श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - अष्टमोऽध्यायः
ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च ।
यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शनः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: राजा परीक्षितले सोधे— "हे ब्रह्मन्! ब्रह्माजीले निर्गुण भगवान्का गुणहरूको वर्णन गर्न प्रेरणा दिएपछि देवदर्शन नारदले कस–कसलाई कसरी उपदेश दिनुभयो? ।।१।।"
एतत् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर ।
हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गलाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे तत्त्ववेत्ताहरूमा श्रेष्ठ! म यसको तत्त्व जान्न चाहन्छु। अद्भुत सामर्थ्य भएका श्रीहरिका कथाहरू संसारका लागि परम मङ्गलकारी छन् ।।२।।
कथयस्व महाभाग यथाऽहं अखिलात्मनि ।
कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे महाभाग! तपाईं मलाई यस्तो उपदेश दिनुहोस्, जसबाट म आफ्नो आसक्तिरहित मनलाई सर्वात्मा भगवान् श्रीकृष्णमा एकाग्र गरेर आफ्नो शरीर त्याग्न सकूँ ।।३।।
शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् ।
कालेन नातिदीर्घेण भगवान्विशते हृदि ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसले भगवान्का लीलाहरू सधैँ श्रद्धापूर्वक सुन्दछ वा कीर्तन गर्दछ, उहाँको हृदयमा भगवान् धेरै छोटो समयमै प्रवेश गर्नुहुनेछ ।।४।।
प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् ।
धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी शरद् ऋतुको आगमनले जलको फोहोर पखालिन्छ, त्यसरी नै कानको माध्यमबाट आफ्ना भक्तको हृदयकमलमा प्रवेश गरी श्रीकृष्णले मनको सारा मलिनता नष्ट गरिदिनुहुन्छ ।।५।।
धौतात्मा पुरुषः कृष्ण पादमूलं न मुञ्चति ।
मुक्तसर्वपरिक्लेशः पान्थः स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: बाटोका सबै कष्टबाट मुक्ति पाएर घर फर्केको बटुवाले पुनः घर छोड्न नचाहे जस्तै, जसको अन्तःकरण शुद्ध भएको छ, उसले भगवान् श्रीकृष्णका चरणकमललाई एक क्षण पनि छोड्न सक्दैन ।।६।।
यदधातुमतो ब्रह्मन्देहारम्भोऽस्य धातुभिः ।
यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे ब्रह्मन्! पञ्चभूतसँग सम्बन्ध नभएको चेतन जीवको यो शरीर पञ्चभूत (धातु) बाट कसरी निर्मित हुन्छ? यो स्वभावैले भएको हो वा अन्य कुनै कारणले? तपाईं यसको रहस्य जान्नुहुन्छ, कृपया मलाई बताउनुहोस् ।।७।।
आसीद् यदुदरात्पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् ।
यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ।
तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्को नाभिबाट कमल प्रकट भयो र त्यहीँबाट लोकको रचना भयो भनी तपाईंले वर्णन गर्नुभयो। के परमात्माले पनि जीवले झैँ सिमित अवयव भएको शरीर धारण गर्नुहुन्छ? यो कस्तो रहस्य हो? ।।८।।
अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् ।
ददृशे येन तद् रूपं नाभिपद्मसमुद्भवः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसको कृपा पाएर सर्वभूतमय ब्रह्माजीले प्राणीहरूको सृष्टि गर्नुभयो र जसको नाभिकमलबाट प्रकट भएर पनि उनैको अनुग्रहले उहाँको रूपको दर्शन गर्न सफल भए, उहाँको महिमा बताउनुहोस् ।।९।।
स चाऽपि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्ययः ।
