श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– त्रिंशोऽध्यायः
कपिल उवाच –
(अनुष्टुप)
तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् ।
काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः कपिलदेवले भन्नुभयो— हे माताजी! जसरी आकाशमा बादलको समूह वायुको अधीनमा हुन्छ, त्यसै गरी जीव पनि बलवान् कालको प्रेरणाले भिन्न-भिन्न अवस्था र योनीमा भ्रमण गर्दछ; तर उसले कालको प्रबल पराक्रमलाई बुझ्दैन ।।१।।
यं यं अर्थमुपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे ।
तं तं धुनोति भगवान् पुमान्छोचति यत्कृते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवले सुखको अभिलाषाले जुन-जुन वस्तुलाई ठुलो कष्टका साथ प्राप्त गर्दछ, ती वस्तुहरूलाई भगवान् कालले नष्ट गरिदिनुहुन्छ; जसका कारण जीवले ठुलो शोक भोग्नुपर्दछ ।।२।।
यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः ।
ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृहक्षेत्रवसूनि च ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको कारण यो हो कि दुर्मति जीवले आफ्नो नाशवान् शरीर र यससँग सम्बन्धित घर, खेत तथा धनलाई मोहवश नित्य (स्थायी) मान्दछ ।।३।।
जन्तुर्वै भव एतस्मिन् यां यां योनिमनुव्रजेत् ।
तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा जीव जुन-जुन योनीमा जन्म लिन्छ, त्यहीँ नै आनन्द मान्न थाल्छ र उसलाई त्यसप्रति वैराग्य हुँदैन ।।४।।
नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमान् त्यक्तुमिच्छति ।
नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहितः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मायाले मोहित भएको जीव नारकीय योनीमा जन्म लिँदा पनि त्यहाँका विष्टा आदि भोगलाई सुख मानेर त्यो देह त्याग गर्न चाहँदैन ।।५।।
आत्मजायासुतागार पशुद्रविण बन्धुषु ।
निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो मूर्ख आफ्नो शरीर, पत्नी, पुत्र, घर, पशु र धनमा अत्यन्त आशक्त भएर तिनकै सम्बन्धमा अनेक मनोरथ गर्दै आफूलाई भाग्यशाली सम्झन्छ ।।६।।
सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषां उद्वहनाधिना ।
करोति अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः परिवारको पालन-पोषणको चिन्ताले सम्पूर्ण अङ्ग गल्दा पनि वासनाका कारण हृदय दूषित हुनाले ऊ सधैँ अनेक प्रकारका पाप गरिरहन्छ ।।७।।
आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणां असतीनां च मायया ।
रहो रचितयालापैः शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्रीहरूको कपटपूर्ण प्रेम र बालकहरूको मीठो बोलीमा मन र इन्द्रिय फसेका कारण ऊ कालरूपी भगवान्लाई पनि बिर्सन्छ ।।८।।
गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्वतन्द्रितः ।
कुर्वन् दुखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गृहस्थ पुरुष घरका दुःखदायी र कपटपूर्ण कर्ममा लिप्त हुन्छ। दुःख निवारणका लागि गरिने प्रयत्नमा केही सफलता मिल्दा उसले आफूलाई सुखी ठान्दछ ।।९।।
अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतः ततश्च तान् ।
पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यधः स्वयम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उसले हिंसा र अधर्मद्वारा जहाँतहीँबाट धन जम्मा गरी परिवारको पोषण गर्दछ। आफू भने उनीहरूले खाएर बचेको अन्न खान्छ र अन्त्यमा अधोगति (नरक) तर्फ जान्छ ।।१०।।
वार्तायां लुप्यमानायां आरब्धायां पुनः पुनः ।
लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः बारम्बार प्रयत्न गर्दा पनि जीविका नचलेपछि लोभले अन्धो भई उसले अरूको धन हडप्ने इच्छा गर्दछ ।।११।।
कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः ।
श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मन्दभाग्यका कारण कुनै प्रयत्न सफल हुँदैन र परिवारको पालन-पोषण गर्न असमर्थ हुन्छ, तब ऊ लक्ष्मीविहीन भई चिन्तातुर हुँदै लामो श्वास फेर्दछ ।।१२।।
एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा ।
नाद्रियन्ते यथा पूर्वं कीनाशा इव गोजरम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कृपण किसानले बुढो गोरुलाई वास्ता गर्दैन, त्यसै गरी परिवार पाल्न असमर्थ भएको वृद्धलाई पत्नी र छोराछोरीले पहिले झैँ आदर गर्दैनन् ।।१३।।
तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम्भृतैः ।
जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो अवस्थामा पनि उसलाई वैराग्य हुँदैन। बुढ्यौलीका कारण रूप बिग्रिएर मरणासन्न हुँदा पनि ऊ आफूले पालेका मानिसहरूकै आश्रयमा घरमा बसिरहन्छ ।।१४।।
आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् ।
आमयाव्यप्रदीप्ताग्निः अल्पाहारोऽल्पचेष्टितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर रोगी र जठराग्नि मन्द हुन्छ। ऊ कुकुरले झैँ परिवारका सदस्यले अपमानपूर्वक दिएको अन्न खाएर जीवन निर्वाह गर्दछ ।।१५।।
वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः ।
कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मृत्युको समय नजिकिएपछि प्राणवायुले सताउँछ र नाडीहरू कफले थुनिन्छन्। खोकी र श्वास फेर्न अति कष्ट हुँदा घाँटीमा 'घुरघुर' आवाज आउन थाल्छ ।।१६।।
शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबन्धुभिः ।
वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः शोकातुर आफन्तहरूले घेरिएर सुतिरहेको बेला मृत्युपाशले बाँधिएका कारण ऊ कसैले बोलाउँदा पनि बोल्न सक्दैन ।।१७।।
एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः ।
म्रियते रुदतां स्वानां उरुवेदनयास्तधीः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार इन्द्रियलाई नजिती सधैँ परिवारकै चिन्तामा लाग्ने मूढ पुरुष रोइरहेका आफन्तका बीचमा तीव्र वेदनाका साथ अचेत भई मृत्युवरण गर्दछ ।।१८।।
यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ ।
स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन् मूत्रं विमुञ्चति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला डरलाग्दा र राता आँखा भएका दुई यमदूतहरू उसलाई लिन आउँछन्। उनीहरूलाई देखेर ऊ डरले दिसा-पिसाब त्याग गर्दछ ।।१९।।
यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् ।
नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सिपाहीले अपराधीलाई लान्छ, त्यसै गरी यमदूतले उसलाई यातना शरीरमा हाली घाँटीमा डोरीले बाँधेर यमलोक लैजान्छन् ।।२०।।
तयोर्निर्भिन्नहृदयः तर्जनैर्जातवेपथुः ।
पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतको ताडनाले उसको हृदय फुट्ने जस्तो हुन्छ र शरीर काम्छ। बाटोमा कुकुरहरूले झम्टिँदा ऊ आफ्नो पाप सम्झेर व्याकुल हुन्छ ।।२१।।
क्षुत्तृट्परीतोऽर्कदवानलानिलैः
सन्तप्यमानः पथि तप्तवालुके ।
कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितः
चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भोक-प्यास, चर्को घाम र तातो हावाका कारण ऊ बेचैन हुन्छ। कतै छहारी र पानी नभएको तप्त बालुवाको बाटोमा यमदूतले कोर्रा बर्साउँदा ऊ अति कष्टका साथ हिँड्न बाध्य हुन्छ ।।२२।।
तत्र तत्र पतन्छ्रान्तो मूर्च्छितः पुनरुत्थितः ।
पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ-ठाउँमा थाकेर लड्ने र मूर्च्छा पर्ने गर्दै ऊ फेरि उठ्छ। यस प्रकार क्रूर यातना भोग्दै ऊ यमराजको दरबारमा पुग्छ ।।२३।।
योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः ।
त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनान्सय हजार योजनको यमलोकको बाटो दुई वा तीन मुहूर्तमा पार गराई उसलाई विभिन्न नरकमा यातना दिइन्छ ।।२४।।
आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः ।
आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उसको शरीरलाई बल्दो काठको बीचमा हालेर जलाइन्छ र कतै उसलाई आफ्नै मासु खुवाइन्छ ।।२५।।
जीवतश्चान्त्राभ्युद्धारः श्वगृध्रैर्यमसादने ।
सर्पवृश्चिक दंशाद्यैः दशद्भिश्चात्मवैशसम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यमपुरीका कुकुर वा गिद्धले उसको आन्द्रा लुछ्छन् भने सर्प, बिच्छी र लामखुट्टे जस्ता जीवले डसेर पीडा दिन्छन् ।।२६।।
कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् ।
पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बुगर्तयोः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीरका अङ्गहरू काट्ने, हात्तीले कुल्चाउने, पहाडबाट खसाउने र पानीको खाल्डोमा हाल्ने जस्ता सजाय दिइन्छ ।।२७।।
यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातनाः ।
भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः तामिस्र, अन्धतामिस्र र रौरव आदि नरकका यस्ता यातनाहरू स्त्री वा पुरुष जो भए पनि पारस्परिक कुसङ्गत र पापका कारण भोग्नुपर्दछ ।।२८।।
अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते ।
या यातना वै नारक्यः ता इहाप्युपलक्षिताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! कसैले स्वर्ग र नरक यसै लोकमा छ भन्दछन्, किनकि नरकका जस्ता यातनाहरू यस लोकमा पनि देखिन्छन् ।।२९।।
एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा ।
विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीदृशम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार केवल आफ्नो परिवार र पेट पाल्नमा आशक्त रहने पुरुषले मरेपछि आफ्ना पापहरूको यस्तो फल भोग्नुपर्दछ ।।३०।।
एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् ।
कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद् भृतम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अरू प्राणीलाई दुःख दिएर आर्जेको पापको पोको बोकी जीव यो शरीर छाडेर अन्धकारमय नरकको बाटो लाग्छ ।।३१।।
दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् ।
भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुरः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः परिवार पाल्नका लागि गरिएको अन्यायको फल जीवले नरकमा व्याकुल भएर भोग्नुपर्दछ ।।३२।।
केवलेन हि अधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुकः ।
याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः केवल अधर्मद्वारा परिवार पालनमा लाग्ने जीव अन्धतामिस्र नरकमा जान्छ, जुन अत्यन्त कष्टप्रद स्थान हो ।।३३।।
अधस्तात् नरलोकस्य यावतीर्यातनादयः ।
क्रमशः समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार विभिन्न नरकका यातनाहरू भोगिसकेपछि र पशु-पन्छी आदि नीच योनीहरूमा भ्रमण गरी शुद्ध भएपछि जीवले पुनः मनुष्य योनीमा जन्म पाउँछ ।।३४।।
