श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - एकविंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
वितथस्य सुतान् मन्युर्बृहत्क्षत्रो जयस्ततः ।
महावीर्यो नरो गर्गः सङ्कृतिस्तु नरात्मजः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! वितथ (भरद्वाज) का छोरा मन्यु भए। मन्युका बृहत्क्षत्र, जय, महावीर्य, नर र गर्ग गरी पाँच छोरा थिए। तीमध्ये नरका छोरा संकृति भए ।। १ ।।
गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्कृतेः पाण्डुनन्दन ।
रन्तिदेवस्य हि यश इहामुत्र च गीयते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पाण्डुनन्दन! संकृतिका गुरु र रन्तिदेव गरी दुई छोरा थिए। रन्तिदेवको निर्मल यश यस लोक र परलोकमा सर्वत्र गाइन्छ ।। २ ।।
वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षतः ।
निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाश जस्तै उदार रन्तिदेवले दैववश जे प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैलाई दान दिन्थे। उनी आफू भोकै रहेर पनि अरूलाई दिन्थे र कुनै पनि वस्तुको सङ्ग्रह गर्दैनथे। उनी निष्किञ्चन र धैर्यवान् थिए, तर सङ्ग्रह नगर्ने स्वभावका कारण उनको परिवारले निकै दुःख भोग्नुपर्थ्यो ।। ३ ।।
व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहन्यपिबतः किल ।
घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक उनले लगातार ४८ दिनसम्म पिउने पानी पनि नपाई बिताउनु पर्यो। उनन्चासौँ दिनको बिहान उनले केही घिउ, खीर, हलुवा र पानी प्राप्त गरे ।। ४ ।।
कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथोः ।
अतिथिर्ब्राह्मणः काले भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भोक र तिर्खाका कारण उनको परिवार निकै कष्टमा थियो र उनीहरू काँपिरहेका थिए। जब उनीहरू भोजन गर्न लागेका थिए, ठिक त्यही समयमा एक ब्राह्मण अतिथिका रूपमा आइपुगे ।। ५ ।।
तस्मै संव्यभजत् सोऽन्नमादृत्य श्रद्धयान्वितः ।
हरिं सर्वत्र संपश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विजः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः रन्तिदेवले सबै प्राणीमा भगवान् श्रीहरिलाई देख्थे। त्यसैले उनले धेरै श्रद्धा र सम्मानका साथ प्राप्त अन्नबाट ब्राह्मणलाई भोजन गराए। ती ब्राह्मण भोजन गरेर बिदा भए ।। ६ ।।
अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपतेः ।
विभक्तं व्यभजत् तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! जब रन्तिदेवले बाँकी रहेको अन्न परिवारमा बाँडेर खान लागे, तब अर्का एक शूद्र पाहुना आए। रन्तिदेवले भगवान्को स्मरण गर्दै उनलाई पनि भोजनको भाग प्रदान गरे ।। ७ ।।
याते शूद्रे तमन्योऽगादतिथिः श्वभिरावृतः ।
राजन् मे दीयतां अन्नं सगणाय बुभुक्षते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः शूद्र गएपछि कुकुरहरूका साथमा अर्का एक अतिथि आए। उनले भने– ‘हे राजन्! म र मेरा यी कुकुरहरू धेरै भोकाएका छौँ, हामीलाई केही खान दिनुहोस्’ ।। ८ ।।
स आदृत्यावशिष्टं यद् बहुमानपुरस्कृतम् ।
तच्च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्यः श्वपतये विभुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः रन्तिदेवले आफूसँग बाँकी रहेको सबै अन्न सम्मानपूर्वक कुकुर र तिनका मालिकलाई खुवाए र उनीहरूलाई भक्तिपूर्वक नमस्कार गरे ।। ९ ।।
पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम् ।
पास्यतः पुल्कसोऽभ्यागादपो देह्यशुभस्य मे ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः अब पानी मात्र बाँकी थियो, जुन एक जनालाई मात्र पर्याप्त हुन्थ्यो। जब उनले पानी पिउन लागे, तब एउटा चाण्डाल आइपुग्यो। उसले भन्यो– ‘म अत्यन्त नीच र प्यासी छु, मलाई अलिकति पानी दिनुहोस्’ ।। १० ।।
तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् ।
कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वचः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः थकाइले चुर भएको र बोल्न पनि कठिन भइरहेको त्यस चाण्डालको करुण वाणी सुनेर रन्तिदेव दयाले द्रवित भए र यी अमृतमय वचनहरू भने ।। ११ ।।
न कामयेऽहं गतिमीश्वरात्परा-
मष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा ।
आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजा-
मन्तःस्थितो येन भवन्त्यदुःखाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः म भगवान्सँग अष्टसिद्धिले युक्त परमगति वा मोक्ष चाहन्नँ। म त केवल सबै प्राणीहरूको हृदयमा रहेर उनीहरूको दुःख आफूले भोग्न पाऊँ, ताकि उनीहरू दुःखबाट मुक्त हुन सकून् ।। १२ ।।
क्षुत्तृट्श्रमो गात्रपरिश्रमश्च
दैन्यं क्लमः शोकविषादमोहाः ।
सर्वे निवृत्ताः कृपणस्य जन्तो-
र्जिजीविषोर्जीवजलार्पणान्मे ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बाँच्न चाहने त्यस असहाय प्राणीलाई यो जीवनदायी जल अर्पण गर्नाले मेरो भोक, तिर्खा, थकाइ, शरीरको कमजोरी, दीनता, शोक र मोह सबै हटेर गएका छन्; म तृप्त भएको छु ।। १३ ।।
इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाणः पिपासया ।
पुल्कसायाददाद्धीरो निसर्गकरुणो नृपः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भन्दै स्वभावैले दयालु ती राजाले आफू तिर्खाले मर्न लाग्दा पनि बाँकी रहेको पानी त्यस चाण्डाललाई दिए ।। १४ ।।
तस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलमिच्छताम् ।
आत्मानं दर्शयाञ्चक्रुर्माया विष्णुविनिर्मिताः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! ती पाहुनाहरू वास्तवमा भगवान्द्वारा सिर्जित मायाका स्वरूप ब्रह्मा, विष्णु र महेश थिए। राजाको परीक्षा सकिएपछि उहाँहरूले आफ्नो वास्तविक रूपमा दर्शन दिनुभयो ।। १५ ।।
स वै तेभ्यो नमस्कृत्य निःसङ्गो विगतस्पृहः ।
वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मनः परम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः रन्तिदेवले उहाँहरूलाई नमस्कार गरे। उनी आसक्ति र कामनाबाट मुक्त भएकाले उनले कुनै वरदान मागेनन्, बरु आफ्नो मन पूर्ण रूपमा भगवान् वासुदेवको भक्तिमा समर्पित गरे ।। १६ ।।
माया गुणमयी राजन् स्वप्नवत् प्रत्यलीयत ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! उनले आफ्नो चित्त अनन्य भावले भगवान्मा लगाएकाले त्रिगुणमयी माया त्यसरी नै हराएर गयो, जसरी ब्युँझँदा सपनाको दृश्य हराउँछ ।। १७ ।।
तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिनः ।
अभवन् योगिनः सर्वे नारायणपरायणाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः रन्तिदेवको सत्सङ्गको प्रभावले उनका अनुयायीहरू पनि योगी र नारायणका परम भक्त बने ।। १८ ।।
गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्यः क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत ।
दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणिः कविः ॥ १९ ॥
पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गताः ।
बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः गर्गका छोरा शिनि र शिनिबाट गार्ग्य जन्मिए। गार्ग्य क्षत्रिय भए पनि उनीबाट ब्राह्मण वंशको सुरुवात भयो। महावीर्यका छोरा दुरितक्षय थिए। दुरितक्षयका त्रय्यारुणि, कवि र पुष्करारुणि गरी तीन छोरा थिए र उनीहरू सबैले ब्राह्मणत्व प्राप्त गरे। बृहत्क्षत्रका पुत्र हस्ती थिए, जसले हस्तिनापुर सहर बसाएका थिए ।। १९–२० ।।
अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिनः ।
अजमीढस्य वंश्याः स्युः प्रियमेधादयो द्विजाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हस्तीका अजमिढ, द्विमिढ र पुरुमिढ गरी तीन छोरा थिए। अजमिढका वंशमा प्रियमेध आदि ब्राह्मणहरू जन्मिए ।। २१ ।।
अजमीढाद् बृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनुः ।
बृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीत् जयद्रथः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अजमिढका एक छोरा बृहदिषु थिए। बृहदिषुबाट बृहद्धनु, बृहद्धनुबाट बृहत्काय र बृहत्कायबाट जयद्रथको जन्म भयो ।। २२ ।।
तत्सुतो विशदस्तस्य सेनजित् समजायत ।
रुचिराश्वो दृढहनुः काश्यो वत्सश्च तत्सुताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जयद्रथका छोरा विशद र विशदका छोरा सेनजित् थिए। सेनजित्का रुचिराश्व, दृढहनु, काश्य र वत्स गरी चार छोरा थिए ।। २३ ।।
रुचिराश्वसुतः पारः पृथुसेनः तदात्मजः ।
पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः रुचिराश्वका छोरा पार र पारका छोरा पृथुसेन भए। पारका अर्का छोरा नीप थिए, जसका सय जना छोराहरू थिए ।। २४ ।।
स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत् ।
योगी स गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात् सुतम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा नीपले शुकपुत्री कृत्वीबाट ब्रह्मदत्तलाई जन्म दिए। योगी ब्रह्मदत्तले आफ्नी पत्नी सरस्वती (गवि) बाट विष्वक्सेनलाई जन्म दिए ।। २५ ।।
जैगीषव्योपदेशेन योगतन्त्रं चकार ह ।
उदक्स्वनस्ततस्तस्माद् भल्लाटो बार्हदीषवाः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्वक्सेनले जैगीषव्य ऋषिको उपदेशबाट योगशास्त्रको रचना गरे। विष्वक्सेनका छोरा उदक्स्वन र उदक्स्वनका छोरा भल्लाट भए। यी सबै बृहदिषुका वंशज (बार्हदीषव) हुन् ।। २६ ।।
यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमांस्तत्सुतः स्मृतः ।
नाम्ना सत्यधृतिस्तस्य दृढनेमिः सुपार्श्वकृत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः द्विमिढका छोरा यविनर, यविनरका कृतिमान्, कृतिमान्का सत्यधृति, सत्यधृतिका दृढनेमि र दृढनेमिका छोरा सुपार्श्व भए ।। २७ ।।
सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्रः सन्नतिमांस्ततः ।
कृतिर्हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट् ॥ २८ ॥
संहिताः प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युग्रायुधस्ततः ।
