श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः –चतुर्थोऽध्यायः
शुक
उवाच –
बहिरन्तःपुरद्वारः सर्वाः पूर्ववदावृताः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित् ! वसुदेवजी फर्केपछि कारागारका सबै बाहिरी र भित्री ढोकाहरू पहिले जस्तै स्वतः बन्द भए। त्यसपछि नवजात शिशुको रुवाइ सुनेर द्वारपालहरू ब्युँझिए ।। १ ।।
ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् ।
आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू तुरुन्तै भोजराज कंसकहाँ गए र देवकीको सन्तान जन्मिएको कुरा बताए। अत्यन्त चिन्तित र व्याकुल बनेको कंसले यसै समाचारको प्रतीक्षा गरिरहेको थियो ।। २ ।।
स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वलः ।
सूतीगृहमगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धजः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारपालको कुरा सुन्नेबित्तिकै "मेरो काल जन्मियो" भन्ने सोचेर विह्वल हुँदै कंस ओछ्यानबाट जुरुक्क उठ्यो। उसको कपाल फुस्किएर छरिएको थियो र ऊ लरखराउँदै हतार–हतार प्रसूतिगृहतिर लाग्यो ।। ३ ।।
तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती ।
स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः कारागारमा पुगेपछि सती देवकीले आफ्ना दाजु कंसलाई अत्यन्त दीन र करुण भावले भन्नुभयो– "हे कल्याण स्वरूप दाजु ! यी बालिका तपाईँकी बुहारी समान हुन्, त्यसैले यिनी स्त्रीजातिलाई मार्नु उचित हुँदैन" ।। ४ ।।
बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः ।
त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दाजु ! भाग्यको वशमा परेर तपाईँले मेरा अग्नि समान तेजस्वी धेरै बच्चाहरू मारिसक्नुभयो। अब यो एउटी बालिका चाहिँ मलाई नै छाडिदिनुहोस् ।। ५ ।।
नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो ।
दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! म तपाईँकै सानी बहिनी हुँ। सन्तानहरू मारिएकाले म अत्यन्तै दुःखी र अभागी छु। त्यसैले यो अन्तिम सन्तान मलाई दान स्वरूप दिनुहोस् ।। ६ ।।
शुक उवाच –
उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् ।
याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खलः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! देवकीले छोरीलाई काखमा च्यापेर दीन भावले रुँदै विन्ती गरिन्, तर त्यो दुष्ट कंसले उनलाई हप्काउँदै हातबाट ती बालिकालाई खोस्यो ।। ७ ।।
ताङ् गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्राङ् स्वसुः सुताम् ।
अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृदः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वार्थका कारण स्नेह र सौहार्दता गुमाइसकेको त्यस कंसले आफ्नै बहिनीकी नवजात बालिकाको गोडामा समातेर उनलाई शिलाको फ्याकमा जोडले पछार्यो ।। ८ ।।
सा तद्हस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरङ् गता ।
अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः तर ती बालिका कंसको हातबाट फुत्केर तुरुन्तै आकाशमा पुगिन्। विष्णुकी सानी बहिनीका रूपमा प्रकट भएकी ती साक्षात् देवीका आठवटा विशाल हात थिए र उनी अस्त्रशस्त्रले सुसज्जित थिइन् ।। ९ ।।
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता ।
धनुःशूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥
सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सरःकिन्नरोरगैः ।
उपाहृतोरुबलिभिः स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दिव्य माला, वस्त्र र रत्नमय आभूषणले सुसज्जित ती देवीले हातमा धनुष, त्रिशूल, बाण, ढाल, तरवार, शङ्ख, चक्र र गदा धारण गरेकी थिइन्। सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा, किन्नर र नागहरूले उपहार चढाएर स्तुति गरिरहँदा उनले कंसलाई यसरी भनिन् ।। १०–११ ।।
किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् ।
यत्र क्व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसीः कृपणान्वृथा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ए मूर्ख कंस ! मलाई मारेर तैँले के पाउँछस्? तँलाई मार्ने तेरो पूर्वशत्रु त अन्यत्रै कतै जन्मिसकेको छ। त्यसैले अब अरू निर्दोष बालबालिकाहरूलाई व्यर्थै नमार् ।। १२ ।।
इति प्रभाष्य तङ् देवी माया भगवती भुवि ।
बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसलाई यसरी सचेत गराएर भगवती योगमाया त्यहाँबाट अन्तर्धान हुनुभयो र पृथ्वीका विभिन्न स्थानमा धेरै नामले प्रसिद्ध हुनुभयो ।। १३ ।।
तया अभिहितमाकर्ण्य कंसः परमविस्मितः ।
देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवीको त्यो आकाशवाणी सुनेर कंस चकित भयो। उसले तुरुन्तै देवकी र वसुदेवलाई बन्धनमुक्त गरिदियो र विनम्र भावले भन्यो ।। १४ ।।
अहो भगिन्यहो भाम मया वाङ् बत पाप्मना ।
पुरुषाद इवापत्यङ् बहवो हिंसिताः सुताः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरी प्यारी बहिनी र पूज्य भिनाजु ! म ठूलो पापी हुँ। जसरी राक्षसले आफ्नै सन्तानलाई खान्छ, त्यसरी नै मैले तपाईँहरूका धेरै पुत्रहरूलाई मारेँ ।। १५ ।।
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खलः ।
काँल्लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृतः श्वसन् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः म यति दुष्ट छु कि मैले दया, करुणा र आफ्ना इष्टमित्र सबै त्यागिदिएँ। म जिउँदो लास जस्तै भएको छु। ब्रह्महत्या गर्ने पापी जस्तै अब म मरेपछि कुन नरकमा जानुपर्ने हो? ।। १६ ।।
दैवमपि अनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् ।
यद्विश्रम्भादहं पापः स्वसुर्निहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले मात्र होइन, दैवले पनि झुटो बोल्दो रहेछ। त्यही आकाशवाणीमा विश्वास गरेर मैले बहिनीका छोराछोरीलाई मारें। म कस्तो पापी रहेछु! ।। १७ ।।
मा शोचतङ् महाभागावात्मजान् स्वकृतंभुजः ।
जन्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदाऽऽसते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभागहरू ! तपाईँहरू आफ्ना छोराहरूका लागि शोक नगर्नुहोस्। सबै प्राणी आफ्नै कर्मको फल भोग्न र दैवको अधीनमा रहन बाध्य छन्। कोही पनि सधैँभरि एकै ठाउँमा रहन सक्दैनन् ।। १८ ।।
भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च ।
नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी पृथ्वीमा माटाका भाँडाहरू बन्छन् र फुट्छन् तर पृथ्वीमा कुनै परिवर्तन हुँदैन, त्यसरी नै भौतिक शरीरहरू उत्पन्न र नष्ट हुन्छन् तर आत्मामा कुनै विकार वा परिवर्तन हुँदैन ।। १९ ।।
यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः ।
देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो आत्मतत्वलाई बुझ्दैनन्, उनीहरूले देहलाई नै आत्मा ठान्ने अज्ञानता गर्छन्। यही अज्ञानताका कारण देहको मिलन र विछोड (जन्म-मृत्यु) भइरहन्छ र संसारको बन्धन छुट्दैन ।। २० ।।
तस्माद्भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि ।
मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽवशः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे भद्रे ! मैले तिम्रा पुत्रहरूलाई मारे पनि तिमी शोक नगर। किनकि सबै प्राणी आफ्नो कर्मफल भोग्न विवश छन् ।। २१ ।।
यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेऽस्वदृक् ।
तावत्तदभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म मानिसले आत्मज्ञानको अभावमा "म मर्छु वा म मार्छु" भन्ने अहंकार राख्छ, तबसम्म त्यो अज्ञानी व्यक्ति बन्धनमा परेर पीडा पाइरहन्छ ।। २२ ।।
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सलाः ।
इत्युक्त्वाश्रुमुखः पादौ श्यालः स्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँहरू साधु र दयालु हुनुहुन्छ, त्यसैले मेरो यो अपराध क्षमा गरिदिनुहोस्। यति भन्दै गहभरि आँसु पारेर कंसले बहिनी र भिनाजुको गोडा समात्यो ।। २३ ।।
मोचयामास निगडाद्विश्रब्धः कन्यकागिरा ।
देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्नत्मसौहृदम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः योगमायाको वाणीमा विश्वास लागेपछि कंसले सौहार्दता देखाउँदै देवकी र वसुदेवलाई फलामको साङ्लोबाट मुक्त गरिदियो ।। २४ ।।
भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त्वा रोषं च देवकी ।
व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः भाइ कंस यसरी पश्चात्तापमा जलेको देखेर देवकीले आफ्नो क्रोध त्यागिन् र उसलाई क्षमा गरिन्। त्यसपछि वसुदेवजीले मुस्कुराउँदै कंसलाई भन्नुभयो– ।। २५ ।।
