श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - अष्टादशोऽध्यायः
ययातिचरितम्
श्रीशुक उवाच
यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः ।
षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिनः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित् ! जसरी शरीरमा छ इन्द्रियहरू हुन्छन्, त्यसरी नै नहुषका छ जना छोराहरू थिए । यिनीहरूको नाम यति, ययाति, संयाति, आयति, वियति र कृति थियो ।। १ ।।
राज्यं नैच्छद् यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् ।
यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नहुषले आफ्ना जेठा छोरा यतिलाई राज्य दिन चाहन्थे, तर यतिले राज्य लिन मानेनन् । किनभने राज्य प्राप्तिको दुष्परिणाम उनलाई थाहा थियो । राज्य यस्तो वस्तु हो, जसको दाउपेच र मोहमा फसेपछि मानिसले आफ्नो आत्मस्वरूपलाई भुल्दछ ।। २ ।।
पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद् द्विजैः ।
प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृपः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रकी पत्नी शचीसँग कुदृष्टि राखेका कारण जब ब्राह्मणहरूले नहुषलाई स्वर्गको सिंहासनबाट झारिदिए र उनी अजिंगर बने, त्यसपछि ययाति राजा भए ।। ३ ।।
चतसृष्वादिशद् दिक्षु भ्रातॄन् भ्राता यवीयसः ।
कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा ययातिले आफ्ना चार भाइहरूलाई चार दिशाको शासनमा नियुक्त गरे । उनले शुक्राचार्यकी छोरी देवयानी र दानवराज वृषपर्वाकी छोरी शर्मिष्ठालाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गरी पृथ्वीको रक्षा गर्न थाले ।। ४ ।।
राजोवाच ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः ।
राजन्यविप्रयोः कस्माद् विवाहः प्रतिलोमकः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– प्रभु ! भगवान् शुक्राचार्य ब्राह्मण र ययाति क्षत्रिय थिए । यस्तो अवस्थामा ब्राह्मणकी छोरी र क्षत्रिय पुरुषका बीचमा यो 'प्रतिलोम' विवाह कसरी सम्भव भयो? ।। ५ ।।
श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका ।
सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥ ६ ॥
देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले ।
व्यचरत् कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– राजन् ! दानवराज वृषपर्वाकी शर्मिष्ठा नामकी सुन्दरी पुत्री थिइन् । एक दिन उनी आफ्ना गुरुकी छोरी देवयानी र हजारौँ सखीहरूका साथ राजधानीको एउटा उद्यानमा टहल्दै थिइन् । त्यो बगैँचा ढकमक्क फुलेका फूलहरूले भरिएको थियो र त्यहाँको सरोवरको किनारमा भ्रमरहरू गुनगुनाइरहेका थिए ।। ६-७ ।।
ता जलाशयमासाद्य कन्याः कमललोचनाः ।
तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सरोवर नजिक पुगेर ती कमलजस्ता आँखा भएका सुन्दरीहरूले आफ्ना वस्त्रहरू किनारमा राखे र जलमा पसेर एक-अर्कामा पानी छ्यापाछ्याप गर्दै खेल्न थाले ।। ८ ।।
वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् ।
सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही समयमा भगवान् शङ्कर पार्वतीका साथ नन्दीमा चढेर त्यहाँ आउनुभयो । उहाँलाई देखेर ती कन्याहरू लज्जित भए र हतार-हतार जलबाट बाहिर निस्केर आ-आफ्ना वस्त्र लगाउन थाले ।। ९ ।।
शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् ।
स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानी इदमब्रवीत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हतारमा शर्मिष्ठाले झुक्किएर देवयानीको वस्त्रलाई आफ्नै ठानेर लगाइन् । यो देखेर देवयानी क्रोधित भइन् र भन्न थालिन् ।। १० ।।
अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम् ।
अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "ओहो! हेर त यो दासीको यस्तो अनुचित कर्म! जसरी कुकुरले यज्ञको हविष्यलाई अपवित्र बनाउँछ, त्यसैगरी यसले मेरो वस्त्र लगाएर अपवित्र तुल्याई" ।। ११ ।।
