श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः एकषष्टितमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच–
एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान् दशदशाबलाः ।
अजीजनन्ननवमान्पितुः सर्वात्मसंपदा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजा परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णका प्रत्येक पत्नीको गर्भबाट दश–दश जना छोराहरूको जन्म भएको थियो। उनीहरू वीरता, बल, रूप र गुण आदिमा आफ्ना पिताभन्दा कम थिएनन् ।। १ ।।
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् ।
प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविदः स्त्रियः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को वास्तविक महिमालाई नबुझेका श्रीकृष्णका ती पत्नीहरूले अच्युत प्रभुलाई कहिल्यै दरबारबाट बाहिर नजाने र सधैँ आफूसँगै बसिरहेको देखेर 'म नै श्रीकृष्णकी सबैभन्दा प्रिय रानी हुँ' भन्ने ठान्दथे ।। २ ।।
चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र-
सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पैः ।
संमोहिता भगवतो न मनो विजेतुं
स्वैर्विभ्रमैः समशकन् वनिता विभूम्नः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरीहरू भगवान् श्रीकृष्णको कमलको कोपिला जस्तो सुन्दर मुखाकृति, विशाल बाहु र नेत्र, प्रेमपूर्ण मुस्कान तथा मधुर वाणीबाट मोहित भएका थिए। उनीहरूले भगवान्लाई आफूतिर आकर्षित गर्न र उहाँको मन जित्न अनेकौँ श्रृङ्गारिक हावभाव प्रकट गर्दथे; तर आत्मानन्दमा पूर्ण हुनुभएका ती विभु (परमात्मा) को मनलाई वशमा पार्न भने कसैले सकेनन् ।। ३ ।।
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि-
भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै-
र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकुः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका ती सोह्र हजार पत्नीहरूले आफ्नो मन्द मुस्कान, कटाक्षयुक्त नजर, भ्रूभङ्ग र कामवाणका अनेकौँ उपचारहरूद्वारा चेष्टा गर्दा पनि भगवान्का इन्द्रियहरूलाई विचलित पार्न सकेनन् ।। ४ ।।
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग-
हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको वास्तविक स्वरूप वा पदलाई ब्रह्मादि देवताहरूले समेत पूर्ण रूपमा जान्न सक्दैनन्, ती लक्ष्मीपति श्रीकृष्णलाई पतिको रूपमा पाएर ती स्त्रीहरू हर्षित थिए। उनीहरूमा दिन प्रतिदिन अनुराग बढ्दै गइरहेको थियो र प्रेमपूर्ण हेराइ तथा नव–समागमको इच्छाका साथ उनीहरू भगवान्को सेवा गर्दथे ।। ५ ।।
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच-
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै-
र्दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती प्रत्येक पत्नीका सय–सय जना दासीहरू भए तापनि श्रीकृष्ण आउनुहुँदा उनीहरू आफैँ उठेर स्वागत गर्ने, आसन दिने, पाउ धोइदिने, ताम्बुल (पान) खुवाउने, गोडा मिचिदिने, पङ्खा हम्कने, सुगन्धित माला लगाइदिने र नुहाइदिने जस्ता दासीले गर्ने सबै सेवाहरू स्वयम् गर्दथे ।। ६ ।।
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः ।
अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! पहिले बताइएका ती कृष्णपत्नीहरू मध्ये जो आठ प्रमुख महिषीहरू थिए, अब म उनीहरूका प्रद्युम्न आदि छोराहरूको नाम तिमीलाई सुनाउँछु ।। ७ ।।
चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् ।
सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापरः ॥ ८ ॥
चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरेः ।
प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीको गर्भबाट प्रद्युम्न, चारुदेष्ण, सुदेष्ण, शक्तिशाली चारुदेह, सुचारु, चारुगुप्त, भद्रचारु, चारुचन्द्र, विचारु र दशौँ चारु गरी १० छोराहरू जन्मिए, जो आफ्ना पिता समान गुणवान् थिए ।। ८–९ ।।
भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर्भानुमांस्तथा ।
चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टमः ॥ १० ॥
श्रीभानुः प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश ।
साम्बः सुमित्रः पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥
विययश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविडः क्रतुः ।
जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्बाद्याः पितृसंमताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यभामाका पनि १० छोराहरू थिए— भानु, सुभानु, स्वर्भानु, प्रभानु, भानुमान्, चन्द्रभानु, बृहद्भानु, अतिभानु, श्रीभानु र प्रतिभानु। जाम्बवतीका तर्फबाट साम्ब, सुमित्र, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजय, चित्रकेतु, वसुमान्, द्रविड र क्रतु गरी १० पुत्र थिए, जो पिता श्रीकृष्णलाई अत्यन्त प्रिय थिए ।। १०–१२ ।।
वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृषः ।
आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजितेः सुताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्या (नाग्नजिती) का पनि वीर, चन्द्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान्, वृष, आम, शङ्कु, वसु र श्रीमान् कुन्ती गरी १० छोराहरू थिए ।। १३ ।।
श्रुतः कविर्वृषो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः ।
शान्तिर्दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः कालिन्दीका श्रुत, कवि, वृष, वीर, सुबाहु, भद्र, शान्ति, दर्श, पूर्णमास र सबैभन्दा कान्छो सोमक नामका १० छोराहरू थिए ।। १४ ।।
प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बलः प्रबल ऊर्ध्वगः ।
माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः माद्री (लक्ष्मणा) का गर्भबाट प्रघोष, गात्रवान्, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ति, सह, ओज र अपराजितको जन्म भयो ।। १५ ।।
वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च ।
महांशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मित्रविन्दाका छोराहरू वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, अन्नाद, महांश, पावन, वह्नि र क्षुधि थिए ।। १६ ।।
सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित् ।
जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भद्राका छोराहरू सङ्ग्रामजित्, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित्, जय, सुभद्र, वाम, आयु र सत्यक थिए ।। १७ ।।
दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरेः ।
प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद् रुक्मवत्यां महाबलः ॥ १८ ॥
पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे । एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप । मातरः कृष्णजातानां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः रोहिणीका दीप्तिमान् र ताम्रतप्त आदि छोराहरू थिए। हे राजन्! रुक्मीकी छोरी रुक्मवतीको गर्भबाट प्रद्युम्नका पुत्र महाबली अनिरुद्ध जन्मिए। यी सबैका पुत्र–पौत्रहरूको सङ्ख्या करोडौँ थियो, किनकि श्रीकृष्णका पत्नीहरूको सङ्ख्या नै १६ हजार थियो ।। १८–१९ ।
राजोवाच–
कथं रुक्म्यरिपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि ।
कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते ।
एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे विद्वन्! रुक्मी त श्रीकृष्णबाट अपमानित भएकाले उहाँको शत्रु बनेका थिए र सधैँ बदला लिने मौका खोज्थे। यस्तो शत्रुता हुँदाहुँदै उनले आफ्नी छोरी शत्रुपुत्र (प्रद्युम्न) लाई कसरी दिए? यी दुई शत्रुहरूका बीचमा वैवाहिक सम्बन्ध कसरी भयो? मलाई बताउनुहोस् ।। २० ।।
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् ।
विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः किनकि योगीहरूले भूत, वर्तमान र भविष्यका साथै इन्द्रियभन्दा परका, टाढाका र लुकेका कुराहरूलाई पनि प्रत्यक्ष देख्न सक्दछन् ।। २१ ।।
श्रीशुक उवाच–
वृतः स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया ।
राज्ञः समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! साक्षात् कामदेवका अवतार प्रद्युम्नलाई रुक्मवतीले स्वयम्बरमा रोजिन्। त्यसपछि युद्धमा प्रद्युम्नले एक्लै त्यहाँ उपस्थित राजाहरूलाई जितेर उनलाई हरण गरी ल्याए ।। २२ ।।
यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः ।
व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसुः प्रियम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णबाट अपमानित भएको हुनाले रुक्मीले शत्रुता त मनमै राखेका थिए, तैपनि आफ्नी बहिनी रुक्मिणीको प्रिय गर्नका लागि उनले आफ्नी छोरी आफ्नै भान्जा प्रद्युम्नलाई दिए ।। २३ ।।
रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली ।
उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! रुक्मिणीकी विशाल आँखा भएकी छोरी चारुमतीसँग कृतवर्माका पुत्र बलीले विवाह गरे ।। २४ ।।
दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्यददाद्धरेः ।
रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।
जानन्नधर्मं तद् यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मीले श्रीकृष्णसँग शत्रुता भए तापनि बहिनीको खुसीका लागि आफ्नी नातिनी रोचनाको विवाह श्रीकृष्णका नाति अनिरुद्धसँग गरिदिए। यद्यपि यो सम्बन्ध अधर्मपूर्ण छ भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि उनी स्नेहको बन्धनमा बाँधिएका थिए ।। २५ ।।
तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ ।
पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस विवाह उत्सवमा सहभागी हुन रुक्मिणी, बलराम र श्रीकृष्णका साथ साम्ब र प्रद्युम्न आदि भोजकट नगरमा गएका थिए ।। २६ ।।
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः ।
दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः विवाह सम्पन्न भएपछि कलिङ्ग आदि अभिमानी राजाहरूले रुक्मीलाई भने– 'तिमीले जुवामा बलरामलाई हराऊ' ।। २७ ।।
अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् ।
इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षै रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! यिनलाई जुवा खेल्न त आउँदैन तर यिनको यसमा ठुलो रुचि (व्यसन) छ।' यसरी उक्साएपछि रुक्मीले बलरामजीलाई बोलाएर जुवा खेल्न थाल्यो ।। २८ ।।
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् ।
तं तु रुक्म्यजयत्तन्न कालिङ्गः प्राहसद् बलम् ।
दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले सुरुमा सय, हजार र १० हजारको बाजी राख्नुभयो, तर ती सबै रुक्मीले जित्यो। त्यतिबेला कलिङ्गराजले दाँत देखाउँदै बलरामजीलाई गिज्याएर ठुलो स्वरले हाँस्यो। बलरामजीलाई त्यो असह्य भयो ।। २९ ।।
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद् ग्लहं तत्राजयद् बलः ।
जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रुक्मीले एक लाखको बाजी राख्यो, जसमा बलरामजीले जित्नुभयो। तर छलको सहारा लिँदै रुक्मीले 'मैले नै जितेँ' भनी झुटो दाबी गर्यो ।। ३० ।।
मन्युना क्षुभितः श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि ।
जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधले गर्दा बलरामजी पूर्णिमाको समुद्र जस्तै क्षुब्ध हुनुभयो। स्वभावैले राता आँखा भएका उहाँले रिसको झोकमा १० करोडको बाजी राख्नुभयो ।। ३१ ।।
तं चापि जितवान् रामो धर्मेणच्छलमाश्रितः ।
रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः नियमपूर्वक बलरामजीले त्यो बाजी पनि जित्नुभयो, तर रुक्मीले फेरि छल गर्दै भन्यो– 'यो पनि मैले नै जितेँ, यहाँ भएका साक्षीहरूले भनुन्' ।। ३२ ।।
तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः ।
धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति नै बेला आकाशवाणी भयो– 'यो बाजी धर्मपूर्वक बलरामले नै जितेका हुन्, रुक्मीले झुट बोलिरहेको छ' ।। ३३ ।।
तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः ।
सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशवाणीलाई बेवास्ता गर्दै दुष्ट राजाहरूको उक्साहट र कालको प्रेरणाले रुक्मीले बलरामजीको उपहास गर्दै भन्यो– ।। ३४ ।।
नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः ।
अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'तिमीहरू वनमा गाई चराउने गोठालाहरूलाई जुवाको के ज्ञान? जुवा खेल्ने र वाण हान्ने काम त राजाहरूको मात्र हो, तिमीहरू जस्ताको होइन' ।। ३५ ।।
रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः ।
क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मीको यस्तो अपमान र राजाहरूको उपहास सुनेर अत्यन्त क्रुद्ध हुनुभएका बलरामजीले परिघ (गदा जस्तै हतियार) उठाएर त्यस सभाको बीचमै रुक्मीलाई समाप्त गरिदिनुभयो ।। ३६ ।।
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । द
न्तान् पातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजैः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि भाग्न खोज्ने कलिङ्गराजलाई दश कदममै समातेर उहाँले उसको दाँत झारिदिनुभयो, किनकि उसले दाँत देखाएर उहाँको हाँसो उडाएको थियो ।। ३७ ।।
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिताः ।
राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिताः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य राजाहरू पनि बलरामजीको प्रहारबाट हात, खुट्टा र टाउको भाँचिएर रक्ताम्मे हुँदै डरले त्यहाँबाट भागे ।। ३८ ।।
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा ।
रुक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! आफ्ना जेठान रुक्मी मारिँदा पनि भगवान् श्रीकृष्णले उचित वा अनुचित केही भन्नुभएन; किनकि केही बोल्दा रुक्मिणी वा दाजु बलरामसँगको सम्बन्धमा दरार आउने डर थियो ।। ३९ ।।
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं
रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् ।
रामादयो भोजकटाद् दशार्हाः
सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आफ्ना सबै कार्यहरू सिद्ध भएपछि बलराम आदि यदुवंशीहरूले नवविवाहित जोडी अनिरुद्ध र रोचनालाई रथमा राखी भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा रहेर भोजकटबाट द्वारका (कुशस्थली) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।। ४० ।।
एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान् दशदशाबलाः ।
अजीजनन्ननवमान्पितुः सर्वात्मसंपदा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजा परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णका प्रत्येक पत्नीको गर्भबाट दश–दश जना छोराहरूको जन्म भएको थियो। उनीहरू वीरता, बल, रूप र गुण आदिमा आफ्ना पिताभन्दा कम थिएनन् ।। १ ।।
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् ।
प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविदः स्त्रियः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को वास्तविक महिमालाई नबुझेका श्रीकृष्णका ती पत्नीहरूले अच्युत प्रभुलाई कहिल्यै दरबारबाट बाहिर नजाने र सधैँ आफूसँगै बसिरहेको देखेर 'म नै श्रीकृष्णकी सबैभन्दा प्रिय रानी हुँ' भन्ने ठान्दथे ।। २ ।।
चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र-
सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पैः ।
संमोहिता भगवतो न मनो विजेतुं
