ अध्यायबाट राजा पुरञ्जनको प्रसिद्ध रूपकात्मक कथा सुरु हुन्छ। कथाको पृष्ठभूमिमा प्रचेताहरूले भगवान् शिवको उपदेश अनुसार दस हजार वर्षसम्म जलभित्र बसेर तपस्या गरेको र शिवजी अन्तर्धान भएको प्रसङ्ग छ। यसै बीचमा देवर्षि नारद राजा प्राचीनबर्हिको सभामा पुग्नुहुन्छ। राजा प्राचीनबर्हि सकाम कर्मकाण्ड र पशु बलि जस्ता यज्ञहरूमा अत्यन्त आसक्त हुनुहुन्थ्यो। नारदजीले राजालाई सचेत गराउँदै भन्नुभयो कि यस्ता हिंसायुक्त कर्मले परमकल्याण हुँदैन र ती मारिएका पशुहरूले परलोकमा बदला लिनेछन्। राजालाई आत्मज्ञान दिलाउन नारदजीले पुरञ्जनको कथा सुनाउनुहुन्छ। पुरञ्जन एक राजा थिए, जसले आफ्नो वासका लागि सारा पृथ्वी घुमे पनि योग्य स्थान पाएनन्। अन्ततः उनले हिमालयको दक्षिणमा नौवटा द्वार भएको एक सुन्दर नगर र त्यहाँकी एउटी सुन्दरीलाई भेटे। ती सुन्दरीको रक्षा एक पाँच फणा भएको सर्पले गरिरहेको थियो। पुरञ्जन ती सुन्दरीप्रति मोहित भए र उनीसँगै त्यस नगरमा बस्न थाले। सुन्दरीले पनि उनलाई पतिका रूपमा स्वीकार गरिन् र उनीहरूले सय वर्षसम्म भोगविलास गरे। पुरञ्जन आफ्नी रानीको प्रेममा यति धेरै अन्धा भए कि रानीले जे–जे गर्थिन्, उनी पनि त्यही गर्थे। उनी रानीको खेलौना जस्तै बनेर आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व र विवेक गुमाउन पुगे। यस कथामा वर्णित नौवटा द्वार भएका नगरका विभिन्न ढोकाहरूबाट पुरञ्जनले अनेक विषयहरूको उपभोग गर्ने गर्दथे। यो कथा वास्तवमा मानव शरीर र जीवको अवस्थाको एउटा गहन चित्रण हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र प्रतीकात्मक छ। नारदजीले राजा पुरञ्जनको माध्यमबाट वास्तवमा मानव जीवन र आत्मा (जीव) को व्याख्या गर्नुभएको छ। यसमा 'पुरञ्जन' जीवको प्रतीक हो भने 'अविज्ञात' मित्र परमात्माको प्रतीक हो। 'नौ द्वार भएको सहर' मानव शरीर हो, जसमा दुई आँखा, दुई कान, दुई नाकका प्वाल, एक मुख र दुई मलद्वार गरी नौवटा ढोकाहरू छन्। 'पाँच फणा भएको सर्प' मुख्य प्राण हो, जसले शरीरको रक्षा गर्दछ। 'सुन्दरी स्त्री' बुद्धि वा अहङ्कारको प्रतीक हो। जीव जब बुद्धिको वशमा परेर शारीरिक भोगहरूमा अल्झिन्छ, तब उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सिन्छ। यस अध्यायले सकाम कर्मकाण्डको निन्दा गर्दै ज्ञान र वैराग्यको आवश्यकतामा जोड दिएको छ। इन्द्रियहरू (सेवक) र तिनका विषयहरूमा जीवको आसक्तिले कसरी उसलाई 'क्रीडामृग' (खेलौना) बनाउँछ भन्ने कुरा दार्शनिक ढङ्गले बुझाइएको छ। यो अध्यायले जीवलाई आफ्नो विवेक प्रयोग गरेर शारीरिक बन्धनबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment