श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – सप्तविंशोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग् वशमानीय विभ्रमैः ।
पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "हे महाराज! यसप्रकार ती सुन्दरीले अनेक हावभाव र विलासद्वारा पुरञ्जनलाई पूर्ण रूपमा आफ्नो वशमा पारेर उनीसँग आनन्दपूर्वक विहार गर्न थालिन्" ।।१।।
कृतस्वस्त्ययनां तृप्तां अभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! ती सुन्दरीले राम्ररी स्नान गरी अनेक प्रकारका माङ्गलिक शृङ्गार गरेर र भोजनादिले तृप्त भएर राजाको समीपमा आइन्। राजाले पनि मनोहर मुखाकृति भएकी ती राजमहिषीलाई आदरका साथ अभिनन्दन गरे" ।।२।।
तयोपगूढः परिरब्धकन्धरो
रहोऽनुमन्त्रैरपकृष्टचेतनः ।
न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं
दिवा निशेति प्रमदापरिग्रहः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः "पुरञ्जनीले राजालाई आलिङ्गन गरिन् र राजाले पनि उनलाई अँगालोमा बाँधे। एकान्तमा प्रेमलापमा यसरी मोहित भए कि ती स्त्रीसँगको विषयभोगमा भुल्नाले उनले दिनरात बित्दै गएको र पार पाउन कठिन कालको गतिलाई थाहै पाउन सकेनन्" ।।३।।
महार्हतल्पे महिषीभुजोपधिः ।
तामेव वीरो मनुते परं यतः
तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः "मदले लठ्ठिएका पुरञ्जन आफ्नी प्रियाको हातलाई सिरानी बनाएर बहुमूल्य शय्यामा सुत्ने गर्दथे। उनले ती रमणीलाई नै जीवनको मुख्य फल ठानेका थिए। अज्ञानले ढाकिएका कारण उनलाई आत्मा तथा परमात्माको बारेमा कुनै ज्ञान भएन" ।।४।।
तयैवं रममाणस्य कामकश्मलचेतसः ।
क्षणार्धमिव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वयः ॥ ५ ॥
तस्यां अजनयत् पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जनः ।
शतान्येकादश विराड् आयुषोऽर्धमथात्यगात् ॥ ६ ॥
दुहितॄर्दशोत्तरशतं पितृमातृयशस्करीः ।
शीलौदार्यगुणोपेताः पौरञ्जन्यः प्रजापते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजेन्द्र! यसप्रकार कामातुर चित्तले विहार गर्दागर्दै राजाको युवावस्था क्षणभरमै बित्यो। ती पुरञ्जनीबाट राजा पुरञ्जनका एघार सय छोराहरू र एक सय दस कन्याहरू जन्मिए। ती सबै सन्तान मातापिताको कीर्ति बढाउने र सद्गुणले सम्पन्न थिए। यसरी नै ती सम्राट्को उमेरको आधा भाग बित्यो" ।।५–७।।
दारैः संयोजयामास दुहितॄः सदृशैर्वरैः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसपछि पाञ्चालराज पुरञ्जनले कुल परम्परालाई अगाडि बढाउन आफ्ना छोराहरूको विवाह गराइदिए र छोरीहरूलाई पनि योग्य वरका साथ दान गरे" ।।८।।
यैर्वै पौरञ्जनो वंशः पञ्चालेषु समेधितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती छोराहरूबाट प्रत्येकका सय–सय छोराहरू जन्मिए, जसका कारण पुरञ्जनको वंश सारा पाञ्चाल देशमा फैलियो" ।।९।।
निरूढेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "छोरा, नाति, घर, सम्पत्ति र सेवकहरूमा अत्यन्त ममता बढेकाले राजा पुरञ्जन तिनै विषयवासनामा बाँधिन पुगे" ।।१०।।
देवान् पितॄन् भूतपतीन् नानाकामो यथा भवान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्राचीनबर्हि! तिमीले जस्तै उनले पनि अनेक भोगको कामनाले पशुबलि दिइने घोर यज्ञहरूको दीक्षा लिएर देवता, पितृ र भूतपतिहरूको आराधना गरे" ।।११।।
युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतसः । आससाद स वै कालो योऽप्रियः प्रिययोषिताम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसरी जीवनभर पारिवारिक मोहमा फसेका पुरञ्जनको जीवनमा अन्ततः बुढ्यौली (वृद्धावस्था) को समय आयो, जुन स्त्रीलम्पट पुरुषहरूका लागि निकै अप्रिय हुन्छ" ।।१२।।
गन्धर्वास्तस्य बलिनः षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! चण्डवेग नामका एक गन्धर्वराज छन्। उनको अधीनमा तीन सय साठी अत्यन्त बलवान् गन्धर्वहरू रहन्छन्" ।।१३।।
परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती गन्धर्वका साथमा तीन सय साठी नै काला र सेता गन्धर्वीहरू छन्। उनीहरूले पटक–पटक घुमेर भोगविलासका सामग्रीले भरिएको त्यो सहरलाई लुटिरहन्छन्" ।।१४।।
हर्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत् प्रजागरः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "गन्धर्वराज चण्डवेगका ती अनुचरहरूले जब पुरञ्जनको नगर लुट्न थाले, तब 'प्रजागर' नाम गरेको पाँच फणा भएको सर्पले उनीहरूलाई रोक्यो" ।।१५।।
पुरञ्जनपुराध्यक्षो गन्धर्वैर्युयुधे बली ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "नगरको रक्षा गर्ने त्यो महाबलवान् सर्पले सात सय बीस गन्धर्व–गन्धर्वीहरूसँग सय वर्षसम्म एक्लै युद्ध गरिरह्यो" ।।१६।।
चिन्तां परां जगामार्तः सराष्ट्रपुरबान्धवः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "धेरै शत्रुहरूसँग एक्लै युद्ध गर्नुपर्दा आफ्नो संरक्षक प्रजागरलाई दुर्बल भएको देखेर राजा पुरञ्जन राष्ट्र, नगर र बन्धुबान्धवको चिन्ताले अत्यन्त व्याकुल भए" ।।१७।।
उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्रीजितो नाविदद्भयम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "पाञ्चाल देशको त्यस नगरमा विषयभोगमा मस्त ती राजाले आफ्ना दूतहरूद्वारा कर असुलिरहे। उनी स्त्रीको वशमा भएकाले आउँदै गरेको सङ्कटको भेउ पाउन सकेनन्" ।।१८।।
पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे बर्हिष्मन्! त्यसै समयमा कालकी छोरी आफू सुहाउँदो पतिको खोजीमा तीनै लोकमा भौँतारिरहेकी थिइन्, तर उनलाई कसैले पनि स्वीकार गरेन" ।।१९।।
या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात्पूरवे वरम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "ती कालकन्यालाई लोकमा 'दुर्भगा' भनिन्थ्यो। एकपटक प्रसन्न भएर उनले राजा पुरुलाई राज्य प्राप्तिको वरदान दिएकी थिइन्, किनभने पुरुले आफ्ना पिताको लागि आफ्नो यौवन दिएर उनको वृद्धावस्था स्वीकार गरेका थिए" ।।२०।।
वव्रे बृहद्व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "एक पटक म ब्रह्मलोकबाट पृथ्वीमा आउँदै गर्दा उनले मलाई नैष्ठिक ब्रह्मचारी हो भन्ने जान्दाजान्दै पनि काममोहित भएर पतिको रूपमा वरण गर्ने इच्छा गरिन्" ।।२१।।
स्थातुमर्हसि नैकत्र मद् याच्ञाविमुखो मुने ॥ २२ ॥
ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् ।
मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले उनको प्रार्थना स्वीकार नगरेपछि रिसाएर उनले मलाई एकै स्थानमा लामो समय बस्न नसक्ने सुदुःसह श्राप दिइन्। त्यसपछि निराश भएकी ती कन्याले मेरो सल्लाह अनुसार 'भय' नामका यवनराजलाई पतिको रूपमा वरण गरिन्" ।।२३।।
सङ्कल्पस्त्वयि भूतानां कृतः किल न रिष्यति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "उनले भनिन्— 'हे वीरवर! तपाईं यवनहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले म तपाईंलाई पतिको रूपमा चाहन्छु। वीर पुरुषसँग गरिएको जीवको सङ्कल्प कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन'" ।।२४।।
यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "लोक वा शास्त्रको दृष्टिले जो दिन योग्य वस्तु दान गर्दैन र जो अधिकार भएर पनि आवश्यक कुरा ग्रहण गर्दैन, ती दुवै दुराग्रही र मूर्ख हुन्, उनीहरूका लागि पछि शोक गर्नुपर्ने हुन्छ" ।।२५।।
एतावान् पौरुषो धर्मो यदार्तान् अनुकम्पते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे भद्र! म तपाईंको सेवामा उपस्थित भएकी छु, मलाई स्वीकार गरेर दया गर्नुहोस्। दीनहरूमा दया गर्नु नै पुरुषको परम धर्म हो" ।।२६।।