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये ।
धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाश्च दर्शितः ॥ १२ ॥
यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः ।
भगवानपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः ॥ १३ ॥
वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः ।
अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन ब्राह्मणहरूले तपस्याको बलले संसारको सृष्टि गरे, जो परमात्माका मुख हुन्, जसले परम ज्योति धारण गरेका छन् र जसले कल्याणको मार्ग देखाएका छन्; जसलाई लोकपाल, इन्द्र र स्वयं विश्वात्मा भगवान् विष्णुले समेत वन्दना गर्नुहुन्छ, हामी त्यस्ता भृगुवंशी ब्राह्मण हौँ । यसका पिता (वृषपर्वा) हाम्रा पिताका चेला हुन् । यस्ती असतीले शुद्रले वेद पढेझैँ मेरो वस्त्र लगाउने साहस गरी" ।। १२-१४ ।।
एवं शपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत ।
रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवयानीले यसरी गाली गरेपछि शर्मिष्ठा अत्यन्त क्रुद्ध भइन् । चोट खाएको सर्पिणीझैँ लामो सास फेर्दै र ओठ टोक्दै उनले भन्न थालिन् ।। १५ ।।
आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि ।
किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "ए भिक्षुणी! आफ्नो औकात नचिनिकन धेरै नबर्बरा । के तिमीहरू कुकुर वा कागले टुक्राको आशा गरेझैँ हाम्रै घरको ढोकामा दान-दक्षिणाको प्रतीक्षामा बस्दैनौ र?" ।। १६ ।।
एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाऽऽचार्यसुतां सतीम् ।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासे आदाय मन्युना ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता कठोर शब्दहरूले देवयानीको अपमान गर्दै रिसाएकी शर्मिष्ठाले उनको लुगा खोसेर उनलाई एउटा इनारमा धकेलिदिइन् र त्यहाँबाट हिँडिन् ।। १७ ।।
तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् ।
प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः शर्मिष्ठा आफ्नो दरबार फर्केपछि मृगया (शिकार) खेल्दै गरेका राजा ययाति संयोगवश त्यही इनारको समीपमा पुगे । तिर्खा लागेका राजाले पानी खोज्दै इनारमा हेर्दा त्यहाँ देवयानीलाई देखे ।। १८ ।।
दत्त्वा स्वमुत्तरं वासः तस्यै राजा विवाससे ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापरः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वस्त्रहीन अवस्थामा रहेकी देवयानीलाई राजाले आफ्नो उत्तराङ्ग (काँधको कपडा) दिए र दयापूर्वक उनको हात समातेर इनारबाट बाहिर निकाले ।। १९ ।।
तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा ।
राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय ॥ २० ॥
हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे ।
एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः ।
यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्यकी पुत्री देवयानीले राजा ययातिलाई प्रेमपूर्ण वाणीमा भनिन्– "हे शत्रुजित् राजन् ! आज तपाईंले मेरो हात समात्नुभयो । तपाईंले समातेको यो हातलाई अब अरू कसैले नसमातुन् (मलाई पत्नी स्वीकार गर्नुहोस्) । इनारमा खसेको बेला तपाईंको यो दर्शन दैवी विधान हो, मानवीय प्रयत्न होइन" ।। २०-२१ ।।
न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज ।
कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद् यमशपं पुरा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महाबाहु ! यसअघि मैले बृहस्पतिका पुत्र कचलाई श्राप दिएको हुनाले उनले पनि मलाई 'तिमीलाई कुनै ब्राह्मणले विवाह गर्ने छैनन्' भनी श्राप दिएका थिए, त्यसैले मेरो विवाह ब्राह्मणसँग हुन सक्दैन" ।। २२ ।।
ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः ।