मुक्त्वाऽऽत्ममायां मायेशः शेते सर्वगुहाशयः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: विश्वको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयका कारण तथा मायाका स्वामी ती सर्वान्तर्यामी पुरुष आफ्नै मायालाई त्यागेर कहाँ र कसरी शयन गर्नुहुन्छ? ।।१०।।
पुरुषावयवैर्लोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः ।
लोकैरमुष्यावयवाः सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: तपाईंले पहिले विराट् पुरुषका अङ्गहरूबाट लोक र लोकपालहरूको रचना भयो भन्नुभयो र फेरि लोकहरू नै उहाँका अङ्ग हुन् भन्ने पनि सुनियो; यी दुई कुराको वास्तविक तात्पर्य के हो? ।।११।।
यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते ।
भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानश्च यत् सतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: महाकल्प र अवान्तर कल्पको मान कति छ? भूत, भविष्य र वर्तमान कालको गणना कसरी गरिन्छ? र जीवहरूको आयुको निश्चित प्रमाण के हो? ।।१२।।
कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि ।
यावत्यः कर्मगतयो यादृशी द्विजसत्तम ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे द्विजसत्तम! कालको सूक्ष्म गति (त्रुटि आदि) र स्थूल गति (वर्ष आदि) लाई कसरी बुझ्न सकिन्छ? अनि विभिन्न कर्मका कारण जीवहरूले कस्ता-कस्ता गति प्राप्त गर्दछन्? ।।१३।।
यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते ।
गुणानां गुणिनाश्चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: सत्त्व, रज र तम गुणहरूको मिश्रणबाट कुन-कुन कर्म बन्दछन् र फलको इच्छा राख्ने प्राणीले ती गुणहरूका आधारमा कस्ता योनिहरू प्राप्त गर्दछन्? ।।१४।।
भूपातालककुब्व्योम ग्रहनक्षत्रभूभृताम् ।
सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: पृथ्वी, पाताल, दिशा, आकाश, ग्रह, नक्षत्र, पर्वत, नदी, समुद्र र द्वीपहरूका साथै त्यहाँ बस्ने प्राणीहरूको उत्पत्ति कसरी हुन्छ? ।।१५।।
प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चयः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माण्डको आन्तरिक र बाह्य विस्तारको प्रमाण के हो? साथै महापुरुषहरूको चरित्र र वर्णाश्रम धर्मको व्यवस्थाका बारेमा पनि बताउनुहोस् ।।१६।।
अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरेः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: विभिन्न युगहरू, तिनको अवधि र प्रत्येक युगका भिन्न-भिन्न धर्महरू के हुन्? भगवान् श्रीहरिका आश्चर्यमय अवतार र तिनका चरित्रहरू पनि वर्णन गर्नुहोस् ।।१७।।
श्रेणीनां राजर्षीणाञ्च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: मानिसका सामान्य र विशेष धर्महरू के हुन्? विभिन्न वर्ग, राजर्षि र विपत्तिमा परेका मानिसका लागि धर्मको स्वरूप कस्तो हुन्छ? ।।१८।।
तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् ।
पुरुषाराधनविधिः योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: प्रकृतिका तत्त्वहरूको सङ्ख्या, तिनको लक्षण र कारण के हो? भगवान्को आराधना र आध्यात्मिक योगको विधि के हो? ।।१९।।
योगेश्वरैश्वर्यगतिः लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् ।
वेदोपवेदधर्माणां इतिहासपुराणयोः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: योगेश्वरहरूले प्राप्त गर्ने ऐश्वर्य र तिनको गति कस्तो हुन्छ? योगीहरूको लिङ्गशरीरको लय कसरी हुन्छ? वेद, उपवेद, धर्मशास्त्र, इतिहास र पुराणको वास्तविक तात्पर्य के हो? ।।२०।।