स्वैर्विभ्रमैः समशकन् वनिता विभूम्नः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरीहरू भगवान् श्रीकृष्णको कमलको कोपिला जस्तो सुन्दर मुखाकृति, विशाल बाहु र नेत्र, प्रेमपूर्ण मुस्कान तथा मधुर वाणीबाट मोहित भएका थिए। उनीहरूले भगवान्लाई आफूतिर आकर्षित गर्न र उहाँको मन जित्न अनेकौँ श्रृङ्गारिक हावभाव प्रकट गर्दथे; तर आत्मानन्दमा पूर्ण हुनुभएका ती विभु (परमात्मा) को मनलाई वशमा पार्न भने कसैले सकेनन् ।। ३ ।।
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि-
भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै-
र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकुः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका ती सोह्र हजार पत्नीहरूले आफ्नो मन्द मुस्कान, कटाक्षयुक्त नजर, भ्रूभङ्ग र कामवाणका अनेकौँ उपचारहरूद्वारा चेष्टा गर्दा पनि भगवान्का इन्द्रियहरूलाई विचलित पार्न सकेनन् ।। ४ ।।
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग-
हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको वास्तविक स्वरूप वा पदलाई ब्रह्मादि देवताहरूले समेत पूर्ण रूपमा जान्न सक्दैनन्, ती लक्ष्मीपति श्रीकृष्णलाई पतिको रूपमा पाएर ती स्त्रीहरू हर्षित थिए। उनीहरूमा दिन प्रतिदिन अनुराग बढ्दै गइरहेको थियो र प्रेमपूर्ण हेराइ तथा नव–समागमको इच्छाका साथ उनीहरू भगवान्को सेवा गर्दथे ।। ५ ।।
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच-
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै-
र्दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती प्रत्येक पत्नीका सय–सय जना दासीहरू भए तापनि श्रीकृष्ण आउनुहुँदा उनीहरू आफैँ उठेर स्वागत गर्ने, आसन दिने, पाउ धोइदिने, ताम्बुल (पान) खुवाउने, गोडा मिचिदिने, पङ्खा हम्कने, सुगन्धित माला लगाइदिने र नुहाइदिने जस्ता दासीले गर्ने सबै सेवाहरू स्वयम् गर्दथे ।। ६ ।।
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः ।
अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! पहिले बताइएका ती कृष्णपत्नीहरू मध्ये जो आठ प्रमुख महिषीहरू थिए, अब म उनीहरूका प्रद्युम्न आदि छोराहरूको नाम तिमीलाई सुनाउँछु ।। ७ ।।
चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् ।
सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापरः ॥ ८ ॥
चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरेः ।
प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीको गर्भबाट प्रद्युम्न, चारुदेष्ण, सुदेष्ण, शक्तिशाली चारुदेह, सुचारु, चारुगुप्त, भद्रचारु, चारुचन्द्र, विचारु र दशौँ चारु गरी १० छोराहरू जन्मिए, जो आफ्ना पिता समान गुणवान् थिए ।। ८–९ ।।
भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर्भानुमांस्तथा ।
चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टमः ॥ १० ॥
श्रीभानुः प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश ।
साम्बः सुमित्रः पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥
विययश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविडः क्रतुः ।
जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्बाद्याः पितृसंमताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यभामाका पनि १० छोराहरू थिए— भानु, सुभानु, स्वर्भानु, प्रभानु, भानुमान्, चन्द्रभानु, बृहद्भानु, अतिभानु, श्रीभानु र प्रतिभानु। जाम्बवतीका तर्फबाट साम्ब, सुमित्र, पुरुजित्, शतजित्, सहस्रजित्, विजय, चित्रकेतु, वसुमान्, द्रविड र क्रतु गरी १० पुत्र थिए, जो पिता श्रीकृष्णलाई अत्यन्त प्रिय थिए ।। १०–१२ ।।
वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृषः ।
आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजितेः सुताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्या (नाग्नजिती) का पनि वीर, चन्द्र, अश्वसेन, चित्रगु, वेगवान्, वृष, आम, शङ्कु, वसु र श्रीमान् कुन्ती गरी १० छोराहरू थिए ।। १३ ।।
श्रुतः कविर्वृषो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः ।
शान्तिर्दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः कालिन्दीका श्रुत, कवि, वृष, वीर, सुबाहु, भद्र, शान्ति, दर्श, पूर्णमास र सबैभन्दा कान्छो सोमक नामका १० छोराहरू थिए ।। १४ ।।
प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बलः प्रबल ऊर्ध्वगः ।
माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः माद्री (लक्ष्मणा) का गर्भबाट प्रघोष, गात्रवान्, सिंह, बल, प्रबल, ऊर्ध्वग, महाशक्ति, सह, ओज र अपराजितको जन्म भयो ।। १५ ।।
वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च ।
महांशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मित्रविन्दाका छोराहरू वृक, हर्ष, अनिल, गृध्र, वर्धन, अन्नाद, महांश, पावन, वह्नि र क्षुधि थिए ।। १६ ।।
सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित् ।
जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भद्राका छोराहरू सङ्ग्रामजित्, बृहत्सेन, शूर, प्रहरण, अरिजित्, जय, सुभद्र, वाम, आयु र सत्यक थिए ।। १७ ।।
दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरेः ।
प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद् रुक्मवत्यां महाबलः ॥ १८ ॥
पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे । एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप । मातरः कृष्णजातानां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः रोहिणीका दीप्तिमान् र ताम्रतप्त आदि छोराहरू थिए। हे राजन्! रुक्मीकी छोरी रुक्मवतीको गर्भबाट प्रद्युम्नका पुत्र महाबली अनिरुद्ध जन्मिए। यी सबैका पुत्र–पौत्रहरूको सङ्ख्या करोडौँ थियो, किनकि श्रीकृष्णका पत्नीहरूको सङ्ख्या नै १६ हजार थियो ।। १८–१९ ।
राजोवाच–
कथं रुक्म्यरिपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि ।
कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते ।
एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे विद्वन्! रुक्मी त श्रीकृष्णबाट अपमानित भएकाले उहाँको शत्रु बनेका थिए र सधैँ बदला लिने मौका खोज्थे। यस्तो शत्रुता हुँदाहुँदै उनले आफ्नी छोरी शत्रुपुत्र (प्रद्युम्न) लाई कसरी दिए? यी दुई शत्रुहरूका बीचमा वैवाहिक सम्बन्ध कसरी भयो? मलाई बताउनुहोस् ।। २० ।।
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् ।
विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः किनकि योगीहरूले भूत, वर्तमान र भविष्यका साथै इन्द्रियभन्दा परका, टाढाका र लुकेका कुराहरूलाई पनि प्रत्यक्ष देख्न सक्दछन् ।। २१ ।।
श्रीशुक उवाच–
वृतः स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया ।
राज्ञः समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! साक्षात् कामदेवका अवतार प्रद्युम्नलाई रुक्मवतीले स्वयम्बरमा रोजिन्। त्यसपछि युद्धमा प्रद्युम्नले एक्लै त्यहाँ उपस्थित राजाहरूलाई जितेर उनलाई हरण गरी ल्याए ।। २२ ।।
यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः ।
व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसुः प्रियम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णबाट अपमानित भएको हुनाले रुक्मीले शत्रुता त मनमै राखेका थिए, तैपनि आफ्नी बहिनी रुक्मिणीको प्रिय गर्नका लागि उनले आफ्नी छोरी आफ्नै भान्जा प्रद्युम्नलाई दिए ।। २३ ।।
रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली ।
उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! रुक्मिणीकी विशाल आँखा भएकी छोरी चारुमतीसँग कृतवर्माका पुत्र बलीले विवाह गरे ।। २४ ।।
दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्यददाद्धरेः ।
रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।
जानन्नधर्मं तद् यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मीले श्रीकृष्णसँग शत्रुता भए तापनि बहिनीको खुसीका लागि आफ्नी नातिनी रोचनाको विवाह श्रीकृष्णका नाति अनिरुद्धसँग गरिदिए। यद्यपि यो सम्बन्ध अधर्मपूर्ण छ भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि उनी स्नेहको बन्धनमा बाँधिएका थिए ।। २५ ।।
तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ ।
पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस विवाह उत्सवमा सहभागी हुन रुक्मिणी, बलराम र श्रीकृष्णका साथ साम्ब र प्रद्युम्न आदि भोजकट नगरमा गएका थिए ।। २६ ।।
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः ।
दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः विवाह सम्पन्न भएपछि कलिङ्ग आदि अभिमानी राजाहरूले रुक्मीलाई भने– 'तिमीले जुवामा बलरामलाई हराऊ' ।। २७ ।।
अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् ।
इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षै रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! यिनलाई जुवा खेल्न त आउँदैन तर यिनको यसमा ठुलो रुचि (व्यसन) छ।' यसरी उक्साएपछि रुक्मीले बलरामजीलाई बोलाएर जुवा खेल्न थाल्यो ।। २८ ।।
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् ।
तं तु रुक्म्यजयत्तन्न कालिङ्गः प्राहसद् बलम् ।
दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले सुरुमा सय, हजार र १० हजारको बाजी राख्नुभयो, तर ती सबै रुक्मीले जित्यो। त्यतिबेला कलिङ्गराजले दाँत देखाउँदै बलरामजीलाई गिज्याएर ठुलो स्वरले हाँस्यो। बलरामजीलाई त्यो असह्य भयो ।। २९ ।।
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद् ग्लहं तत्राजयद् बलः ।
जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रुक्मीले एक लाखको बाजी राख्यो, जसमा बलरामजीले जित्नुभयो। तर छलको सहारा लिँदै रुक्मीले 'मैले नै जितेँ' भनी झुटो दाबी गर्यो ।। ३० ।।
मन्युना क्षुभितः श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि ।
जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधले गर्दा बलरामजी पूर्णिमाको समुद्र जस्तै क्षुब्ध हुनुभयो। स्वभावैले राता आँखा भएका उहाँले रिसको झोकमा १० करोडको बाजी राख्नुभयो ।। ३१ ।।
तं चापि जितवान् रामो धर्मेणच्छलमाश्रितः ।
रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः नियमपूर्वक बलरामजीले त्यो बाजी पनि जित्नुभयो, तर रुक्मीले फेरि छल गर्दै भन्यो– 'यो पनि मैले नै जितेँ, यहाँ भएका साक्षीहरूले भनुन्' ।। ३२ ।।
तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः ।
धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति नै बेला आकाशवाणी भयो– 'यो बाजी धर्मपूर्वक बलरामले नै जितेका हुन्, रुक्मीले झुट बोलिरहेको छ' ।। ३३ ।।
तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः ।
सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशवाणीलाई बेवास्ता गर्दै दुष्ट राजाहरूको उक्साहट र कालको प्रेरणाले रुक्मीले बलरामजीको उपहास गर्दै भन्यो– ।। ३४ ।।
नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः ।
अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'तिमीहरू वनमा गाई चराउने गोठालाहरूलाई जुवाको के ज्ञान? जुवा खेल्ने र वाण हान्ने काम त राजाहरूको मात्र हो, तिमीहरू जस्ताको होइन' ।। ३५ ।।
रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः ।
क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मीको यस्तो अपमान र राजाहरूको उपहास सुनेर अत्यन्त क्रुद्ध हुनुभएका बलरामजीले परिघ (गदा जस्तै हतियार) उठाएर त्यस सभाको बीचमै रुक्मीलाई समाप्त गरिदिनुभयो ।। ३६ ।।
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । द
न्तान् पातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजैः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि भाग्न खोज्ने कलिङ्गराजलाई दश कदममै समातेर उहाँले उसको दाँत झारिदिनुभयो, किनकि उसले दाँत देखाएर उहाँको हाँसो उडाएको थियो ।। ३७ ।।
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिताः ।
राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिताः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य राजाहरू पनि बलरामजीको प्रहारबाट हात, खुट्टा र टाउको भाँचिएर रक्ताम्मे हुँदै डरले त्यहाँबाट भागे ।। ३८ ।।
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा ।
रुक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! आफ्ना जेठान रुक्मी मारिँदा पनि भगवान् श्रीकृष्णले उचित वा अनुचित केही भन्नुभएन; किनकि केही बोल्दा रुक्मिणी वा दाजु बलरामसँगको सम्बन्धमा दरार आउने डर थियो ।। ३९ ।।
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं
रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् ।
रामादयो भोजकटाद् दशार्हाः
सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आफ्ना सबै कार्यहरू सिद्ध भएपछि बलराम आदि यदुवंशीहरूले नवविवाहित जोडी अनिरुद्ध र रोचनालाई रथमा राखी भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा रहेर भोजकटबाट द्वारका (कुशस्थली) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।। ४० ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धविवाहे रुक्मिवधो नाम
एकषष्टितमोऽध्यायः ।। ६१ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ६१औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको पारिवारिक विस्तार र रुक्मीको वधको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। कथाको प्रारम्भमा शुकदेवजीले राजा परीक्षित्लाई भगवान् श्रीकृष्णका १६,१०८ पत्नीहरूबाट भएको सन्तानवृद्धिको बारेमा बताउनुहुन्छ। प्रत्येक पत्नीबाट १०–१० जना पुत्रहरूको जन्म भएको थियो, जो सबै आफ्ना पिता जस्तै तेजस्वी र गुणवान् थिए। विशेषगरी रुक्मिणी, सत्यभामा, जाम्बवती, सत्या, कालिन्दी, लक्ष्मणा, मित्रविन्दा र भद्रा गरी आठ प्रमुख महिषीहरूका सन्तानको नामावली यस अध्यायमा प्रस्तुत गरिएको छ। यी राजकुमारहरूका पनि करोडौँ सन्तानहरू भए, जसले गर्दा यदुवंश अत्यन्त विशाल बन्यो।
यसै क्रममा, भगवान्का पुत्र प्रद्युम्नले रुक्मीकी पुत्री रुक्मवतीलाई स्वयम्बरबाट हरण गरेर विवाह गर्नुभयो। यद्यपि रुक्मी श्रीकृष्णको शत्रु थिए, तर बहिनी रुक्मिणीको स्नेहका कारण उनले यो सम्बन्ध स्वीकार गरे। पछि प्रद्युम्नका पुत्र अनिरुद्धको विवाह पनि रुक्मीकी नातिनी रोचनासँग भोजकट नगरमा तय भयो। यस विवाह उत्सवमा श्रीकृष्ण, बलराम र अन्य यदुवंशीहरू सहभागी हुन गएका थिए। विवाह सम्पन्न भएपछि कलिङ्गराज जस्ता दुष्ट राजाहरूले रुक्मीलाई बलरामजीसँग जुवा खेल्न उक्साए। जुवाको क्रममा बलरामजीले पटक–पटक जिते पनि रुक्मीले छल गरेर आफूले जितेको झुटो दाबी गर्यो। जब आकाशवाणीले समेत बलरामजीको जितको पुष्टि गर्यो, तब रुक्मीले बलरामजीलाई 'गोठालो' भन्दै नीच अपमान गर्यो। यस अपमानबाट क्रोधित भई बलरामजीले सभाको बीचमै रुक्मीको वध गर्नुभयो र उपहास गर्ने कलिङ्गराजको दाँत झारिदिनुभयो। अन्तमा, श्रीकृष्णले पारिवारिक सन्तुलन मिलाउन मौनता साध्नुभयो र सबैजना द्वारका फर्किए।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको 'योगेश्वर' रूप र उहाँको गृहस्थ लीलाको विलक्षणतालाई दर्शाउँछ। एकातिर १६ हजार पत्नीहरूसँग अलग–अलग रूपमा रहेर पनि उहाँ पूर्णतः विरक्त र आत्मानन्दमा स्थित हुनुहुन्छ, जसले ईश्वरको निर्लिप्ततालाई प्रमाणित गर्दछ। मानव रूपमा अवतार लिए पनि भगवान् सांसारिक माया र आसक्तिबाट माथि हुनुहुन्छ भन्ने कुरा उहाँका पत्नीहरूले उहाँको मन जित्न नसकेको प्रसङ्गबाट स्पष्ट हुन्छ। रुक्मीको वध र श्रीकृष्णको मौनताले व्यवहारिक जगतमा देखिने 'धर्मसङ्कट' र सम्बन्धको मर्यादालाई सङ्केत गर्दछ। बलरामजीको क्रोध अधर्म र अहङ्कारको विनाशको प्रतीक हो भने श्रीकृष्णको मौनता शान्ति र स्थितप्रज्ञताको द्योतक हो। अन्त्यमा, यसले 'प्रारब्ध' र 'कर्म' को गतिलाई पनि देखाउँछ, जहाँ पुरानो शत्रुता र अहङ्कारले अन्ततः विनाश नै निम्त्याउँछ।
No comments:
Post a Comment