मनस्तु तद्गरतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ययातिलाई यो सम्बन्ध शास्त्रसम्मत नलागे पनि प्रारब्धको इच्छा र आफ्नो मन पनि देवयानीप्रति आकर्षित भएको देखेर उनले देवयानीको प्रस्ताव स्वीकार गरे ।। २३ ।।
गते राजनि सा वीरे तत्र स्म रुदती पितुः ।
न्यवेदयत् ततः सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा ययाति आफ्नो बाटो लागेपछि देवयानी रुँदै आफ्ना पिता शुक्राचार्यकहाँ गइन् र शर्मिष्ठाले गरेका अपमान र सबै व्यवहार सुनाइन् ।। २४ ।।
दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन् ।
स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः छोरीको दुःख सुनेर भगवान् शुक्राचार्य दुःखी भए र पुरोहित कर्मको निन्दा गर्दै बरु परेवाझैँ दाना टिपेर जीवन बिताउनु निको भन्ने ठानेर छोरीसहित सहर छोडेर हिँडे ।। २५ ।।
वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् ।
गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब वृषपर्वालाई गुरु रिसाएर जानुभएको थाहा भयो, उनले बाटोमै पुगेर गुरुको पाउमा टाउको राखेर माफी मागे ।। २६ ।।
क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः ।
कामोऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्यको क्रोध क्षणभरमै शान्त भयो । उनले वृषपर्वालाई भने– "राजन् ! म मेरी छोरीलाई दुःखी देख्न सक्दिनँ । यदि तिमीले यसको इच्छा पूरा गर्छौ भने मात्र म फर्किन्छु" ।। २७ ।।
तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् ।
पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः वृषपर्वा तयार भएपछि देवयानीले आफ्नो शर्त राखिन्– "पिताजीले मलाई जहाँ जसको हातमा सुम्पिनुहुन्छ, शर्मिष्ठा आफ्ना सखीहरूसहित मेरी दासी भएर म सँगै जानुपर्छ" ।। २८ ।।
स्वानां तत् सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् ।
देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो कुलमा परेको सङ्कट र गुरुको महत्व बुझेर शर्मिष्ठाले त्यो शर्त स्वीकार गरिन् र हजारौँ सखीहरूसहित देवयानीको सेवामा दासी भएर लागिन् ।। २९ ।।
नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना ।
तमाह राजञ्छर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्यले देवयानीको विवाह ययातिसँग गराउँदा शर्मिष्ठालाई दासीको रूपमा दिँदै भने– "राजन् ! शर्मिष्ठालाई कहिल्यै पनि आफ्नो शय्यामा स्थान नदिनुहोला (सहवास नगर्नुहोला)" ।। ३० ।।
विलोक्यौशनसीं राजञ्छर्मिष्ठा सप्रजां क्वचित् ।
तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः केही समयपछि देवयानीका सन्तान भए । त्यो देखेर शर्मिष्ठाले पनि ऋतुकालको समयमा एकान्तमा ययातिसँग सन्तान प्राप्तिको लागि प्रार्थना गरिन् ।। ३१ ।।
राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् ।
स्मरञ्छुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजपुत्री शर्मिष्ठाको प्रार्थनालाई धर्मसम्मत ठानेर र 'प्रारब्ध जे छ त्यही हुन्छ' भन्ने सोच्दै ययातिले शुक्राचार्यको निषेधलाई बिर्सेर उनीसँग समागम गरे ।। ३२ ।।
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवयानीबाट यदु र तुर्वसु जन्मे भने शर्मिष्ठाबाट द्रुह्यु, अनु र पुरु गरी तीन छोराहरू जन्मे ।। ३३ ।।
गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी ।
देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता ॥ ३४ ॥
प्रियामनुगतः कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् ।
न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब देवयानीले शर्मिष्ठाबाट पनि पतिको सन्तान जन्मेको थाहा पाइन्, उनी रिसले पागल भएर माइत गइन् । ययातिले फकाउने र गोडा मिच्ने अनेक प्रयत्न गरे पनि उनी मानिनन् ।। ३४-३५ ।।
शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष ।
त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्यले क्रोधित हुँदै ययातिलाई श्राप दिए– "ए स्त्रीलम्पट र झुटो बोल्ने मन्दबुद्धि ! तँलाई तत्काल मानिसलाई कुरुप बनाउने बुढ्यौलीले समातोस्" ।। ३६ ।।