सम्प्लवः सर्वभूतानां विक्रमः प्रतिसङ्क्रमः ।
इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: सबै प्राणीहरूको सृष्टि, स्थिति र संहार कसरी हुन्छ? इष्टापूर्त (कुवा, बगैँचा आदि निर्माण), काम्य कर्म र त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) को साधन विधि के हो? ।।२१।।
यश्चानुशायिनां सर्गः पाषण्डस्य च सम्भवः ।
आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: प्रलयमा लीन भएका जीवहरूको पुनः सृष्टि कसरी हुन्छ? पाखण्डको उत्पत्ति कसरी हुन्छ? आत्माको बन्धन र मोक्षको स्वरूप के हो? ।।२२।।
यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया ।
विसृज्य वा यथा मायां उदास्ते साक्षिवद्विभुः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: परम स्वतन्त्र भगवान् आफ्नो मायाले कसरी लीला गर्नुहुन्छ र पुनः त्यसलाई त्यागेर साक्षी झैँ उदासीन कसरी रहनुहुन्छ? ।।२३।।
सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वशः ।
तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे महामुने! म यी सबै कुरा सोधिरहेको छु र तपाईंको शरणमा छु। कृपा गरेर मलाई यी सबैको यथार्थ उत्तर क्रमैसँग दिनुहोस् ।।२४।।
अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभूः ।
अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस विषयमा तपाईं स्वयं ब्रह्माजी सरह प्रमाण हुनुहुन्छ; अरू त केवल परम्परादेखि सुनेका कुराहरूको मात्र अनुसरण गर्दछन् ।।२५।।
न मेऽसवः पररायन्ति ब्रह्मन् अनशनादमी ।
पिबतोऽच्युतपीयूषं अन्यत्र कुपिताद् द्विजात् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे ब्रह्मन्! भोजन र जल त्याग गरेको कारणले मेरो मृत्यु होला भनी चिन्ता नगर्नुहोस्। तपाईंको मुखारविन्दबाट निस्केको अच्युतको कथारूपी अमृत पान गरिरहेकाले मलाई भोक-प्यासको कष्ट हुने छैन ।।२६।।
श्रीसूत उवाच
स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः ।
ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: सूतजीले भन्नुभयो— "हे शौनकादि ऋषिहरू! जब विष्णुभक्त राजा परीक्षितले यसरी प्रार्थना गरे, तब व्यासपुत्र शुकदेवजी अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो ।।२७।।"
प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: उहाँले राजालाई वेदतुल्य 'श्रीमद्भागवत' पुराण सुनाउनुभयो, जुन कल्पको आरम्भमा स्वयं भगवान्ले ब्रह्माजीलाई सुनाउनुभएको थियो ।।२८।।
यद्यत् परीक्षिदृषभः पाण्डूनामनुपृच्छति ।
आनुपूर्व्येण तत्सर्वं आख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥
नेपाली भावासुवाद: पाण्डुकुलका श्रेष्ठ राजा परीक्षितले जे-जे प्रश्नहरू गरेका थिए, ती सबैको उत्तर शुकदेवजीले क्रमैसँग दिन थाल्नुभयो ।।२९।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको द्वितीय स्कन्धको आठौँ अध्यायमा राजा परीक्षितको जिज्ञासा र उहाँले शुकदेवजीलाई सोध्नुभएका गम्भीर प्रश्नहरूको वर्णन गरिएको छ। तक्षक नागको डसाइबाट सात दिनभित्र मृत्यु हुने निश्चित भएपछि राजाले आफ्नो बाँकी समय केवल भगवत् चर्चामा बिताउन चाहेका छन्। राजाले सर्वप्रथम नारदजीले ब्रह्माजीबाट प्राप्त गरेको ज्ञान कसरी वितरण गर्नुभयो भन्ने प्रश्न गर्छन्। उनी भगवान्का मङ्गलकारी कथाहरू सुन्न अत्यन्त लालायित देखिन्छन्। राजाले स्पष्ट पार्छन् कि जसको हृदयमा भगवान्का कथाहरू प्रवेश गर्छन्, उसको मनका सारा विकारहरू शरद् ऋतुको जल झैँ निर्मल हुन्छन्। शुद्ध चित्त