तृतीयस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् कपिलले जीवको आसक्ति र मृत्युपछिको दुःखद गतिका बारेमा माता देवहूतिलाई उपदेश दिनुभएको छ। जीव कालको प्रभावमा परेर संसारमा घुमिरहन्छ तर उसले कालको शक्तिलाई बुझ्न सक्दैन। मानिसले कष्टका साथ सुखका लागि वस्तुहरू जोड्छ तर कालले ती सबै खोसेर लैजान्छ। मोहका कारण जीवले नाशवान् शरीर र सम्पत्तिलाई सधैँ रहने ठान्दछ। जस्तोसुकै नीच योनीमा जन्म लिए पनि जीवलाई त्यही देह र परिवेशमा रमाइलो लाग्न थाल्छ। नारकीय अवस्थामा पुग्दा समेत भगवान्को मायाले गर्दा जीवले आफ्नो शरीर त्याग्न चाहँदैन। स्त्री, पुत्र, घर र धनमा मुटु गाडेको मानिस आफूलाई अत्यन्त भाग्यशाली सम्झन्छ। परिवारको बोझ बोक्दा शरीर गल्छ तर वासनाले गर्दा ऊ निरन्तर पाप गरिरहन्छ। बालबच्चाको मीठो बोली र स्त्रीको मायामा फसेर मानिसले आफ्नो अन्तिम गन्तव्य बिर्सन्छ। गृहस्थीका दुःखहरूलाई केही हदसम्म कम गर्न सक्दा उसले आफूलाई सुखी मान्ने भ्रम पाल्छ। अधर्म र हिंसा गरी कमाएको धनले उसले अरूलाई पाल्छ तर अन्त्यमा आफू एक्लै नरक जान्छ। धन र सामर्थ्य सकिएपछि जब उसले परिवार पाल्न सक्दैन, तब उसले अपमान सहनुपर्छ। जसरी बुढो गोरुलाई किसानले लखेट्छ, त्यसरी नै वृद्ध मानिसलाई परिवारले आदर गर्न छाड्छ। यस्तो अपमान सहँदा पनि जीवमा वैराग्य जाग्दैन र ऊ घरपालुवा कुकुर झैँ अपमानित भएर बस्छ। रोगले च्याप्ने, भोक मर्ने र अङ्गहरू शिथिल हुँदा पनि जीवको बाँच्ने तृष्णा मर्दैन। मृत्युको बेला कफले कण्ठ थुनिन्छ र जीवले चाहेर पनि बोल्न सक्दैन। कालपाशले बाँधिएपछि ऊ आफ्ना रोइरहेका आफन्तलाई टुलुटुलु हेरेर प्राण त्याग्छ। मृत्युको समयमा डरलाग्दा यमदूतहरूलाई देखेर जीवले भयले दिसा-पिसाब छाड्छ। स्थूल शरीर छाडेपछि उसलाई यातना शरीरमा हालेर यमलोकको लामो बाटोमा हिँडाइन्छ। यमदूतले घाँटीमा डोरी बाँधेर अपराधीलाई झैँ निर्दयी भएर तानेर लैजान्छन्। बाटोमा कुकुरहरूले टोक्ने र तातो बालुवामा हिँड्नुपर्ने हुँदा जीवलाई असह्य पीडा हुन्छ। भोक, प्यास र यमदूतको कोर्राले जीवलाई बाटोभरि सताइरहन्छ। उनान्सय हजार योजनको दूरी जीवले अत्यन्तै छोटो समयमा पार गर्नुपर्छ। यमलोक पुगेपछि उसको पाप अनुसार बल्दो आगोमा पोल्ने सजाय दिइन्छ। कतै आफ्नै मासु खुवाइन्छ भने कतै गिद्ध र सर्पहरूले शरीरमा पीडा दिन्छन्। पहाडबाट खसाउने, टुक्रा-टुक्रा पार्ने र हात्तीले कुल्चाउने जस्ता यातनाहरू भोग्नुपर्छ। तामिस्र र रौरव जस्ता नरकहरूमा जीवले लामो समयसम्म कष्ट पाउँछ। यी सबै यातनाहरू मानिसले यस लोकमा अरूलाई दिएको दुःखको प्रतिफल हो। नरकको सजाय र नीच योनीको भ्रमण पछि बल्ल जीवको पाप पखालिन्छ। अन्तमा शुद्ध भएपछि मात्र जीवले फेरि मनुष्य योनीमा जन्म लिने अवसर पाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले 'काल' लाई ईश्वरको अदृश्य र शक्तिशाली शक्तिका रूपमा चित्रण गरेको छ। संसारको अनित्यता र शरीरको नाशवान् प्रकृतिलाई बुझ्नु नै विवेक हो। जीवको बन्धनको मुख्य कारण 'म' र 'मेरो' भन्ने अहङ्कार र ममता हो। मायाले गर्दा नै जीवले दुःखलाई पनि सुख मान्ने भ्रम (मोह) पाल्दछ। कर्म सिद्धान्त अनुसार मानिसले आफ्नो परिवारका लागि गरेको पापको फल आफैँले भोग्नुपर्छ। मृत्युपछिको यात्रा र नरकको वर्णनले मानिसलाई नैतिक र धार्मिक जीवन जिउन प्रेरित गर्दछ। वैराग्य बिनाको जीवन पशु समान हुन्छ भन्ने कुरा बुढो गोरुको उदाहरणले स्पष्ट पार्छ। शरीर केवल एउटा वस्त्र हो, जुन पाप र पुण्यको भोगका लागि विभिन्न योनीमा परिवर्तन भइरहन्छ। आध्यात्मिक ज्ञानको अभावमा मानिस इन्द्रियहरूको दास बनेर आफ्नो जीवन व्यर्थ फाल्छ। अन्त्यमा, दुःखबाट मुक्तिको एक मात्र उपाय भगवत्-भक्ति र आसक्ति त्याग मात्र हो।