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवाहंधीः स्वपरेति भिदा यतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग ! तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो। अज्ञानताकै कारण जीवमा 'म र मेरो' भन्ने बुद्धि उत्पन्न हुन्छ र 'आफ्नो र अर्काको' भन्ने भेदभाव जन्मन्छ ।। २६ ।।
शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विताः ।
मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भेदभावका कारण मानिस शोक, हर्ष, भय, द्वेष, लोभ, मोह र मदले अन्धो हुन्छ। उसले बाहिरी कुरामा मात्र दृष्टि राख्ने हुनाले सबैका नियामक ईश्वरलाई देख्न सक्दैन र एक-अर्काको विनाशमा लाग्छ ।। २७ ।।
शुक उवाच –
कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः ।
देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽऽविशद् गृहम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! यसरी देवकी र वसुदेवले प्रसन्न भई शुद्ध मनले कुरा गरेपछि कंस उहाँहरूबाट अनुमति लिएर आफ्नो महलतिर गयो ।। २८ ।।
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः ।
तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो रात बितेपछि बिहानै कंसले आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बोलायो र योगमायाले भनेका सबै कुरा बतायो ।। २९ ।।
आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रवः ।
देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मन्त्रीहरू खासै विद्वान् थिएनन्। उनीहरू त देवताप्रति द्वेष राख्ने असुर थिए। आफ्नो स्वामी कंसको कुरा सुनेर ती दानवहरूले भने – ।। ३० ।।
एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु ।
अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भोजेन्द्र ! यदि त्यसो हो भने हामी आजैदेखि सहर, गाउँ र गोठहरूमा गएर दस दिनभन्दा कम उमेरका र त्योभन्दा बढी उमेरका सबै बालकहरूलाई मार्नेछौँ ।। ३१ ।।
किमुद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः ।
नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धदेखि डराउने ती देवताहरूले उद्योग (प्रयत्न) गरेर के नै गर्न सक्छन् र? तपाईँको धनुषको टङ्कार सुन्नेबित्तिकै उनीहरू सधैँ त्रसित हुन्छन् ।। ३२ ।।
अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमानाः समन्ततः ।
जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब तपाईँ बाण प्रहार गर्नुहुन्छ, तब मारिने डरले ज्यान जोगाउन उनीहरू रणभूमि छाडेर भाग्छन् ।। ३३ ।।
केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकसः ।
मुक्तकच्छशिखाः केचिद् भीताः स्म इति वादिनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतिपय देवताहरू त हतियार फ्याकेर हात जोडी शरणमा आउँछन् भने कतिपयले लुगा र कपाल फुकालेर "हामी डराएका छौँ, रक्षा गर्नुहोस्" भन्दै पुकार्छन् ।। ३४ ।।
न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् ।
हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ पनि हतियार बिर्सेका, रथहीन, डराएका, युद्धविमुख, धनुष भाँचिएका र युद्ध नगर्नेहरूलाई मार्नुहुन्न ।। ३५ ।।
किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनैः ।
रहोजुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा ।
किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः सुरक्षित ठाउँमा मात्र गफ छाँट्ने ती देवताहरूका कुरा के गर्नु? एकान्तमा लुकेर बस्ने विष्णु, जङ्गलमा बस्ने शिव, अल्पवीर्य भएका इन्द्र वा तपस्यामा मग्न ब्रह्मासँग हामी डराउनुपर्ने कुनै कारण छैन ।। ३६ ।।
तथापि देवाः सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे ।
ततस्तन्मूलखनने नियुङ्क्ष्वास्माननुव्रतान् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि शत्रुलाई उपेक्षा गर्नु हुँदैन भन्ने हाम्रो राय छ। त्यसैले उनीहरूको जरो उखेल्न हामीजस्ता आज्ञाकारी सेवकहरूलाई खटाउनुहोस् ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित् ! वसुदेवजी फर्केपछि कारागारका सबै बाहिरी र भित्री ढोकाहरू पहिले जस्तै स्वतः बन्द भए। त्यसपछि नवजात शिशुको रुवाइ सुनेर द्वारपालहरू ब्युँझिए ।। १ ।।
ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् ।
आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू तुरुन्तै भोजराज कंसकहाँ गए र देवकीको सन्तान जन्मिएको कुरा बताए। अत्यन्त चिन्तित र व्याकुल बनेको कंसले यसै समाचारको प्रतीक्षा गरिरहेको थियो ।। २ ।।