चिकीर्षुर्देवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "कालकन्याको कुरा सुनेर ईश्वरको कार्य सिद्ध गर्ने इच्छा भएका यवनराजले मुस्कुराउँदै उनलाई भने" ।।२७।।
नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वां अभद्रां असम्मताम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले ध्यानदृष्टिले तिम्रो लागि एक पतिको निश्चय गरेको छु। तिमी सबैको अनिष्ट गराउने अभद्रा भएकाले यो लोकमा तिमीलाई कसैले पनि रुचाउँदैनन्, त्यसैले कसैले पनि तिमीलाई स्वीकार गरेनन्" ।।२८।।
या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानाशं प्रणेष्यसि ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमी अदृश्य गतिले यस कर्ममयी संसारलाई भोग गर। मेरो सेनाको सहायताले तिमी सबै प्राणीको विनाश गर्न समर्थ हुनेछौ। कसैले पनि तिम्रो सामना गर्न सक्ने छैनन्" ।।२९।।
चराम्युभाभ्यां लोकेऽस्मिन् अव्यक्तो भीमसैनिकः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "यो 'प्रज्वार' मेरो भाइ हो र तिमी मेरो बहिनी बन। म तिमी दुवैका साथमा अदृश्य रूपले भीषण सेना लिएर यस संसारमा विचरण गर्नेछु" ।।३०।।
कथा सारांश
श्रीमद्भागवतको सत्ताइसौँ अध्यायले पुरञ्जन उपाख्यानको माध्यमबाट जीवको आयु क्षय हुने प्रक्रिया र वृद्धावस्थाको आगमनलाई निकै सुन्दर ढङ्गले व्याख्या गरेको छ। राजा पुरञ्जन आफ्नी रानी पुरञ्जनीसँग विषयभोगमा यसरी डुबे कि उनलाई समय बितेको पत्तै भएन। यस भोगविलासका क्रममा उनका एघार सय छोराहरू र एक सय १० छोरीहरू जन्मिए। उनले आफ्ना सन्तानको विवाह गरी वंश विस्तार गरे, जसले गर्दा उनको 'ममता' र 'मोह' झन् गाढा हुँदै गयो। उनी घर, सम्पत्ति र परिवारको पालनपोषणमा मात्र केन्द्रित भए। नारदजी भन्नुहुन्छ कि पुरञ्जनले पनि प्राचीनबर्हि जस्तै अनेक पशुबलि दिइने सकाम यज्ञहरू गरे। जब जीवनको आधाभन्दा बढी भाग यसरी नै व्यतित भयो, तब उनको जीवनमा वृद्धावस्थाको रूपमा 'चण्डवेग' नामक गन्धर्वराज र उनका ३६० गन्धर्व–गन्धर्वीहरू (जसले वर्षका ३६० दिन र रातलाई सङ्केत गर्छन्) आएर उनको शरीर रूपी नगर लुट्न थाले। नगरको रक्षा गर्ने 'प्रजागर' नामक पाँच फणा भएको सर्प (पाँच प्राण) ती गन्धर्वहरूसँग युद्ध गर्दा–गर्दै कमजोर हुँदै गयो। पुरञ्जनलाई शत्रुले घेरिसकेको थियो, तर उनी अझै पनि स्त्रीको मोहमा अन्धा भएर आनन्दको भ्रममा बाँचेका थिए। यसै समयमा 'कालकन्या' (जुन बुढ्यौलीको प्रतीक हो) आफ्नो पतिको खोजीमा भौँतारिँदै आइपुग्छिन्। उनले नारदजीलाई वरण गर्न खोज्दा नारदजीले अस्वीकार गरेपछि उनलाई श्राप दिइन्। अन्ततः कालकन्याले 'भय' (मृत्युको भय) सँग मित्रता गरिन् र 'प्रज्वार' (ज्वरो वा रोग) सँग मिलेर संसारका प्राणीहरूलाई संहार गर्ने कार्य सुरु गरिन्। यो कथाले मानिस कसरी मोहमा परेर आफ्नो अन्तिम समय नजिक आएको पनि चाल पाउँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष मानव जीवनको 'नश्वरता' र 'अज्ञानता' मा केन्द्रित छ। पुरञ्जन जीवको प्रतीक हो र पुरञ्जनी बुद्धिको प्रतीक हो, जसले जीवलाई संसारी सुखमा अल्झाउँछ। ३६० गन्धर्व र गन्धर्वीहरूले समयको चक्र (वर्षका दिन र रात) लाई बुझाउँछन्, जसले निरन्तर शरीरको आयु लुटिरहेका हुन्छन्। 'प्रजागर' सर्प हाम्रा पाँच प्राण हुन्, जसले बुढ्यौली नआउन्जेल शरीरको रक्षा गर्छन्, तर समयसँगै ती पनि थाक्छन्। कालकन्या वृद्धावस्थाको प्रतीक हो भने यवनराज 'भय' मृत्युको प्रतीक हो। 'प्रज्वार' ले रोगलाई जनाउँछ। यो अध्यायले बुझाउँछ कि जीव जबसम्म इन्द्रिय र सन्तानको मोहमा रहन्छ, तबसम्म उसले मृत्यु र कालको नजिकिँदो पदचाप सुन्न सक्दैन। नारदजीले राजा प्राचीनबर्हिलाई पशुबलि र सकाम कर्म छोडेर आत्मज्ञानतर्फ लाग्न यो रूपकात्मक कथा सुनाउनुभएको हो। यसले विषयभोगको क्षणभङ्गुरता र कालको अकाट्य शक्तिलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
No comments:
Post a Comment