श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – विंशोऽध्यायः
मैत्रेय
उवाच –
भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः ।
यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो– विदुरजी! महाराज पृथुको उनान्सयौँ यज्ञबाट भगवान् विष्णु अत्यन्त सन्तुष्ट हुनुभयो । उहाँ इन्द्रसहित त्यहाँ उपस्थित हुनुभयो र महाराज पृथुसँग यसरी बोल्नुभयो ।।१।।
श्रीभगवानुवाच –
एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह ।
क्षमापयत आत्मानं अमुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– राजन्! यी इन्द्रले तिम्रो सयौँ अश्वमेध यज्ञमा बाधा पुर्याएका थिए, त्यसैले अहिले यिनी तिमीसँग क्षमा माग्दै छन् । तिमीले यिनीलाई क्षमा दिनु उचित हुन्छ ।।२।।
सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः ।
नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरदेव! संसारमा जो शुद्ध बुद्धि भएका श्रेष्ठ साधु पुरुष हुन्छन्, उनीहरू अन्य प्राणीप्रति द्रोह गर्दैनन्; किनकि उनीहरूलाई यो शरीर नै आत्मा होइन भन्ने बोध हुन्छ ।।३।।
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया ।
श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तिमीजस्ता व्यक्ति पनि भगवान्को मायाबाट मोहित भयौ भने त तिमीले लामो समयदेखि गरेको ज्ञानी र वृद्धहरूको सेवा केवल श्रम मात्र ठहरिनेछ ।।४।।
अतः कायमिमं विद्वान् अविद्याकामकर्मभिः ।
आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले ज्ञानी पुरुषले यो शरीरलाई अविद्या, वासना र कर्मद्वारा निर्मित सम्झन्छन् र यसमा आशक्त हुँदैनन् ।।५।।
असंसक्तः शरीरेऽस्मिन् अमुनोत्पादिते गृहे ।
अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान्ममतां बुधः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार शरीरमा नै आसक्ति नभएपछि विवेकी पुरुषले यो शरीरसँग सम्बन्धित घर, सन्तान र धन आदिमा कसरी ममता राख्न सक्छ र? ।।६।।
एकः शुद्धः स्वयंज्योतिः निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।
सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽऽत्माऽऽत्मनः परः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो आत्मा एक, शुद्ध, स्वयंप्रकाश, निर्गुण, गुणको आश्रयस्थान, सर्वव्यापक, आवरणरहित, सबैको साक्षी एवं देहादिभन्दा पृथक् छ ।।७।।
य एवं सन्तमात्मानं आत्मस्थं वेद पूरुषः ।
नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः स मयि स्थितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पुरुषले यस देहमा रहेको आत्मालाई शरीरभन्दा भिन्न रूपमा जान्दछ, उनी प्रकृतिमा रहेर पनि प्रकृतिका गुणहरूबाट लिप्त हुँदैनन्; किनकि उनको स्थिति म परमात्मामा नै रहन्छ ।।८।।
यः स्वधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः ।
भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो पुरुष निष्काम भई आफ्नो वर्णाश्रम धर्मद्वारा नित्य श्रद्धापूर्वक मेरो आराधना गर्दछ, उसको चित्त बिस्तारै-बिस्तारै शुद्ध हुँदै जान्छ ।।९।।
परित्यक्तगुणः सम्यग् दर्शनो विशदाशयः ।
शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः चित्त शुद्ध भएपछि मानिस विषयहरूबाट मुक्त हुन्छ र उसलाई तत्त्वज्ञान प्राप्त हुन्छ । त्यसपछि उसले मेरो समतारूप स्थितिलाई प्राप्त गर्दछ, जुन नै परम शान्ति र कैवल्य हो ।।१०।।
उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।
कूटस्थं इममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो शरीर, ज्ञान र क्रियाको साक्षी भएर पनि आत्मा कूटस्थ (अपरिवर्तनीय) छ भन्ने जान्दछ, उसैले परम कल्याणमय पद प्राप्त गर्दछ ।।११।।
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो
द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।
दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो
न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! पञ्चमहाभूत, इन्द्रिय र अहङ्कारले बनेको यो लिङ्ग शरीरका धर्महरू मात्र हुन्, जसमा आत्माको कुनै सम्बन्ध हुँदैन । त्यसैले ममा भक्ति राख्ने ज्ञानीहरू सम्पत्ति वा विपत्तिमा विचलित हुँदैनन् ।।१२।।