भएको व्यक्तिले भगवान्का चरणकमल कहिल्यै छोड्न सक्दैन भन्ने राजाको दृढ विश्वास छ। राजाले जीवको भौतिक शरीर र आत्माको सम्बन्धका बारेमा प्रश्न गर्छन्। परमात्माको विराट् स्वरूप र जीवको लघु स्वरूपको भिन्नताका बारेमा उनी जान्न चाहन्छन्। ब्रह्माजीको उत्पत्ति र उनले कसरी भगवान्को दर्शन पाए भन्ने विषयमा पनि राजाको जिज्ञासा छ। सृष्टि, स्थिति र प्रलयको चक्र कसरी चल्छ र भगवान् यसमा कसरी सक्रिय वा उदासीन रहनुहुन्छ भन्ने प्रश्न गरिन्छ। कालको सूक्ष्म र स्थूल गतिको गणना तथा युगका धर्महरूका बारेमा राजाले विस्तृत व्याख्या खोज्छन्। विभिन्न योनिहरूमा जीवले पाउने गति र कर्मका फलहरूका बारेमा सोधिएको छ। भूगोल, खगोल, ग्रह, नक्षत्र र द्वीपहरूको उत्पत्तिका बारेमा पनि राजाले प्रश्न उठाएका छन्। वर्णाश्रम धर्म, राजर्षिहरूको धर्म र आपत्कालीन धर्मका बारेमा जिज्ञासा राखिएको छ। प्रकृतिका तत्त्वहरू, ईश्वरको आराधना विधि र अष्टाङ्ग योगको प्रक्रियाका बारेमा सोधिएको छ। योगेश्वरहरूको ऐश्वर्य र योगीहरूको लिङ्गशरीरको अन्त्यका बारेमा राजा जान्न चाहन्छन्। वेद, पुराण, इतिहास र धर्मशास्त्रहरूको वास्तविक सन्देश के हो भन्ने प्रश्न पनि गरिएको छ। कर्मकाण्ड, त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) र निष्काम भक्तिको अन्तर बुझ्न राजा इच्छुक छन्। पाखण्डको उत्पत्ति र आत्माको बन्धन एवं मोक्षको स्वरूपका बारेमा प्रश्न गरिन्छ। राजाले आफूलाई भगवान्को कथा-अमृत पान गराइरहन आग्रह गर्छन्, जसले गर्दा उनलाई भोक र प्यासको महसुस नहोस्। उनले आफूलाई पूर्ण रूपमा शरणागत भक्तका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। शुकदेवजी राजाको यस्तो उच्च कोटिको जिज्ञासा देखेर अत्यन्त हर्षित हुनुहुन्छ। शुकदेवजीले यो भागवत पुराण स्वयं भगवान्बाट आएको र अत्यन्त गोप्य रहेको बताउनुहुन्छ। उनी राजाका सबै प्रश्नहरूको उत्तर क्रमैसँग दिन तयार हुनुहुन्छ। यस अध्यायले शिष्यको योग्यता र गुरुको प्रसन्नताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। यसरी यो अध्यायले सम्पूर्ण भागवतको विषयवस्तुलाई प्रश्नको रूपमा समेटेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ, जसले जीव, जगत् र जगदीशको सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। राजा परीक्षितका प्रश्नहरूले भौतिक शरीर र चेतन आत्माको भिन्नतालाई प्रस्ट पार्न खोजेका छन्। यसले 'अद्वैत' र 'विशिष्टाद्वैत' दुवै दृष्टिकोणबाट ईश्वरको विराट् र सूक्ष्म स्वरूपको व्याख्या गर्न मार्ग प्रशस्त गर्दछ। काल (Time) लाई ईश्वरको एक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै यसको प्रभाव र गतिको महत्त्व देखाइएको छ। 'कर्म-सिद्धान्त' का आधारमा जीवको पुनर्जन्म र गतिको दार्शनिक विश्लेषण गरिएको छ। 'माया' को अवधारणालाई स्पष्ट पार्दै भगवान् कसरी संसारमा रहेर पनि निर्लिप्त रहनुहुन्छ भन्ने कुरा दर्शाइएको छ। भक्तिको दर्शनलाई सबैभन्दा माथि राखिएको छ, जहाँ कथा श्रवणले नै मोक्ष प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ। 'लिङ्गशरीर' को अवधारणाले जीवको सूक्ष्म यात्रा र मुक्तिको प्रक्रियालाई बुझाउँछ। यस अध्यायले 'शरणागति' लाई ज्ञानको पहिलो खुड्किलो मानेको छ। सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड परमात्माको एक अङ्ग हो भन्ने 'वैश्वानर' दर्शन यहाँ पाइन्छ। अन्ततः, यसले जीवनको अन्तिम उद्देश्य 'अच्युत' को प्राप्ति हो भन्ने दार्शनिक निष्कर्ष दिन्छ।