स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वलः ।
सूतीगृहमगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धजः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारपालको कुरा सुन्नेबित्तिकै "मेरो काल जन्मियो" भन्ने सोचेर विह्वल हुँदै कंस ओछ्यानबाट जुरुक्क उठ्यो। उसको कपाल फुस्किएर छरिएको थियो र ऊ लरखराउँदै हतार–हतार प्रसूतिगृहतिर लाग्यो ।। ३ ।।
तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती ।
स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः कारागारमा पुगेपछि सती देवकीले आफ्ना दाजु कंसलाई अत्यन्त दीन र करुण भावले भन्नुभयो– "हे कल्याण स्वरूप दाजु ! यी बालिका तपाईँकी बुहारी समान हुन्, त्यसैले यिनी स्त्रीजातिलाई मार्नु उचित हुँदैन" ।। ४ ।।
बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः ।
त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दाजु ! भाग्यको वशमा परेर तपाईँले मेरा अग्नि समान तेजस्वी धेरै बच्चाहरू मारिसक्नुभयो। अब यो एउटी बालिका चाहिँ मलाई नै छाडिदिनुहोस् ।। ५ ।।
नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो ।
दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! म तपाईँकै सानी बहिनी हुँ। सन्तानहरू मारिएकाले म अत्यन्तै दुःखी र अभागी छु। त्यसैले यो अन्तिम सन्तान मलाई दान स्वरूप दिनुहोस् ।। ६ ।।
शुक उवाच –
उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् ।
याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खलः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! देवकीले छोरीलाई काखमा च्यापेर दीन भावले रुँदै विन्ती गरिन्, तर त्यो दुष्ट कंसले उनलाई हप्काउँदै हातबाट ती बालिकालाई खोस्यो ।। ७ ।।
ताङ् गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्राङ् स्वसुः सुताम् ।
अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृदः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वार्थका कारण स्नेह र सौहार्दता गुमाइसकेको त्यस कंसले आफ्नै बहिनीकी नवजात बालिकाको गोडामा समातेर उनलाई शिलाको फ्याकमा जोडले पछार्यो ।। ८ ।।
सा तद्हस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरङ् गता ।
अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः तर ती बालिका कंसको हातबाट फुत्केर तुरुन्तै आकाशमा पुगिन्। विष्णुकी सानी बहिनीका रूपमा प्रकट भएकी ती साक्षात् देवीका आठवटा विशाल हात थिए र उनी अस्त्रशस्त्रले सुसज्जित थिइन् ।। ९ ।।
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता ।
धनुःशूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥
सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सरःकिन्नरोरगैः ।
उपाहृतोरुबलिभिः स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दिव्य माला, वस्त्र र रत्नमय आभूषणले सुसज्जित ती देवीले हातमा धनुष, त्रिशूल, बाण, ढाल, तरवार, शङ्ख, चक्र र गदा धारण गरेकी थिइन्। सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा, किन्नर र नागहरूले उपहार चढाएर स्तुति गरिरहँदा उनले कंसलाई यसरी भनिन् ।। १०–११ ।।
किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् ।
यत्र क्व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसीः कृपणान्वृथा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ए मूर्ख कंस ! मलाई मारेर तैँले के पाउँछस्? तँलाई मार्ने तेरो पूर्वशत्रु त अन्यत्रै कतै जन्मिसकेको छ। त्यसैले अब अरू निर्दोष बालबालिकाहरूलाई व्यर्थै नमार् ।। १२ ।।
इति प्रभाष्य तङ् देवी माया भगवती भुवि ।
बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसलाई यसरी सचेत गराएर भगवती योगमाया त्यहाँबाट अन्तर्धान हुनुभयो र पृथ्वीका विभिन्न स्थानमा धेरै नामले प्रसिद्ध हुनुभयो ।। १३ ।।
तया अभिहितमाकर्ण्य कंसः परमविस्मितः ।
देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवीको त्यो आकाशवाणी सुनेर कंस चकित भयो। उसले तुरुन्तै देवकी र वसुदेवलाई बन्धनमुक्त गरिदियो र विनम्र भावले भन्यो ।। १४ ।।
अहो भगिन्यहो भाम मया वाङ् बत पाप्मना ।