समः समानोत्तममध्यमाधमः
सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः ।
मयोपकॢप्ताखिललोकसंयुतो
विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! तिमी उत्तम, मध्यम र अधम पुरुषमा समान भाव राख्दै, सुख र दुःखलाई पनि समान सम्झेर, इन्द्रियहरूलाई जितेर मैले सुम्पिएको यो राज्य र प्रजाको रक्षा गर ।।१३।।
श्रेयः प्रजापालनमेव राज्ञो
यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् ।
हर्तान्यथा हृतपुण्यः प्रजानां
अरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाको न्यायपूर्वक पालन गर्नु नै राजाको परम कल्याण हो । यसो गर्दा राजाले प्रजाको पुण्यको छैटौँ भाग प्राप्त गर्दछ । यसको विपरीत, रक्षा नगरेर कर मात्र असुल्ने राजाको पुण्य प्रजाले हरण गर्दछन् र ऊ पापको भागी हुन्छ ।।१४।।
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त
धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्याः ।
ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान्
द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोकः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्राह्मणहरूको सम्मति र धर्मलाई शिरोधार्य गरी राज्य गर । यसो गर्दा तिमीलाई सबैले प्रेम गर्नेछन् र केही समयपछि तिमीले सनकादि सिद्धहरूको दर्शन पाउनेछौ ।।१५।।
वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र
वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रितः ।
नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभिः
योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानवेन्द्र! तिम्रो सद्गुण र स्वभावबाट म बाँधिएको छु, त्यसैले तिमी जे इच्छा लाग्छ वर माग । म केवल यज्ञ, तप वा योगबाट मात्र सुलभ छैन, तर जो समचित्त छ, उसको म सधैँ नजिक हुन्छु ।।१६।।
मैत्रेय उवाच –
स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् ।
अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो– हे विदुर! सर्वलोकगुरु भगवान् विष्णुले यस प्रकार भन्नुभएपछि जगद्विजयी महाराज पृथुले उहाँको आज्ञालाई शिरोधार्य गर्नुभयो ।।१७।।
स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा ।
शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो कर्मबाट लज्जित भएर चरणमा पर्न खोजेका देवराज इन्द्रलाई राजा पृथुले प्रेमपूर्वक अँगालो हालेर सम्पूर्ण मनोमालिन्य त्यागिदिनुभयो ।।१८।।
भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।
समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि महाराज पृथुले विश्वात्मा भगवान्को विधिवत् पूजा गर्नुभयो । उहाँको भक्ति देखेर भगवान्ले पनि प्रसन्न भई महाराजका हातहरू आफ्ना चरणकमलमा ग्रहण गर्नुभयो ।।१९।।
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनं अनुग्रहविलम्बितः ।
पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् जान तयार हुनुहुन्थ्यो, तर पृथुप्रतिको अनुग्रह र वात्सल्यका कारण उहाँ केही बेर रोकिनुभयो । उहाँले आफ्ना कमलजस्ता नेत्रले पृथुलाई हेरिरहनुभयो ।।२०।।
स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं
विलोकितुं नाशकदश्रुलोचनः ।
न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो
हृदोपगुह्यामुमधादवस्थितः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आदिराज महाराज पृथु पनि हर्षका आँसुले गर्दा न भगवान्को राम्रोसँग दर्शन गर्न सक्नुभयो, न केही बोल्न नै । उहाँले भगवान्लाई हृदयले अँगालेर शान्त भई उभिइरहनुभयो ।।२१।।
अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्
अतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् ।
पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते
विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विषः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः गरुडको काँधमा हात राखेर पृथ्वीमा उभिनुभएका ती पुरुषोत्तमलाई महाराज पृथुले आँसु पुछ्दै अतृप्त दृष्टिले हेरेर यसरी बिन्ती गर्न लाग्नुभयो ।।२२।।
पृथुरुवाच –
वरान् विभो त्वद्वरदेश्वराद्बुधः
कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् ।
ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां
तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथुले भन्नुभयो– हे विभो! तपाईं वर दिनेहरूका पनि ईश्वर हुनुहुन्छ । कुनै बुद्धिमान् पुरुषले तपाईंसँग ती भोगहरू कसरी माग्न सक्छ, जुन नारकीय जीवहरूलाई पनि प्राप्त हुन्छन्? हे कैवल्यपते! म त्यस्ता तुच्छ वर चाहन्नँ ।।२३।।
न कामये नाथ तदप्यहं क्वचित्
न यत्र युष्मत् चरणाम्बुजासवः ।
महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो
विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वरः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! मलाई त्यो मोक्षको पनि इच्छा छैन जहाँ तपाईंका चरणकमलको महिमा सुन्न पाइँदैन । मलाई त दश हजार कान दिनुहोस्, जसबाट म महापुरुषहरूको मुखबाट निस्कने तपाईंको लीला-कथाको अमृत निरन्तर पान गर्न सकूँ । मेरो वर यही हो ।।२४।।
स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो
भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिलः ।
स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां
कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुण्यकीर्ति प्रभो! महापुरुषहरूको मुखबाट निस्कने तपाईंको यशरूपी वायुले भुलेकाहरूलाई पनि पुनः आत्मज्ञान प्रदान गर्दछ । त्यसैले मलाई अन्य कुनै वरको आवश्यकता छैन ।।२५।।
यशः शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे
यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् ।
कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं
श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! सत्सङ्गमा एकपटक तपाईंको यश सुनेपछि पशुबाहेक कुन चाहिँ गुणग्राही व्यक्ति विमुख होला र? स्वयं लक्ष्मीजी पनि तपाईंका गुणहरूको आश्रय लिन चाहनुहुन्छ ।।२६।।
अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं
गुणालयं पद्मकरेव लालसः ।
अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलिः
न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयोः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म पनि लक्ष्मीजीले झैँ तपाईं पुरुषोत्तमको सेवा गर्न चाहन्छु । एउटै पतिको सेवा गर्ने होडबाजीमा हामी दुईबिच कतै झगडा नहोस् भन्ने मात्र मेरो चाहना हो ।।२७।।
जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं
स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् ।
करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलः
स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगदीश्वर! तपाईं दीनहरूलाई दया गर्नुहुन्छ र उनीहरूको सानो सेवालाई पनि ठुलो मान्नुहुन्छ । तपाईं आफ्नै स्वरूपमा सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, त्यसैले तपाईंले हाम्रो भक्ति स्वीकार गर्दा लक्ष्मीजी रिसाउनुहुने छैन ।।२८।।
भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो
व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।
भवत्पदानुस्मरणादृते सतां
निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! त्यसैले निष्काम महात्माहरू तपाईंको भजन गर्दछन् । म पनि तपाईंका चरणकमलको स्मरणबाहेक जीवनको अरू कुनै प्रयोजन देख्दिनँ ।।२९।।
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं
वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् ।
वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः
कथं पुनः कर्म करोति मोहितः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई 'वर माग' भन्नुहुने तपाईंको वाणी संसारलाई मोहमा पार्ने जस्तो छ । यदि मानिसहरू तपाईंका वेदरूपी वाणीले बाँधिएका नहुने भए, मोहवश सकाम कर्ममा किन लाग्थे र? ।।३०।।
त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो
यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः ।
यथा चरेद्बालहितं पिता स्वयं
तथा त्वमेवार्हसि नः समीहितुम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! तपाईंको मायाले मोहित भएका अज्ञानी मानिसहरू मात्र सांसारिक सुखको इच्छा गर्दछन् । जसरी पिताले बालकको हितका लागि आफैँ निर्णय गर्छन्, त्यसै गरी तपाईंले पनि मेरो प्रार्थनाको प्रतीक्षा नगरी मेरो परम हित गरिदिनुहोस् ।।३१।।