ययातिरुवाच
अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते ।
व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः ययातिले भने– "हे ब्रह्मन् ! म अझै कामभोगबाट तृप्त भएको छैन । हजुरको यो श्रापले त हजुरकै छोरीलाई पनि सुख दिँदैन" । त्यसपछि शुक्राचार्यले विकल्प दिए– "ठीक छ, यदि कसैले खुसीसाथ आफ्नो जवानी तिमीलाई दिन्छ भने तिमी फेरि जवान हुनेछौ" ।। ३७ ।।
इति लब्धव्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत ।
यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः ॥ ३८ ॥
मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् ।
वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः ययातिले आफ्नो जेठो छोरा यदुलाई भने– "बाबु यदु ! तिमी मलाई आफ्नो यौवन देऊ र मेरो यो बुढ्यौली लेऊ । म अझै विषयभोगमा अतृप्त छु, केही वर्ष तिम्रो जवानीले सुख भोग्न चाहन्छु" ।। ३८-३९ ।।
यदुरुवाच
नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव ।
अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यदुले जवाफ दिए– "पिताजी ! म जवानीमा बुढ्यौली भोग्न चाहन्नँ । सुख नभोगिकन मानिसमा वैराग्य उत्पन्न हुँदैन" ।। ४० ।।
तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत ।
प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी तुर्वसु, द्रुह्यु र अनुले पनि पिताको आज्ञा मानेनन् । उनीहरू यो अनित्य शरीरलाई नै नित्य ठान्दथे र धर्मको मर्म बुझ्दैनथे ।। ४१ ।।
अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् ।
न त्वमग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्त्यमा ययातिले कान्छो छोरो पुरुलाई भने– "बाबु ! तिमी आफ्ना दाजुहरू जस्तो नबन्नू, मेरो कुरा स्वीकार गर" ।। ४२ ।।
पूरुरुवाच
को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् ।
प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरुले भने– "राजन् ! पिताको कृपाले नै यो शरीर प्राप्त भएको हो, उहाँको ऋण कसले तिर्न सक्छ र? म हजुरको इच्छा पूरा गर्छु" ।। ४३ ।।
उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यमः ।
अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितुः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले नभन्दै पिताको मनको कुरा बुझ्छ, त्यो उत्तम पुत्र हो । भनेपछि मान्ने मध्यम र भनेपछि पनि ढिलासुस्ती गर्ने अधम हो । आज्ञा नमान्ने त पुत्र नभएर पिताको मलमूत्र समान हो" ।। ४४ ।।
इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज्जरां पितुः ।
सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रसन्न भएका पुरुले पिताको बुढ्यौली लिए र राजा ययातिले पुरुको जवानी लिएर फेरि भोगविलास गर्न थाले ।। ४५ ।।
सप्तद्वीपपतिः सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजाः ।
यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रियः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी सात द्वीपका सम्राट भएर प्रजाहरूको पालन गर्न थाले र शक्तिशाली इन्द्रियहरूका साथ विषयहरूको भोग गरे ।। ४६ ।।
देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभिः ।
प्रेयसः परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रहः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवयानीले पनि मन, वचन र कर्मले आफ्ना पतिको सेवा गरी सन्तुष्ट पार्न थालिन् ।। ४७ ।।
अयजद् यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । स
र्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले अनेकौँ यज्ञहरूद्वारा सर्ववेदमय र सर्वदेवमय श्रीहरिको आराधना गरे ।। ४८ ।।
यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः ।
नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादल देखिन्छ र हराउँछ, त्यसैगरी यो जगत् परमात्मामा कहिले देखिन्छ त कहिले देखिँदैन । यो स्वप्न र मायाजस्तै काल्पनिक छ ।। ४९ ।।
तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् ।
नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम् ॥ ५० ॥
एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम् ।
विदधानोऽपि नातृप्यत् सार्वभौमः कदिन्द्रियैः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् नारायणलाई हृदयमा राखेर निष्काम भावले यज्ञ गर्दागर्दै र हजारौँ वर्षसम्म इन्द्रिय सुखको भोग गर्दा पनि ती चक्रवर्ती सम्राट ययाति कहिल्यै तृप्त हुन सकेनन् ।। ५०-५१ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
नवमस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवौँ स्कन्धको अठारौँ अध्यायमा राजा ययातिको रोचक र सन्देशमूलक कथा वर्णन गरिएको छ । नहुषका छ छोरामध्ये ययाति राजा बनेका थिए । ययातिको विवाह शुक्राचार्यकी पुत्री देवयानी र दानवराज वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठासँग भएको थियो । कथाको सुरुवातमा देवयानी र शर्मिष्ठाका बीचको विवादबाट द्वन्द्व सिर्जना हुन्छ । लुगा साटासाट भएको विषयमा देवयानीले शर्मिष्ठालाई दासी भनेर अपमान गरेपछि शर्मिष्ठाले देवयानीलाई इनारमा खसालिदिन्छिन् । त्यसै समयमा सिकार खेल्दै आएका राजा ययातिले देवयानीलाई उद्धार गर्छन् । देवयानीले राजालाई आफ्नो पाणिग्रहण गर्न आग्रह गर्छिन् र उनीहरूको विवाह हुन्छ । शुक्राचार्यले शर्मिष्ठालाई देवयानीकी दासी बनाएर ययातिको दरबार पठाउँछन् । ययातिले शर्मिष्ठासँग पनि लुकीछिपी विवाह गरी सन्तान जन्माउँछन् । यो कुरा थाहा पाएपछि देवयानी माइत जान्छिन् र शुक्राचार्यले ययातिलाई 'वृद्ध' हुने श्राप दिन्छन् । ययातिले आफ्नो अतृप्त इच्छा पुरा गर्न छोराहरूसँग जवानी सापट माग्छन् । जेठा छोरा यदुसहित अन्य छोराहरूले जवानी दिन इन्कार गर्छन् । तर कान्छो छोरा पुरुले पिताको आज्ञा शिरोधार्य गर्दै आफ्नो जवानी दिएर पिताको बुढ्यौली ग्रहण गर्छन् । ययातिले हजारौँ वर्षसम्म छोराको जवानी लिएर विषयभोग गर्छन् । तर हजार वर्षको भोगपछि पनि उनलाई शान्ति र तृप्ति मिल्दैन । अन्त्यमा उनले महसुस गर्छन् कि कामवासना भोगले कहिल्यै शान्त हुँदैन, बरु आगोमा घिउ हालेझैँ बढ्दै जान्छ । उनले पुरुलाई जवानी फिर्ता दिन्छन् र आफैँ वैराग्य धारण गर्छन् । पुरुलाई नै राज्यको उत्तराधिकारी घोषणा गरिन्छ । यो कथाले मानवीय इच्छाको अनन्तता र आत्मसंयमको महत्वलाई प्रष्ट पारेको छ । यस अध्यायले पारिवारिक सम्बन्ध र अहङ्कारको परिणाम पनि देखाउँछ । अन्ततः ययातिले भौतिक सुख त्यागेर आध्यात्मिक शान्तिको बाटो रोज्छन् ।
दार्शनिक पक्ष
ययातिको कथाले मुख्य रूपमा 'कामोपभोग' र 'तृप्ति' को बीचको द्वन्द्वात्मक सम्बन्धलाई दार्शनिक ढङ्गले व्याख्या गरेको छ । संसारका भौतिक विषयहरूको उपभोगबाट कहिल्यै पनि परम शान्ति वा पूर्ण तृप्ति प्राप्त हुँदैन भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो । जसरी आगोमा घिउ थप्दा आगो निभ्नुको सट्टा अझ दन्किन्छ, त्यसरी नै इन्द्रियहरूको भोगले वासना अझ तीव्र बन्छ । ययातिले हजारौँ वर्षको भोगपछि गरेको आत्मबोध नै यस कथाको दार्शनिक निचोड हो । शरीर वृद्ध भए पनि मानिसको तृष्णा कहिल्यै वृद्ध हुँदैन भन्ने सत्य यहाँ प्रष्ट पारिएको छ । यसले 'प्रारब्ध' र 'दैवी विधान' को अमोघ शक्तिलाई पनि चित्रण गरेको छ । पितृभक्ति र कर्तव्यबोधका माध्यमबाट पुरुले 'उत्तम पुत्र' को आदर्श प्रस्तुत गरेका छन् । अहङ्कार र ईर्ष्याले कसरी कुल र सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ भन्ने कुरा देवयानी र शर्मिष्ठाको चरित्रबाट बुझ्न सकिन्छ । भौतिक संसार अनित्य र स्वप्नतुल्य छ, त्यसैले वास्तविक सुख आत्मज्ञानमा मात्र निहित छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ । अन्त्यमा, साँचो मुक्ति 'त्याग' मा छ, 'भोग' मा छैन भन्ने उपनिषदीय चिन्तनलाई यस अध्यायले पुष्टि गरेको छ ।
No comments:
Post a Comment