पुरुषाद इवापत्यङ् बहवो हिंसिताः सुताः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरी प्यारी बहिनी र पूज्य भिनाजु ! म ठूलो पापी हुँ। जसरी राक्षसले आफ्नै सन्तानलाई खान्छ, त्यसरी नै मैले तपाईँहरूका धेरै पुत्रहरूलाई मारेँ ।। १५ ।।
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खलः ।
काँल्लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृतः श्वसन् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः म यति दुष्ट छु कि मैले दया, करुणा र आफ्ना इष्टमित्र सबै त्यागिदिएँ। म जिउँदो लास जस्तै भएको छु। ब्रह्महत्या गर्ने पापी जस्तै अब म मरेपछि कुन नरकमा जानुपर्ने हो? ।। १६ ।।
दैवमपि अनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् ।
यद्विश्रम्भादहं पापः स्वसुर्निहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले मात्र होइन, दैवले पनि झुटो बोल्दो रहेछ। त्यही आकाशवाणीमा विश्वास गरेर मैले बहिनीका छोराछोरीलाई मारें। म कस्तो पापी रहेछु! ।। १७ ।।
मा शोचतङ् महाभागावात्मजान् स्वकृतंभुजः ।
जन्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदाऽऽसते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभागहरू ! तपाईँहरू आफ्ना छोराहरूका लागि शोक नगर्नुहोस्। सबै प्राणी आफ्नै कर्मको फल भोग्न र दैवको अधीनमा रहन बाध्य छन्। कोही पनि सधैँभरि एकै ठाउँमा रहन सक्दैनन् ।। १८ ।।
भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च ।
नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी पृथ्वीमा माटाका भाँडाहरू बन्छन् र फुट्छन् तर पृथ्वीमा कुनै परिवर्तन हुँदैन, त्यसरी नै भौतिक शरीरहरू उत्पन्न र नष्ट हुन्छन् तर आत्मामा कुनै विकार वा परिवर्तन हुँदैन ।। १९ ।।
यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः ।
देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो आत्मतत्वलाई बुझ्दैनन्, उनीहरूले देहलाई नै आत्मा ठान्ने अज्ञानता गर्छन्। यही अज्ञानताका कारण देहको मिलन र विछोड (जन्म-मृत्यु) भइरहन्छ र संसारको बन्धन छुट्दैन ।। २० ।।
तस्माद्भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि ।
मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽवशः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे भद्रे ! मैले तिम्रा पुत्रहरूलाई मारे पनि तिमी शोक नगर। किनकि सबै प्राणी आफ्नो कर्मफल भोग्न विवश छन् ।। २१ ।।
यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेऽस्वदृक् ।
तावत्तदभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म मानिसले आत्मज्ञानको अभावमा "म मर्छु वा म मार्छु" भन्ने अहंकार राख्छ, तबसम्म त्यो अज्ञानी व्यक्ति बन्धनमा परेर पीडा पाइरहन्छ ।। २२ ।।
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सलाः ।
इत्युक्त्वाश्रुमुखः पादौ श्यालः स्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँहरू साधु र दयालु हुनुहुन्छ, त्यसैले मेरो यो अपराध क्षमा गरिदिनुहोस्। यति भन्दै गहभरि आँसु पारेर कंसले बहिनी र भिनाजुको गोडा समात्यो ।। २३ ।।
मोचयामास निगडाद्विश्रब्धः कन्यकागिरा ।
देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्नत्मसौहृदम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः योगमायाको वाणीमा विश्वास लागेपछि कंसले सौहार्दता देखाउँदै देवकी र वसुदेवलाई फलामको साङ्लोबाट मुक्त गरिदियो ।। २४ ।।
भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त्वा रोषं च देवकी ।
व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः भाइ कंस यसरी पश्चात्तापमा जलेको देखेर देवकीले आफ्नो क्रोध त्यागिन् र उसलाई क्षमा गरिन्। त्यसपछि वसुदेवजीले मुस्कुराउँदै कंसलाई भन्नुभयो– ।। २५ ।।
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवाहंधीः स्वपरेति भिदा यतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग ! तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो। अज्ञानताकै कारण जीवमा 'म र मेरो' भन्ने बुद्धि उत्पन्न हुन्छ र 'आफ्नो र अर्काको' भन्ने भेदभाव जन्मन्छ ।। २६ ।।
शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विताः ।
मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भेदभावका कारण मानिस शोक, हर्ष, भय, द्वेष, लोभ, मोह र मदले अन्धो हुन्छ। उसले बाहिरी कुरामा मात्र दृष्टि राख्ने हुनाले सबैका नियामक ईश्वरलाई देख्न सक्दैन र एक-अर्काको विनाशमा लाग्छ ।। २७ ।।