मैत्रेय उवाच –
इत्यादिराजेन नुतः स विश्वदृक्
तमाह राजन् मयि भक्तिरस्तु ते ।
दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया
मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय मुनिले भन्नुभयो– हे विदुर! आदिराज महाराज पृथुद्वारा यसरी स्तुति गरिएका विश्वद्रष्टा भगवान् विष्णुले उहाँलाई भन्नुभयो– "हे राजन्! ममा तिम्रो यस्तै अनन्य भक्ति भइरहोस्। ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिमीले ममा यस्तो बुद्धि (निश्चय) लगायौ, जसका माध्यमले मानिसले मेरो अत्यन्त कठिन र दुस्त्यज मायालाई सजिलै पार गर्दछ" ।। ३२ ।।
तत्त्वं कुरु मयादिष्टं अप्रमत्तः प्रजापते ।
मदादेशकरो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः (भगवानले अगाडि भन्नुभयो–) "हे प्रजापते! त्यसैले अब तिमीले सावधानीका साथ मैले दिएको आज्ञाको पालन गर। जो व्यक्ति मेरा आदेशहरूको पालना गर्दछ, उसले संसारमा सबैतिर कल्याण र मङ्गल मात्र प्राप्त गर्दछ" ।। ३३ ।।
इति वैन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्द्यार्थवद्वचः ।
पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥
देवर्षिपितृगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगाः ।
किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्यनेकशः ॥ ३५ ॥
यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।
सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! यसरी भगवान्ले पृथुका सारगर्भित वचनहरूको प्रशंसा गर्नुभयो । पृथुद्वारा पूजित भएपछि भगवान् त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो । त्यहाँ उपस्थित देवता, ऋषि, पितृ, गन्धर्व, सिद्ध र अन्य सबैले पनि राजाबाट बिदा लिई आ-आफ्नो स्थानतिर लागे ।।३४।३५।३६।।
भगवानपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः ।
हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युत पनि राजा पृथु र उनका गुरुहरूको मनलाई मोहित पार्दै आफ्नो वैकुण्ठ धामतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।३७।।
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने ।
अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तमा, आफ्नो दर्शन दिएर अन्तर्धान हुनुभएका ती अव्यक्त देवादिदेवलाई नमस्कार गरी महाराज पृथु आफ्नो राजधानी फर्कनुभयो ।।३८।।
भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः ।
यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो– विदुरजी! महाराज पृथुको उनान्सयौँ यज्ञबाट भगवान् विष्णु अत्यन्त सन्तुष्ट हुनुभयो । उहाँ इन्द्रसहित त्यहाँ उपस्थित हुनुभयो र महाराज पृथुसँग यसरी बोल्नुभयो ।।१।।
श्रीभगवानुवाच –
एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह ।
क्षमापयत आत्मानं अमुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– राजन्! यी इन्द्रले तिम्रो सयौँ अश्वमेध यज्ञमा बाधा पुर्याएका थिए, त्यसैले अहिले यिनी तिमीसँग क्षमा माग्दै छन् । तिमीले यिनीलाई क्षमा दिनु उचित हुन्छ ।।२।।
सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः ।
नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरदेव! संसारमा जो शुद्ध बुद्धि भएका श्रेष्ठ साधु पुरुष हुन्छन्, उनीहरू अन्य प्राणीप्रति द्रोह गर्दैनन्; किनकि उनीहरूलाई यो शरीर नै आत्मा होइन भन्ने बोध हुन्छ ।।३।।
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया ।
श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तिमीजस्ता व्यक्ति पनि भगवान्को मायाबाट मोहित भयौ भने त तिमीले लामो समयदेखि गरेको ज्ञानी र वृद्धहरूको सेवा केवल श्रम मात्र ठहरिनेछ ।।४।।
अतः कायमिमं विद्वान् अविद्याकामकर्मभिः ।
आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले ज्ञानी पुरुषले यो शरीरलाई अविद्या, वासना र कर्मद्वारा निर्मित सम्झन्छन् र यसमा आशक्त हुँदैनन् ।।५।।
असंसक्तः शरीरेऽस्मिन् अमुनोत्पादिते गृहे ।
अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान्ममतां बुधः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार शरीरमा नै आसक्ति नभएपछि विवेकी पुरुषले यो शरीरसँग सम्बन्धित घर, सन्तान र धन आदिमा कसरी ममता राख्न सक्छ र? ।।६।।
एकः शुद्धः स्वयंज्योतिः निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।
सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽऽत्माऽऽत्मनः परः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो आत्मा एक, शुद्ध, स्वयंप्रकाश, निर्गुण, गुणको आश्रयस्थान, सर्वव्यापक, आवरणरहित, सबैको साक्षी एवं देहादिभन्दा पृथक् छ ।।७।।
य एवं सन्तमात्मानं आत्मस्थं वेद पूरुषः ।
नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः स मयि स्थितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पुरुषले यस देहमा रहेको आत्मालाई शरीरभन्दा भिन्न रूपमा जान्दछ, उनी प्रकृतिमा रहेर पनि प्रकृतिका गुणहरूबाट लिप्त हुँदैनन्; किनकि उनको स्थिति म परमात्मामा नै रहन्छ ।।८।।
यः स्वधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः ।
भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो पुरुष निष्काम भई आफ्नो वर्णाश्रम धर्मद्वारा नित्य श्रद्धापूर्वक मेरो आराधना गर्दछ, उसको चित्त बिस्तारै-बिस्तारै शुद्ध हुँदै जान्छ ।।९।।
परित्यक्तगुणः सम्यग् दर्शनो विशदाशयः ।
शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः चित्त शुद्ध भएपछि मानिस विषयहरूबाट मुक्त हुन्छ र उसलाई तत्त्वज्ञान प्राप्त हुन्छ । त्यसपछि उसले मेरो समतारूप स्थितिलाई प्राप्त गर्दछ, जुन नै परम शान्ति र कैवल्य हो ।।१०।।
उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।
कूटस्थं इममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो शरीर, ज्ञान र क्रियाको साक्षी भएर पनि आत्मा कूटस्थ (अपरिवर्तनीय) छ भन्ने जान्दछ, उसैले परम कल्याणमय पद प्राप्त गर्दछ ।।११।।
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो
द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।
दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो
न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! पञ्चमहाभूत, इन्द्रिय र अहङ्कारले बनेको यो लिङ्ग शरीरका धर्महरू मात्र हुन्, जसमा आत्माको कुनै सम्बन्ध हुँदैन । त्यसैले ममा भक्ति राख्ने ज्ञानीहरू सम्पत्ति वा विपत्तिमा विचलित हुँदैनन् ।।१२।।
समः समानोत्तममध्यमाधमः
सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः ।
मयोपकॢप्ताखिललोकसंयुतो
विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! तिमी उत्तम, मध्यम र अधम पुरुषमा समान भाव राख्दै, सुख र दुःखलाई पनि समान सम्झेर, इन्द्रियहरूलाई जितेर मैले सुम्पिएको यो राज्य र प्रजाको रक्षा गर ।।१३।।
श्रेयः प्रजापालनमेव राज्ञो
यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् ।
हर्तान्यथा हृतपुण्यः प्रजानां
अरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाको न्यायपूर्वक पालन गर्नु नै राजाको परम कल्याण हो । यसो गर्दा राजाले प्रजाको पुण्यको छैटौँ भाग प्राप्त गर्दछ । यसको विपरीत, रक्षा नगरेर कर मात्र असुल्ने राजाको पुण्य प्रजाले हरण गर्दछन् र ऊ पापको भागी हुन्छ ।।१४।।
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त
धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्याः ।
ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान्
द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोकः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्राह्मणहरूको सम्मति र धर्मलाई शिरोधार्य गरी राज्य गर । यसो गर्दा तिमीलाई सबैले प्रेम गर्नेछन् र केही समयपछि तिमीले सनकादि सिद्धहरूको दर्शन पाउनेछौ ।।१५।।
वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र
वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रितः ।
नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभिः
योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानवेन्द्र! तिम्रो सद्गुण र स्वभावबाट म बाँधिएको छु, त्यसैले तिमी जे इच्छा लाग्छ वर माग । म केवल यज्ञ, तप वा योगबाट मात्र सुलभ छैन, तर जो समचित्त छ, उसको म सधैँ नजिक हुन्छु ।।१६।।