तस्य क्षेम्यः सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जयः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सुपार्श्वबाट सुमति, सुमतिबाट सन्नतिमान् र सन्नतिमान्बाट कृतिको जन्म भयो। कृतिले हिरण्यनाभबाट योग प्राप्त गरी सामवेदका ६ वटा संहिताहरू बनाए। कृतिका छोरा नीप, नीपका उग्रायुध, उग्रायुधका क्षेम्य, क्षेम्यका सुवीर र सुवीरका छोरा रिपुञ्जय भए ।। २८–२९ ।।
ततो बहुरथो नाम पुरुमीढोऽप्रजोऽभवत् ।
नलिन्यामजमीढस्य नीलः शान्तिः सुतस्ततः ॥ ३० ॥
शान्तेः सुशान्तिस्तत्पुत्रः पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् ।
भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन्मुद्गरलादयः ॥ ३१ ॥
यवीनरो बृहद्विषुः काम्पिल्यः सञ्जयः सुताः ।
भर्म्याश्वः प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२ ॥
विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिताः ।
मुद्गणलाद् ब्रह्म निर्वृत्तं गोत्रं मौद्ग॥ल्यसंज्ञितम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः रिपुञ्जयका छोरा बहुरथ भए। पुरुमिढका कुनै सन्तान भएनन्। अजमिढकी पत्नी नलिनीबाट नील जन्मिए। नीलबाट शान्ति, शान्तिबाट सुशान्ति, सुशान्तिबाट पुरुज, पुरुजबाट अर्क र अर्कबाट भर्म्याश्वको जन्म भयो। भर्म्याश्वका मुद्गल, यविनर, बृहदिषु, काम्पिल्य र सञ्जय गरी पाँच छोरा थिए। भर्म्याश्वले आफ्ना पाँच छोराहरू पाँचवटा देशको रक्षा गर्न समर्थ छन् भनेकाले उनीहरूलाई ‘पाञ्चाल’ भनियो। मुद्गलबाट ‘मौद्गल्य’ नामक ब्राह्मण गोत्रको सुरुवात भयो ।। ३०–३३ ।।
मिथुनं मुद्गलाद् भार्म्याद् दिवोदासः पुमानभूत् ।
अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मुद्गलबाट एक जुम्ल्याहा सन्तान जन्मिए, जसमा छोरा दिवोदास र छोरी अहल्या थिइन्। अहल्याको विवाह गौतम ऋषिसँग भयो र उनीहरूबाट शतानन्द जन्मिए ।। ३४ ।।
तस्य सत्यधृतिः पुत्रो धनुर्वेदविशारदः ।
शरद्वांस्तत्सुतो यस्मादुर्वशीदर्शनात् किल ॥ ३५ ॥
शरस्तम्बेऽपतद् रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम् ।
तद्दृष्ट्वा कृपयागृह्णात् शन्तनुर्मृगयां चरन् ।
कृपः कुमारः कन्या च द्रोणपत्न्युभवत् कृपी ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः शतानन्दका छोरा सत्यधृति धनुर्वेदमा निपुण थिए। सत्यधृतिका छोरा शरद्वान् थिए। एक पटक उर्वशीलाई देख्दा शरद्वानको वीर्य पराल वा सरकाँडाको घारीमा खस्यो, जसबाट एक बालक र एक बालिकाको जन्म भयो। शिकार खेल्न गएका राजा शान्तनुले उनीहरूलाई फेला पारे र दयापूर्वक पालनपोषण गरे। तीमध्ये बालकको नाम कृप र बालिकाको नाम कृपी राखियो। कृपी पछि द्रोणाचार्यकी पत्नी भइन् ।। ३५–३६ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गतको यो २१औँ अध्याय राजा रन्तिदेवको त्याग र भरतवंशको विस्तारमा केन्द्रित छ। शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई भरतका वंशजहरूको कथा सुनाउनुहुन्छ। यस अध्यायको मुख्य आकर्षण राजा रन्तिदेव हुन्, जो आफ्नो असाधारण त्यागका लागि चिनिन्छन्। रन्तिदेव यति उदार थिए कि उनले दैववश प्राप्त सबै कुरा अरूलाई दान दिन्थे। उनले आफ्नो र परिवारको भोक–तिर्खाको प्रवाह नगरी सधैँ परोपकारमा ध्यान दिए। एक समय उनी र उनको परिवारले लगातार ४८ दिनसम्म अन्न–जल