शुक उवाच –
कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः ।
देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽऽविशद् गृहम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! यसरी देवकी र वसुदेवले प्रसन्न भई शुद्ध मनले कुरा गरेपछि कंस उहाँहरूबाट अनुमति लिएर आफ्नो महलतिर गयो ।। २८ ।।
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः ।
तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो रात बितेपछि बिहानै कंसले आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बोलायो र योगमायाले भनेका सबै कुरा बतायो ।। २९ ।।
आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रवः ।
देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मन्त्रीहरू खासै विद्वान् थिएनन्। उनीहरू त देवताप्रति द्वेष राख्ने असुर थिए। आफ्नो स्वामी कंसको कुरा सुनेर ती दानवहरूले भने – ।। ३० ।।
एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु ।
अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भोजेन्द्र ! यदि त्यसो हो भने हामी आजैदेखि सहर, गाउँ र गोठहरूमा गएर दस दिनभन्दा कम उमेरका र त्योभन्दा बढी उमेरका सबै बालकहरूलाई मार्नेछौँ ।। ३१ ।।
किमुद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः ।
नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धदेखि डराउने ती देवताहरूले उद्योग (प्रयत्न) गरेर के नै गर्न सक्छन् र? तपाईँको धनुषको टङ्कार सुन्नेबित्तिकै उनीहरू सधैँ त्रसित हुन्छन् ।। ३२ ।।
अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमानाः समन्ततः ।
जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब तपाईँ बाण प्रहार गर्नुहुन्छ, तब मारिने डरले ज्यान जोगाउन उनीहरू रणभूमि छाडेर भाग्छन् ।। ३३ ।।
केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकसः ।
मुक्तकच्छशिखाः केचिद् भीताः स्म इति वादिनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतिपय देवताहरू त हतियार फ्याकेर हात जोडी शरणमा आउँछन् भने कतिपयले लुगा र कपाल फुकालेर "हामी डराएका छौँ, रक्षा गर्नुहोस्" भन्दै पुकार्छन् ।। ३४ ।।
न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् ।
हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ पनि हतियार बिर्सेका, रथहीन, डराएका, युद्धविमुख, धनुष भाँचिएका र युद्ध नगर्नेहरूलाई मार्नुहुन्न ।। ३५ ।।
किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनैः ।
रहोजुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा ।
किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः सुरक्षित ठाउँमा मात्र गफ छाँट्ने ती देवताहरूका कुरा के गर्नु? एकान्तमा लुकेर बस्ने विष्णु, जङ्गलमा बस्ने शिव, अल्पवीर्य भएका इन्द्र वा तपस्यामा मग्न ब्रह्मासँग हामी डराउनुपर्ने कुनै कारण छैन ।। ३६ ।।
तथापि देवाः सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे ।
ततस्तन्मूलखनने नियुङ्क्ष्वास्माननुव्रतान् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि शत्रुलाई उपेक्षा गर्नु हुँदैन भन्ने हाम्रो राय छ। त्यसैले उनीहरूको जरो उखेल्न हामीजस्ता आज्ञाकारी सेवकहरूलाई खटाउनुहोस् ।। ३७ ।।
यथामयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभि-
र्नशक्यते
रूढपदश्चिकित्सितुम् ।
यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा
रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी शरीरमा लागेको रोगलाई समयमै उपचार गरिएन भने त्यो निको पार्न सकिँदैन र जसरी सुरुमै नियन्त्रण नगरिएका इन्द्रियहरूलाई रोक्न कठिन हुन्छ, त्यसरी नै बलियो हुँदै गएको शत्रुलाई परास्त गर्न असम्भव हुन्छ ।। ३८ ।।
मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्मः सनातनः ।
तस्य च ब्रह्म गोविप्रास्तपो यज्ञाः सदक्षिणाः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको मूल विष्णु हुन् र जहाँ विष्णु हुन्छन् त्यहाँ सनातन धर्म हुन्छ। सनातन धर्मको आधार भनेको वेद, गाई, ब्राह्मण, तपस्या र दक्षिणासहितको यज्ञ नै हो ।। ३९ ।।
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।
तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे राजन् ! हामी वेदवेत्ता ब्राह्मण, तपस्वी, यज्ञ गर्नेहरू र हवि (घिउ) प्रदान गर्ने गाईहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नेछौँ ।। ४१ ।।
विप्रा गावश्च वेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः ।
श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनूः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः किनकि ब्राह्मण, गाई, वेद, तप, सत्य, इन्द्रिय निग्रह, मनको शान्ति, श्रद्धा, दया, सहनशीलता र यज्ञ नै भगवान् विष्णुका स्वरूप हुन् ।। ४१ ।।
स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशयः ।
तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ।
अयं वै तद्वधोपायो यद्ऋषीणां विहिंसनम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै देवताका स्वामी र असुरका शत्रु विष्णु सबैको हृदयमा लुकेर बस्छन्। शिव र ब्रह्मासहित सबै देवताका मूल पनि उनै हुन्। त्यसैले ऋषि-मुनिहरूको हिंसा गर्नु नै विष्णुलाई मार्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय हो ।। ४२ ।।
शुक उवाच –
एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ।
ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुरः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! कालको पासोमा परेको त्यो दुर्बुद्धि कंसले आफ्ना दुष्ट मन्त्रीहरूसँग सल्लाह गरी ब्राह्मणहरूको हिंसा गर्नु नै आफ्नो लागि हितकर ठाने ।। ४३ ।।
सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् ।
कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हिंसा प्रेमी र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्ने दानवहरूलाई सज्जनहरूको विनाश गर्न चारैतिर खटाएर कंस आफ्नो महलतिर लाग्यो ।। ४४ ।।
ते वै रजःप्रकृतयस्तमसा मूढचेतसः ।
सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्युवः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दानवहरू रजोगुणी स्वभावका र तमोगुणले गर्दा विवेकहीन थिए। मृत्यु निकट आइसकेका कारण उनीहरूले सन्त र सज्जनहरूप्रति द्वेष गर्न थाले ।। ४५ ।।
आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च ।
हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! जसले महापुरुषहरूको अपमान वा अनादर गर्दछ, उसको आयु, लक्ष्मी, यश, धर्म, लोक, परलोक र कल्याणका सबै साधनहरू नष्ट भएर जान्छन् ।। ४६ ।।
यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा
रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी शरीरमा लागेको रोगलाई समयमै उपचार गरिएन भने त्यो निको पार्न सकिँदैन र जसरी सुरुमै नियन्त्रण नगरिएका इन्द्रियहरूलाई रोक्न कठिन हुन्छ, त्यसरी नै बलियो हुँदै गएको शत्रुलाई परास्त गर्न असम्भव हुन्छ ।। ३८ ।।
मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्मः सनातनः ।
तस्य च ब्रह्म गोविप्रास्तपो यज्ञाः सदक्षिणाः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको मूल विष्णु हुन् र जहाँ विष्णु हुन्छन् त्यहाँ सनातन धर्म हुन्छ। सनातन धर्मको आधार भनेको वेद, गाई, ब्राह्मण, तपस्या र दक्षिणासहितको यज्ञ नै हो ।। ३९ ।।
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।
तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे राजन् ! हामी वेदवेत्ता ब्राह्मण, तपस्वी, यज्ञ गर्नेहरू र हवि (घिउ) प्रदान गर्ने गाईहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नेछौँ ।। ४१ ।।
विप्रा गावश्च वेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः ।
श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनूः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः किनकि ब्राह्मण, गाई, वेद, तप, सत्य, इन्द्रिय निग्रह, मनको शान्ति, श्रद्धा, दया, सहनशीलता र यज्ञ नै भगवान् विष्णुका स्वरूप हुन् ।। ४१ ।।
स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशयः ।
तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ।
अयं वै तद्वधोपायो यद्ऋषीणां विहिंसनम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै देवताका स्वामी र असुरका शत्रु विष्णु सबैको हृदयमा लुकेर बस्छन्। शिव र ब्रह्मासहित सबै देवताका मूल पनि उनै हुन्। त्यसैले ऋषि-मुनिहरूको हिंसा गर्नु नै विष्णुलाई मार्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय हो ।। ४२ ।।
शुक उवाच –
एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ।
ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुरः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! कालको पासोमा परेको त्यो दुर्बुद्धि कंसले आफ्ना दुष्ट मन्त्रीहरूसँग सल्लाह गरी ब्राह्मणहरूको हिंसा गर्नु नै आफ्नो लागि हितकर ठाने ।। ४३ ।।
सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् ।
कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हिंसा प्रेमी र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्ने दानवहरूलाई सज्जनहरूको विनाश गर्न चारैतिर खटाएर कंस आफ्नो महलतिर लाग्यो ।। ४४ ।।
ते वै रजःप्रकृतयस्तमसा मूढचेतसः ।
सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्युवः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दानवहरू रजोगुणी स्वभावका र तमोगुणले गर्दा विवेकहीन थिए। मृत्यु निकट आइसकेका कारण उनीहरूले सन्त र सज्जनहरूप्रति द्वेष गर्न थाले ।। ४५ ।।
आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च ।
हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! जसले महापुरुषहरूको अपमान वा अनादर गर्दछ, उसको आयु, लक्ष्मी, यश, धर्म, लोक, परलोक र कल्याणका सबै साधनहरू नष्ट भएर जान्छन् ।। ४६ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको चौथो अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको जन्मपछि मथुराको कारागारमा घटेका घटनाहरूको जीवन्त वर्णन गरिएको छ। जब वसुदेवजीले नवजात श्रीकृष्णलाई गोकुल पुर्याएर यशोदाकी छोरी (योगमाया) लाई लिएर कारागार फर्किनुभयो, तब कारागारका ढोकाहरू स्वतः बन्द भए। त्यस बालिकाको रुवाइ सुनेर द्वारपालहरू ब्युँझिए र तुरुन्तै कंसलाई देवकीको आठौँ सन्तान जन्मिएको खबर दिए। आफ्नो काल जन्मिएको डरले व्याकुल भएको कंस हतारिँदै प्रसूतिगृहमा पुग्यो। देवकीले अत्यन्तै अनुनय-विनय गर्दै ती बालिकालाई नमार्न आग्रह गरिन् र उनी स्त्रीजाति भएकाले कंसलाई कुनै खतरा नहुने तर्क राखिन्। तर, क्रूर कंसले आफ्नै बहिनीको ममता र याचनालाई लत्याउँदै नवजात बालिकालाई खुट्टामा समातेर ढुङ्गामा पछार्ने दुष्प्रयास गर्यो। तर ती बालिका कंसको हातबाट उम्किएर आकाशमा गइन् र अष्टभुजाधारी दिव्य योगमायाको रूप धारण गरिन्। उनले आकाशबाटै कंसलाई चेतावनी दिँदै उसको काल अन्तै जन्मिसकेको कुरा बताइन्। यो सुनेर कंस आश्चर्यचकित भयो र उसमा क्षणिक पश्चात्तापको भाव जागृत भयो। उसले देवकी र वसुदेवलाई बन्धनमुक्त गर्दै आफ्नो अपराधको क्षमा माग्यो र कर्मफलको दर्शन सुनायो। देवकी र वसुदेवले पनि उदार मनले उसलाई क्षमा गरिदिए। तर, अर्को दिन बिहानै जब कंसले आफ्ना दुष्ट मन्त्रीहरूसँग सल्लाह गर्यो, तब मन्त्रीहरूले उसलाई झन् गलत बाटो देखाए। मन्त्रीहरूले देवताहरूको शक्ति क्षीण गर्नका लागि पृथ्वीमा रहेका ब्राह्मण, गाई र यज्ञहरूको विनाश गर्न सल्लाह दिए। उनीहरूले विष्णुको वासस्थान नै धर्म, तप र ब्राह्मणहरूमा हुने भएकाले तिनलाई नष्ट गर्दा विष्णु स्वतः कमजोर हुने तर्क राखे। कालको वशमा परेको कंसले आफ्ना मन्त्रीहरूको सल्लाह मानी देशभरका नवजात शिशु र धर्मात्माहरूको हत्या गर्ने आदेश दियो। यसरी यो अध्यायले कंसको अन्त्यको सुरुवात् र आसुरी प्रवृत्तिको पराकाष्ठालाई चित्रण गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले आत्मतत्व र कर्मफलको गहिरो दार्शनिक पक्षलाई उजागर गरेको छ। कंसले पश्चात्ताप गर्ने क्रममा व्यक्त गरेका विचारहरूले शरीर र आत्माको भिन्नतालाई प्रष्ट पार्छन्। शरीर नाशवान् छ र यसको जन्म-मृत्यु प्राकृतिक नियम हो, तर आत्मा अविनाशी र अपरिवर्तनशील छ भन्ने सत्य यहाँ अभिव्यक्त भएको छ। अज्ञानताकै कारण मानिसले 'म' र 'मेरो' भन्ने अहंकार पाल्छ, जसले उसलाई संसारको बन्धन र दुःखमा जाक्छ। कर्मको फल भोग्न हरेक प्राणी विवश हुन्छ र कसैले पनि दैवको विधानलाई टार्न सक्दैन भन्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य सार हो। साथै, सज्जन र महापुरुषहरूको अपमानले व्यक्तिको सर्वस्व विनाश हुन्छ भन्ने नैतिक चेतावनी पनि यसले दिएको छ। ईश्वरको शक्ति (योगमाया) भौतिक शक्तिभन्दा धेरै माथि हुन्छ भन्ने सन्देश यसले प्रवाह गर्दछ। अन्ततः, यसले असुरत्व र देवत्वको सङ्घर्षमा धर्मकै विजय सुनिश्चित छ भन्ने कुरालाई स्थापित गरेको छ।
No comments:
Post a Comment