मैत्रेय उवाच –
स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् ।
अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो– हे विदुर! सर्वलोकगुरु भगवान् विष्णुले यस प्रकार भन्नुभएपछि जगद्विजयी महाराज पृथुले उहाँको आज्ञालाई शिरोधार्य गर्नुभयो ।।१७।।
स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा ।
शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो कर्मबाट लज्जित भएर चरणमा पर्न खोजेका देवराज इन्द्रलाई राजा पृथुले प्रेमपूर्वक अँगालो हालेर सम्पूर्ण मनोमालिन्य त्यागिदिनुभयो ।।१८।।
भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।
समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि महाराज पृथुले विश्वात्मा भगवान्को विधिवत् पूजा गर्नुभयो । उहाँको भक्ति देखेर भगवान्ले पनि प्रसन्न भई महाराजका हातहरू आफ्ना चरणकमलमा ग्रहण गर्नुभयो ।।१९।।
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनं अनुग्रहविलम्बितः ।
पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् जान तयार हुनुहुन्थ्यो, तर पृथुप्रतिको अनुग्रह र वात्सल्यका कारण उहाँ केही बेर रोकिनुभयो । उहाँले आफ्ना कमलजस्ता नेत्रले पृथुलाई हेरिरहनुभयो ।।२०।।
स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं
विलोकितुं नाशकदश्रुलोचनः ।
न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो
हृदोपगुह्यामुमधादवस्थितः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आदिराज महाराज पृथु पनि हर्षका आँसुले गर्दा न भगवान्को राम्रोसँग दर्शन गर्न सक्नुभयो, न केही बोल्न नै । उहाँले भगवान्लाई हृदयले अँगालेर शान्त भई उभिइरहनुभयो ।।२१।।
अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्
अतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् ।
पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते
विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विषः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः गरुडको काँधमा हात राखेर पृथ्वीमा उभिनुभएका ती पुरुषोत्तमलाई महाराज पृथुले आँसु पुछ्दै अतृप्त दृष्टिले हेरेर यसरी बिन्ती गर्न लाग्नुभयो ।।२२।।
पृथुरुवाच –
वरान् विभो त्वद्वरदेश्वराद्बुधः
कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् ।
ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां
तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथुले भन्नुभयो– हे विभो! तपाईं वर दिनेहरूका पनि ईश्वर हुनुहुन्छ । कुनै बुद्धिमान् पुरुषले तपाईंसँग ती भोगहरू कसरी माग्न सक्छ, जुन नारकीय जीवहरूलाई पनि प्राप्त हुन्छन्? हे कैवल्यपते! म त्यस्ता तुच्छ वर चाहन्नँ ।।२३।।
न कामये नाथ तदप्यहं क्वचित्
न यत्र युष्मत् चरणाम्बुजासवः ।
महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो
विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वरः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! मलाई त्यो मोक्षको पनि इच्छा छैन जहाँ तपाईंका चरणकमलको महिमा सुन्न पाइँदैन । मलाई त दश हजार कान दिनुहोस्, जसबाट म महापुरुषहरूको मुखबाट निस्कने तपाईंको लीला-कथाको अमृत निरन्तर पान गर्न सकूँ । मेरो वर यही हो ।।२४।।
स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो
भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिलः ।
स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां
कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुण्यकीर्ति प्रभो! महापुरुषहरूको मुखबाट निस्कने तपाईंको यशरूपी वायुले भुलेकाहरूलाई पनि पुनः आत्मज्ञान प्रदान गर्दछ । त्यसैले मलाई अन्य कुनै वरको आवश्यकता छैन ।।२५।।
यशः शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे
यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् ।
कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं
श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! सत्सङ्गमा एकपटक तपाईंको यश सुनेपछि पशुबाहेक कुन चाहिँ गुणग्राही व्यक्ति विमुख होला र? स्वयं लक्ष्मीजी पनि तपाईंका गुणहरूको आश्रय लिन चाहनुहुन्छ ।।२६।।
अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं
गुणालयं पद्मकरेव लालसः ।
अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलिः
न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयोः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म पनि लक्ष्मीजीले झैँ तपाईं पुरुषोत्तमको सेवा गर्न चाहन्छु । एउटै पतिको सेवा गर्ने होडबाजीमा हामी दुईबिच कतै झगडा नहोस् भन्ने मात्र मेरो चाहना हो ।।२७।।
जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं
स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् ।
करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलः
स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगदीश्वर! तपाईं दीनहरूलाई दया गर्नुहुन्छ र उनीहरूको सानो सेवालाई पनि ठुलो मान्नुहुन्छ । तपाईं आफ्नै स्वरूपमा सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, त्यसैले तपाईंले हाम्रो भक्ति स्वीकार गर्दा लक्ष्मीजी रिसाउनुहुने छैन ।।२८।।
भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो
व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।
भवत्पदानुस्मरणादृते सतां
निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! त्यसैले निष्काम महात्माहरू तपाईंको भजन गर्दछन् । म पनि तपाईंका चरणकमलको स्मरणबाहेक जीवनको अरू कुनै प्रयोजन देख्दिनँ ।।२९।।
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं
वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् ।
वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः
कथं पुनः कर्म करोति मोहितः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई 'वर माग' भन्नुहुने तपाईंको वाणी संसारलाई मोहमा पार्ने जस्तो छ । यदि मानिसहरू तपाईंका वेदरूपी वाणीले बाँधिएका नहुने भए, मोहवश सकाम कर्ममा किन लाग्थे र? ।।३०।।
त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो
यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः ।
यथा चरेद्बालहितं पिता स्वयं
तथा त्वमेवार्हसि नः समीहितुम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! तपाईंको मायाले मोहित भएका अज्ञानी मानिसहरू मात्र सांसारिक सुखको इच्छा गर्दछन् । जसरी पिताले बालकको हितका लागि आफैँ निर्णय गर्छन्, त्यसै गरी तपाईंले पनि मेरो प्रार्थनाको प्रतीक्षा नगरी मेरो परम हित गरिदिनुहोस् ।।३१।।
मैत्रेय उवाच –
इत्यादिराजेन नुतः स विश्वदृक्
तमाह राजन् मयि भक्तिरस्तु ते ।
दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया
मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय मुनिले भन्नुभयो– हे विदुर! आदिराज महाराज पृथुद्वारा यसरी स्तुति गरिएका विश्वद्रष्टा भगवान् विष्णुले उहाँलाई भन्नुभयो– "हे राजन्! ममा तिम्रो यस्तै अनन्य भक्ति भइरहोस्। ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिमीले ममा यस्तो बुद्धि (निश्चय) लगायौ, जसका माध्यमले मानिसले मेरो अत्यन्त कठिन र दुस्त्यज मायालाई सजिलै पार गर्दछ" ।। ३२ ।।
तत्त्वं कुरु मयादिष्टं अप्रमत्तः प्रजापते ।
मदादेशकरो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः (भगवानले अगाडि भन्नुभयो–) "हे प्रजापते! त्यसैले अब तिमीले सावधानीका साथ मैले दिएको आज्ञाको पालन गर। जो व्यक्ति मेरा आदेशहरूको पालना गर्दछ, उसले संसारमा सबैतिर कल्याण र मङ्गल मात्र प्राप्त गर्दछ" ।। ३३ ।।
इति वैन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्द्यार्थवद्वचः ।
पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥
देवर्षिपितृगन्धर्व सिद्धचारणपन्नगाः ।
किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्यनेकशः ॥ ३५ ॥
यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।
सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! यसरी भगवान्ले पृथुका सारगर्भित वचनहरूको प्रशंसा गर्नुभयो । पृथुद्वारा पूजित भएपछि भगवान् त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो । त्यहाँ उपस्थित देवता, ऋषि, पितृ, गन्धर्व, सिद्ध र अन्य सबैले पनि राजाबाट बिदा लिई आ-आफ्नो स्थानतिर लागे ।।३४।३५।३६।।
भगवानपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः ।
हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युत पनि राजा पृथु र उनका गुरुहरूको मनलाई मोहित पार्दै आफ्नो वैकुण्ठ धामतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।३७।।
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने ।
अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तमा, आफ्नो दर्शन दिएर अन्तर्धान हुनुभएका ती अव्यक्त देवादिदेवलाई नमस्कार गरी महाराज पृथु आफ्नो राजधानी फर्कनुभयो ।।३८।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे पृथुचरिते
विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको चौथो स्कन्धको बीसौँ अध्यायमा महाराज पृथु र भगवान् विष्णुको संवादको अत्यन्त मार्मिक र दार्शनिक वर्णन गरिएको छ । महाराज पृथुले सयौँ अश्वमेध यज्ञको अनुष्ठान गरिरहनुभएको थियो, जसमा इन्द्रले बारम्बार बाधा पुर्याएका थिए । यज्ञको समाप्तिमा स्वयं भगवान् विष्णु इन्द्रलाई साथमा लिएर प्रकट हुनुहुन्छ । भगवान्ले पृथुलाई इन्द्रको गल्ती क्षमा गर्न र यज्ञको फलभन्दा माथि उठ्न उपदेश दिनुहुन्छ । पृथुले इन्द्रलाई उदार हृदयले क्षमा गर्नुहुन्छ र भगवान्को आराधना गर्नुहुन्छ । भगवान्ले पृथुको भक्तिबाट प्रसन्न भई उनलाई इच्छा अनुसारको वर माग्न भन्नुहुन्छ । तर महाराज पृथु एक परम ज्ञानी र भक्त राजा हुनुहुन्थ्यो । उहाँले सांसारिक सुख, स्वर्ग वा राज्यको विस्तार कहिल्यै माग्नुभएन । यहाँसम्म कि उहाँले जन्म-मृत्युबाट छुट्कारा दिने मोक्षको पनि इच्छा गर्नुभएन । पृथुको तर्क थियो कि जहाँ भगवान्को गुणगान सुन्न पाइँदैन, त्यस्तो मोक्षको कुनै अर्थ छैन । उहाँले भगवान्सँग दश हजार कानको माग गर्नुहुन्छ ताकि उहाँले सन्तहरूको मुखबाट निस्कने भगवान्को कथा अमृतलाई निरन्तर पान गर्न सकून् । उहाँले लक्ष्मीजीले झैँ भगवान्को निरन्तर सेवा गर्ने इच्छा प्रकट गर्नुहुन्छ । उहाँको यो निस्वार्थ भक्ति देखेर भगवान् अत्यन्त प्रभावित हुनुहुन्छ । पृथुले भगवान्लाई आफ्नो पिता समान संरक्षक मान्दै आफ्नो हितका लागि जे उचित छ, त्यही गरिदिन आग्रह गर्नुहुन्छ । भगवान्ले पृथुलाई सधैँ भक्तिमा लीन रहन र न्यायपूर्वक राज्य सञ्चालन गर्न आशीर्वाद दिनुहुन्छ । भगवान्ले भन्नुहुन्छ कि जो समचित्त रहन्छ, उसलाई म सजिलै प्राप्त हुन्छु । पृथुको यो चरित्रले एउटा आदर्श राजा र भक्त कस्तो हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । यज्ञ र कर्मकाण्डभन्दा माथि उठेर प्रेम र भक्ति नै ठुलो हो भन्ने कुरा यहाँ स्पष्ट हुन्छ । अन्तमा भगवान् आफ्नो धाम फर्किनुहुन्छ र पृथु पनि प्रसन्न मनले राजधानी फर्किनुहुन्छ । यो अध्यायले इन्द्र र पृथुको द्वन्द्वलाई समाप्त गरी शान्तिको स्थापना गर्दछ । यसरी महाराज पृथुको कथाले मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य भगवत् प्राप्ति नै हो भन्ने पुष्टि गर्दछ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यो अध्यायले 'अद्वैत' र 'भक्ति' दर्शनको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गरेको छ । भगवान्ले शरीर र आत्माको भिन्नता बुझाउँदै देहाध्यासबाट मुक्त हुने उपदेश दिनुभएको छ । आत्मा शुद्ध, निर्गुण र स्वयंप्रकाश छ भन्ने कुरालाई यहाँ जोड दिइएको छ । महाराज पृथुको 'दश हजार कान' माग्ने सन्दर्भले 'श्रवण भक्ति' को महत्त्वलाई सर्वोच्च स्थानमा राखेको छ । मोक्षभन्दा पनि भगवत् सेवा र कथा श्रवणलाई श्रेष्ठ मान्नु भक्तिको पराकाष्ठा हो । यहाँ राजालाई प्रजाको पुण्य र पापको अंशभागी मानेर 'राजधर्म' को दार्शनिक व्याख्या गरिएको छ । भगवान् कुनै बाह्य आडम्बर वा यज्ञले मात्र होइन, तर 'समचित्त' र 'सद्गुण' ले मात्र प्राप्त हुनुहुन्छ भन्ने दर्शन यहाँ छ । मायालाई पार गर्नका लागि आत्मसमर्पण र निस्वार्थ प्रेम नै एक मात्र मार्ग बताइएको छ । यसले सांसारिक द्वन्द्व (इन्द्र र पृथुको जस्तो) लाई क्षमा र विवेकले जित्न सकिन्छ भन्ने सिकाउँछ । समग्रमा, यो अध्यायले कर्म, ज्ञान र भक्तिको त्रिवेणीमार्फत जीवनको सार्थकता दर्शाउँछ ।
No comments:
Post a Comment