बिना बिताउनुपर्यो। उनन्चासौँ दिनमा जब उनले केही भोजन र पानी प्राप्त गरे, उनीहरू खानै लागेका थिए। ठिक त्यही बेला एक ब्राह्मण अतिथि आए र रन्तिदेवले श्रद्धापूर्वक आफ्नो भोजन उनलाई दिए। त्यसपछि एक शूद्र पाहुना आए र उनलाई पनि उनले बाँकी भाग दिए। लगत्तै कुकुरहरूका साथमा अर्का एक अतिथि आए र रन्तिदेवले बाँकी रहेको अन्न उनीहरूलाई खुवाए। अन्त्यमा केवल पानी मात्र बाँकी थियो, जुन उनले पिउनै लागेका थिए। त्यही बेला एक प्यासी चाण्डालले पानी माग्यो र रन्तिदेवको हृदय दयाले भरियो। उनले आफू तिर्खाले मर्न लाग्दा पनि पानी त्यस चाण्डाललाई अर्पण गरे। रन्तिदेवले भगवान्सँग मोक्ष वा सिद्धि नमागी सबै प्राणीको दुःख आफूले भोग्न पाउने वरदान मागे। उनको यो निष्काम र निस्वार्थ सेवा देखेर ब्रह्मा, विष्णु र महेश प्रकट हुनुभयो। ती सबै अतिथिहरू वास्तवमा राजाको परीक्षा लिन आएका भगवान्कै माया थिए। रन्तिदेवले भगवान्को दर्शन पाउँदा पनि कुनै भौतिक सुख मागेनन् र अनन्य भक्तिमा लीन भए। उनको प्रभावले उनका सबै अनुयायीहरू पनि योगमार्गमा लागेर नारायणका भक्त बने। अध्यायको दोस्रो भागमा भरतवंशका अन्य राजाहरूको नामावली प्रस्तुत गरिएको छ। राजा हस्तीले आफ्नो नामबाट हस्तिनापुर सहर बसाएको प्रसङ्ग यहाँ उल्लेख छ। अजमिढ, द्विमिढ र पुरुमिढ जस्ता राजाहरूले यो वंशलाई अगाडि बढाए। यस वंशमा क्षत्रियहरूबाट ब्राह्मण वंशहरू पनि सुरु भएको रोचक तथ्य यहाँ दिइएको छ। गर्ग, मुद्गल र शिनि जस्ता राजाहरूले ब्राह्मणत्व प्राप्त गरी नयाँ गोत्रहरू चलाए। पाञ्चाल देशको नाम राजा भर्म्याश्वका पाँच छोराहरूको सामर्थ्यका कारण रहेको वर्णन गरिएको छ। अहल्या र गौतम ऋषिको विवाह तथा उनीहरूका छोरा शतानन्दको प्रसङ्ग पनि यस अध्यायमा छ। शरद्वान् ऋषिका सन्तान कृप र कृपीलाई राजा शान्तनुले फेला पारेको कथा रोचक छ। अन्तमा, यो अध्यायले वंश परम्परा र व्यक्तिगत चरित्रको उच्चतम आदर्श प्रस्तुत गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले 'परोपकार' र 'निष्काम कर्म' को सर्वोच्च दर्शन प्रस्तुत गरेको छ। राजा रन्तिदेवको भनाइ "म प्राणीहरूको हृदयमा बसेर उनीहरूको दुःख भोग्न पाऊँ" भन्ने भावनाले अद्वैत दर्शन र सर्वभूतहितको पराकाष्ठा दर्शाउँछ। यसले सिकाउँछ कि भगवान् केवल मन्दिरमा मात्र होइन, प्रत्येक भोको र दुःखी प्राणीमा हुनुहुन्छ। रन्तिदेवले मोक्षलाई समेत अस्वीकार गर्नुले 'भक्ति' र 'सेवा' मुक्तिभन्दा पनि ठुलो हो भन्ने प्रमाणित गर्छ। संसार त्रिगुणमयी माया हो र यो सपना जस्तै नाशवान् छ भन्ने सत्यलाई अध्यायले पुष्टि गरेको छ। रन्तिदेवको त्यागले देखाउँछ कि जब मानिसले आफ्नो अहंकार र शरीरको मोह त्याग्छ, तब मात्र उसले परमात्मालाई प्राप्त गर्छ। क्षत्रिय राजाबाट ब्राह्मण वंश चल्नुले गुण र कर्मका आधारमा वर्ण परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने सनातन दर्शनको लचिलोपन देखाउँछ। यो अध्यायले धैर्य र विश्वासको परीक्षामा खरो उत्रिने भक्तलाई मात्र ईश्वरको साक्षात् दर्शन मिल्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। अन्न दान र जल दानलाई मानव धर्मको उच्चतम स्वरूप मानिएको छ। अन्ततः, सम्पूर्ण कर्मको फल भगवान्लाई अर्पण गर्नु नै वास्तविक योग हो भन्ने यसको मूल दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment